ئیبن ئەلزەحاک کێ بوو؟
ئیبن ئەلزەحاک (کۆچی دوایی: 927 زایینی) کەسایەتییەکی کوردی سەردەمی دواتری عەباسی بوو و لە یەکێک لە پڕئاشووبترین سەردەمەکانی مێژووی خەلافەتی ئیسلامیدا چاڵاک بوو. مردنی ئەو لە 927 زایینی ئەوی دەخاتە سەردەمی پێش گەشەسەندنی گەورەی سیاسەتی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکان لە سەدەی 10دا، کاتێک حەسەنویە بنەماڵەی حەسەنویی دامەزراند (961 زایینی)، محەمەد کوڕی شەداد بنەماڵەی شەدادیی دامەزراند (951 زایینی) و محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی میرنشینی ڕەوادیی لە تەورێز بنیات نا. ئیبن ئەلزەحاک بەشێک بوو لە نەوەی سەرکردە و کەسایەتییە کوردەکان کە ناسنامەی سیاسیی کوردیان لە کۆتا سەدەی زاڵبوونی عەباسیدا پاراست.
کۆتاییی سەدەی 9 و سەرەتای سەدەی 10 ماوەیەکی نائارامیی نائاساییی سیاسی بوو لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا. خەلافەتی عەباسی بۆ دامەزراوەیەکی تەنها بە ناو دابەزیبوو کە فەرماندە سەربازییە تورکەکان دەسەڵاتیان بەسەریدا هەبوو. هێزە هەرێمییەکان، واتە بوویی و سامانی و حەمدانییەکان، بازنەی دەسەڵاتی خۆیان پێک دەهێنا. لەم جیهانە سیاسییە پەرتەوازەیەدا، سەرکردە کوردەکان بۆ کردار بە شێوەی خۆبەڕێوەبەرانە بوارێکی ڕوو لە زیادبوونیان دەدۆزییەوە. ئیبن ئەلزەحاک یەکێک بوو لەو کەسایەتییە کوردانەی لەم سەردەمی گواستنەوەیەدا ژیان، لەنێوان سەردەمی ناوەندگەراییی عەباسی و سەردەمی سەربەخۆییی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکاندا.
خاڵە سەرەکییەکان
ئیبن ئەلزەحاک (کۆچی دوایی: 927 زایینی) کەسایەتییەکی کوردی سەردەمی دواتری عەباسی بوو کە لە نەوەی پێش سەردەمی گەورەی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکاندا چاڵاک بوو.
مردنی ئەو لە 927 زایینی ئەوی دەخاتە بەردەم ئەو ماوەیەی کە بنەماڵە کوردییەکان (ڕەوادی 951، شەدادی 951، حەسەنویی 961) دەستیان بە جەختکردنەوە لە سەربەخۆییی تەواو کرد.
کۆتاییی سەدەی 9/سەرەتای سەدەی 10 سەردەمی پەرتەوازەبوونی سیاسیی عەباسی بوو کە بوارێکی بۆ کرداری کورد بە شێوەی خۆبەڕێوەبەرانە دەکردەوە.
کەسایەتییە سیاسییە کوردەکانی ئەم سەردەمە ئەو نەوەیە بوون کە پردی نێوان ملکەچبوون بە عەباسی و سەربەخۆییی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکان بوون.
ئیبن ئەلزەحاک نوێنەرایەتیی ئەم نەوە گرنگەی سەردەمی گواستنەوە لە مێژووی سیاسیی کورددا دەکات.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
بنەچە و چوارچێوە
ژیاننامەی کەسیی ئیبن ئەلزەحاک بە تەواوی لە تۆمارە مێژووییەکانەوە بەدەست نایەت. ناوەکەی، واتە «کوڕی زەحاک»، شوێنی نەریتی عەرەبی/ئیسلامیی ناساندن بە ناوی باوک دەکەوێت. زەحاک هەروەها ناوی ئەو کەسایەتییە ستەمکارەی ئەفسانەی فارسی/کوردیی کاوەی ئاسنگەرە؛ ئەو سەرکوتکەرە هێمایییەی کە لە نەریتی نەورۆزدا جەژنی تێکشکاندنی دەگیرێت. لە سەرچاوەکانەوە ڕوون نییە ئایا ناوی ئیبن ئەلزەحاک هیچ پەیوەندییەکی بەو دەنگدانەوە کولتوورییەوە هەیە یان نا.
ئەو لە تۆماری کەسایەتییە ناودارەکانی کورددا وەک کەسایەتییەکی کوردی کۆتاییی سەدەی 9/سەرەتای سەدەی 10 هاتووە و لە سەردەمی گواستنەوەی نێوان زاڵبوونی خەلافەتی عەباسی و سەردەمی سەربەخۆییی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکاندا دادەنرێت. مردنی ئەو لە 927 زایینی واتە لەو ماوەیەدا ژیاوە کە فەرماندە سەربازییە تورکەکان بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون خەلافەتی عەباسییان کۆنترۆڵ دەکرد و هێزە هەرێمییەکانی سەرانسەری جیهانی ئیسلامی، لەوانە سەرکردە هۆزییە کوردەکان، دەستیان بە جەختکردنەوە لە سەربەخۆییی خۆیان کردبوو.
پاشخانی مێژوویی
سەرەتای سەدەی 10 خاڵێکی وەرچەرخان بوو لە مێژووی ئیسلامدا. خەلافەتی عەباسی، کە جارێک بەهێزترین دامەزراوەی جیهان بوو، بۆ هێمایەک دابەزیبوو. خەلیفە ئەلموقتەدیر (فەرمانڕەوایەتی: 908–932 زایینی) چەندین جار لەلایەن باڵە سەربازییە تورکەکانەوە لابرا و گەڕێنرایەوە. سەرچاوە زۆرەکانی جیهانی ئیسلامی بەرەو هێزە هەرێمییەکان ئاراستە دەکرانەوە: سامانییەکان لە ڕۆژهەڵات، حەمدانییەکان لە باکووری عێراق و سووریا و بووییەکان (کە بە زوویی دەهاتن) لە ئێران. لە ناوچە کوردییەکانی زاگرۆس و باکووری میزۆپۆتامیا، سەرکردە هۆزییەکان بە خۆبەڕێوەبردنێکی ڕوو لە زیادبوون مامەڵەیان لەگەڵ ئەم جیهانە سیاسییە پەرتەوازەیە دەکرد.
ئیبن ئەلزەحاک لە 927 زایینی مرد؛ تەنها 24 ساڵ پێش ئەوەی محەمەد کوڕی شەداد بنەماڵەی شەدادی دامەزرێنێت و 34 ساڵ پێش ئەوەی حەسەنویە میرنشینی حەسەنویی دامەزرێنێت. ئەو لەو نەوەیە بوو کە زەمینەی بۆ سەربەخۆییی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکان ئامادە کرد؛ سەرکردە هۆزییەکان و فەرماندەکان و کەسایەتییە سیاسییەکان کە ناسنامە و توانای سەربازیی کوردیان لە سەردەمی پڕئاشووبی دواتری عەباسیدا پاراست.
نەوەی سەردەمی گواستنەوە
لە ژێردەستیی عەباسییەوە بۆ سەربەخۆییی کورد
کەسایەتییە سیاسییە کوردەکانی کۆتاییی سەدەی 9 و سەرەتای سەدەی 10 لە ساتێکی گرنگی گواستنەوە لە مێژووی کورددا جێگەیان هەیە. ئەوان کۆتا نەوە بوون کە لە ژێر فەرمانڕەوایەتیی کاریگەری خەلافەتی عەباسیدا ژیان و ئەو نەوەیەش بوون کە بناغە سیاسییەکانیان سەردەمی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکانی کردە شتێکی مومکین. تەقینەوەی سەربەخۆییی سیاسیی کورد لە سەدەی 10دا، واتە دامەزراندنی چەندین بنەماڵەی پاشایەتی بە نزیکەی هاوکات لە ناوچەیەکی جوگرافیی فراواندا، ڕێکەوت نەبوو. بەرهەمی چەندین نەوەی ڕێکخستنی سیاسیی کورد، یەکگرتووییی هۆزی و بەرەنگاریی ناوەندگەراییی خەلافەت بوو.
ئیبن ئەلزەحاک، کە لە 927 زایینی مرد، بەشێک بوو لەم نەوە ئامادەکارە. ئەو ناسنامە و چاڵاکیی سیاسیی کوردی لە سەردەمێکدا پاراست کە سەربەخۆییی کورد هێشتا ئاواتێک بوو. جێنشینەکانی ئەویان کردە ڕاستی.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی ئیبن ئەلزەحاک بریتییە لە شوێنی ئەو لە نەوەی پردی نێوان دوو سەردەمی مێژووی سیاسیی کورددا. ئەو یەکێک بوو لەو کەسایەتییە کوردانەی کە ناسنامە و ڕێکخستنی سیاسیی کوردیان لە سەردەمی سەختی دواتری عەباسیدا پاراست و بەشدارییان لەو بارودۆخەدا کرد کە سەربەخۆییی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکانی لە سەدەی 10دا مومکین کرد.
پرسیارە باوەکان
ئیبن ئەلزەحاک کێ بوو؟
ئیبن ئەلزەحاک (کۆچی دوایی: 927 زایینی) کەسایەتییەکی کوردی سەردەمی دواتری عەباسی بوو کە لە نەوەی سەردەمی گواستنەوەی پێش بنەماڵە گەورە کوردییەکانی سەدەی 10دا چاڵاک بوو. ئەو لە تۆماری کەسایەتییە ناودارەکانی کورددا وەک نوێنەری ناسنامە و سەرکردایەتیی سیاسیی کورد لە سەردەمی نێوان زاڵبوونی عەباسی و سەربەخۆییی بنەماڵە پاشایەتییە کوردییەکاندا هاتووە.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
List of Kurds — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurds).
Spread of Islam among Kurds — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Spread_of_Islam_among_Kurds).