لە ئاژاوەی 1919دا، کاتێک ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ڕووخابوو و هێزە ئەورووپییە سەرکەوتووەکان پاشماوەکانیان دابەش دەکرد، پیاوێک لە گردەکانی باکووری سووریا وەستا و وتی نەخێر. ئیبراهیم هەنانو، زەوی‌دارێکی کوردڕەچەڵەک و ئەفسەرێکی پێشووی عوسمانی لە دەوروبەری حەلەب، گرنگترین بەرگریی چەکداریی دژ بە دەسەڵاتی ئینتیدابی فەڕەنسا دەست پێ کرد کە سووریا لە یەکەم دەیەی داگیرکردنیدا بەخۆیەوە بینی. بە ئازایەتییەکی نائاسایی شەڕی کرد، بە سەرچاوەی سنووردار چارەسەری کاتیی بۆ بەرەنگاربوونەوەی سوپایەکی مۆدێرنی کۆلۆنیالی دۆزییەوە، و کاتێک لە کۆتاییدا گیرا، لە دادگا ڕووبەڕووی تۆمەتبارکەرەکانی بووەوە و بە ئازادی دەرچوو. لەو ڕێگایەدا بوو بە یەکەم پاڵەوانی گەورەی نەتەوەخوازیی سووریای نوێ؛ پیاوێک کە ڕەگە کوردییەکانی لە نیشتمانپەروەریی عەرەبیی سووریی جیا نەدەکرانەوە و نیشانی دا ئەو دوو ناسنامەیە دژ بە یەک نین، بەڵکو تەواوکەری یەکترن.
ڕاپەڕینی هەنانو لە 1919–1921، شەش ساڵ پێش ڕاپەڕینە گەورەکەی سووریا لە 1925–1927 ڕوویدا. بچووکتر و کەمتر ناسراو بوو و لە کۆتاییدا سەرکوت کرا، بەڵام نموونەی بەرگریی چەکداریی دژ بە دەسەڵاتی فەڕەنسا دامەزراند، تۆڕەکانی ڕێکخستنی نەتەوەخوازیی بنیات نا کە نەوەکانی دواتر سوودیان لێ وەرگرت، و یەکەم ئەزموونی شەڕی گەریلای بەردەوامی دژ بە هێزێکی کۆلۆنیالی بە سووریا بەخشی. ئەوەی کوردێک لە باکووری سووریا ئەم نەریتەی دامەزراند، شتێکی گرنگ دەربارەی سروشتی ناسنامەی کوردی لە جیهانی عەرەب دەردەخات: هەمیشە لە گفتوگۆ لەگەڵ ئەو کۆمەڵگا فراوانانەدا بووە کە کورد تێیاندا ژیاون و لە خزمەتیاندا بووە.
بێتاوانکردنی لە دادگا، کە بە نفووزی سیاسی بەدەست نەهات بەڵکو بە بەرگرییەکی یاسایی درەوشاوە بەدەست هات کە ناڕەوایی دەسەڵاتی دادوەریی فەڕەنسا لە کاروباری سووریادا ئاشکرا کرد، سەرکەوتنێکی ئەخلاقی و سیاسی بوو کە دەنگدانەوەکەی بە سەرتاسەری جیهانی عەرەبدا گەیشت. ئیبراهیم هەنانو وەک پیاوێکی ئازاد و هێمایەک لە هۆڵی دادگا دەرچوو. ماوەی ژیانی دواتری وەک سیاسەتوانێکی بەتەمەن و ئەزمووندار لە نەتەوەخوازیی سووریادا بەسەر برد؛ ئەو پیاوەی یەکەم جار شەڕی کردبوو و قوربانیدانی یارمەتیی دا ئاگرەکە هەڵبگیرسێت.
ناوەڕۆک
بەشی 1: ڕەگە کوردییەکان لە دەوروبەری حەلەب
بەشی 2: ئەفسەری عوسمانی؛ پێکهاتنی بیرێکی سەربازی
بەشی 3: ڕووخانی ئیمپراتۆریەت و هاتنی فەڕەنسییەکان
بەشی 4: دەستپێکی ڕاپەڕین؛ ئەیلوولی 1919
بەشی 5: پاڵپشتیی تورکیا و سیاسەتی بەرگری
بەشی 6: کۆتاییی ڕاپەڕین و دەستگیرکردن
بەشی 8: سیاسەتوانی بەتەمەن و ئەزمووندار و بلۆکی نیشتمانی
بەشی 9: میرات؛ شێرە کوردەکەی سووریا
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی ئیبراهیم هەنانو
بەشی 1: ڕەگە کوردییەکان لە دەوروبەری حەلەب
ئیبراهیم هەنانو لە 1869 لە گوندی کەفر تەخاریم، لە ناوچەی جەبەل زاویە لە باشووری ڕۆژاوای حەلەب، لەو شوێنەی ئێستا باکووری ڕۆژاوای سووریایە، لەدایک بوو. خێزانەکەی کوردڕەچەڵەک بوو؛ بەشێک لە بوونی بەرچاوی کورد لە گوندەکانی باکووری سووریا کە بۆ چەندین سەدە هەبوو و لە گوند و شارۆچکەکانی ئەو ناوچەیە نیشتەجێ بوون کە لە حەلەبەوە بەرەو سنووری تورکیا درێژ دەبێتەوە. ناسنامەی کوردیی خێزانەکەی ڕاستەقینە بوو، بەڵام جەختێکی توندی لێ نەدەکرایەوە: هەم عەرەبی و هەم کوردییان دەئاخاوت، بەشدار بوون لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی فراوانتری دەوروبەری حەلەب، و بە درێژایی نەوەکان لە چینەکەی کارگێڕان و زەوی‌دارە عوسمانییە ناوخۆییەکاندا تێکەڵ ببوون.
ئەم ناسنامە دووانەیە، کورد لە ڕووی میراتەوە و عەرەب لە ڕووی زمان و بەشداریی کولتوورییەوە، تایبەتمەندیی زۆرێک لە خێزانە کوردەکانی گوندەکانی سووریا بوو و سیاسەتی هەنانووی دیاری دەکرد. هەرگیز ناسنامە کوردییەکەی بە بەربەستێک لە بەردەم پابەندبوون بە نەتەوەخوازیی سووریادا نەزانی، و هەرگیز ڕێگەی نەدا پابەندبوونی بە نەتەوەخوازیی سووری ناسینی خۆی لە بیر بباتەوە. لە هەمان کاتدا و بێ هیچ ناکۆکییەک، کورد و نیشتمانپەروەرێکی عەرەب بوو.
بەشی 2: ئەفسەری عوسمانی؛ پێکهاتنی بیرێکی سەربازی
هەنانو لە قوتابخانەی مەدەنی لە ئیستانبوڵ خوێندی، کە یەکێک بوو لەو دامەزراوانەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ڕێگەیانەوە نوخبەی پارێزگاکانی پێ دەگەیاند. پیشەکەی وەک ئەفسەرێکی عوسمانی و کارگێڕێکی ناوخۆیی دوو شتی زۆر گرنگی پێ بەخشی: ڕاهێنانی سەربازی و زانیاریی قووڵ دەربارەی سروشتی زەوی و دانیشتووانی باکووری سووریا. گوندەکان، تۆڕە هۆزەکییەکان، ڕێچکە شاخاوییەکان و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانی دەوروبەری حەلەبی بەو وردییە دەناسی کە تەنها بە ژیانێک بەشداربوون لە کاروباری ناوخۆیی بەدەست دێت. کاتێک دەستی بە ڕێکخستنی بەرگرییەکی گەریلا کرد، ئەم زانیارییە بەبەهاترین سامانەکەی بوو.
بەشی 3: ڕووخانی ئیمپراتۆریەت و هاتنی فەڕەنسییەکان
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ و کۆنفرانسی سان ڕیمۆ هیوای دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی عەرەبییان لەناو برد. ئینتیدابی سووریا و لوبنان بە فەڕەنسا درا، و کاتێک فەیسەڵ هەوڵی بەرگریی دا، هێزە فەڕەنسییەکان بە سەرکردایەتیی ژەنەڕاڵ گورۆ لە تەمووزی 1920 لە شەڕی مەیسەلوون سوپاکەیان شکاند. دەوڵەتە عەرەبییەکە مردبوو. ئەوەی جێگەی گرتەوە کارگێڕییەکی کۆلۆنیالی بوو کە خەڵکی سووریا هەرگیز ڕاوێژیان لەگەڵ نەکرابوو و هەرگیز پەسەندیان نەکردبوو. لە باکووری سووریا، بەرگری نزیکەی دەستبەجێ دەستی پێ کرد.
بەشی 4: دەستپێکی ڕاپەڕین؛ ئەیلوولی 1919
ئیبراهیم هەنانو لە ئەیلوولی 1919 ڕاپەڕینەکەی دژ بە فەڕەنسییەکان دەست پێ کرد، پێش شکستی فەرمیی حکومەتە عەرەبییەکەی فەیسەڵ؛ ئەمە کردی بە یەکێک لە یەکەم سەرکردەکان کە دژ بە ئینتیدابی فەڕەنسا لە سووریا چەکیان هەڵگرت. لە ناوچە شاخاوییەکانی جەبەل زاویە و جەبەل ئەکراد، واتە چیای کوردەکان، کار دەکرد و هێزێکی گەریلای بنیات نا کە لە لووتکەیدا ژمارەی بە هەزاران دەگەیشت و لە گوندە کوردی و عەرەبییەکانی ناوچەکەوە پێک هاتبوو. بەرچاوترین سەرکەوتنە سەرەتاییەکانی بریتی بوون لە گرتنی چەندین خاڵی پێشەوەی فەڕەنسا و دامەزراندنی ناوچەیەکی فراوانی ڕزگارکراو.
پێکهاتەی هاوتەریبی حوکمڕانیی مەدەنیی ڕێک خست، باجی کۆ کردەوە، ڕێک و پێکیی پاراست و نیشانی دا کارگێڕییەکی سووری دەتوانێت بەبێ چاودێریی فەڕەنسا کار بکات. ئەمە هێندەی دەستکەوتێکی سەربازی بوو، دەستکەوتێکی سیاسییش بوو؛ نیشاندانی ئەوەی خۆبەڕێوەبردنی سووریا تەنها ئاواتێک نییە، بەڵکو ئەگەرێکی کردەییە.
بەشی 5: پاڵپشتیی تورکیا و سیاسەتی بەرگری
بەشێکی چارەنووسسازی ڕاپەڕینی هەنانو هەماهەنگیی لەگەڵ بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی تورکیی مستەفا کەمال لە ئەنادۆڵ بوو. بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی هەردوو بزووتنەوەکە هاوتەریب بوون: هەردووکیان دژ بە ڕێکخستنەکەی هاوپەیمانان دوای شەڕ دەجەنگان. هێزەکانی کەمال چەک و تەقەمەنی و ئەفسەریان بە هەنانو دەدا؛ ئەو پاڵپشتییە ماددییە گرنگەی ڕێگەی بە هێزە گەریلاکەی دەدا ئۆپەراسیۆنەکانی دژ بە سوپایەکی مۆدێرن بەردەوام بکات. کاتێک کەمالیستەکان بە ڕێککەوتنی فرانکلین–بویۆن لە 1921 لەگەڵ فەڕەنسییەکان گەیشتنە سازانێکی تایبەت بە خۆیان، دابینکردنی چەک و پاڵپشتی بۆ هەنانو بڕایەوە. ڕاپەڕینەکە، کە لە هێڵی ژیاندەریی ماددییەکەی بێبەش کرا، نەیدەتوانی بۆ ماوەیەکی زۆر بەردەوام بێت.
بەشی 6: کۆتاییی ڕاپەڕین و دەستگیرکردن
کشانەوەی پاڵپشتیی تورکیا لە 1921 پێگەی هەنانووی بە شێوەیەکی چارەنووسساز لاواز کرد. فەڕەنسییەکان فشارە سەربازییەکەیان زیاد کرد و ئۆپەراسیۆنی بەردەوامی دژ بە یاخیبوون دەست پێ کرد. لە کۆتاییی 1921، کاتێک هێزەکەی کەم ببووەوە و هێڵەکانی دابینکردنی بڕابوون، بۆ پەنابردن چووە ترانس‌ئوردن، کە ئەوکات لە ژێر ئینتیدابی بەریتانیا بوو. بەریتانییەکان بە فشاری فەڕەنسییەکان دەستگیریان کرد و ڕادەستی سووریای ژێر دەسەڵاتی فەڕەنسا کردەوە. بۆ حەلەب گواسترایەوە و لەبەردەم دادگایەکی سەربازیی فەڕەنسی دادگایی کرا، بە تۆمەتی بەرگریی چەکداری دژ بە دەسەڵاتی ئینتیداب.
بەشی 7: دادگایی و سەرکەوتن
دادگاییکردنی ئیبراهیم هەنانو لە 1921 بوو بە یەکێک لە ناسراوترین پرۆسە یاساییەکانی مێژووی نەتەوەخوازیی عەرەبی. پارێزەری بەرگرییەکەی بە وردبینییەکی یاسایی پڕکاریگەرەوە ئاماژەی بەوە کرد کە بەگوێرەی یاسای نێودەوڵەتی، فەڕەنسا هیچ دەسەڵاتێکی ڕەوای دادوەریی لە سووریا نییە؛ ئینتیدابی کۆمەڵەی نەتەوەکان هێشتا بە فەرمی پەسەند نەکراوە؛ و کردەوەکانی هەنانو بەرگرییەکی ڕەوان دژ بە داگیرکارییەکی نایاسایی، نەک یاخیبوونێکی تاوانکارانە دژ بە دەسەڵاتێکی یاسایی. دادگای سەربازیی فەڕەنسا ئیبراهیم هەنانووی بێتاوان کرد. وەک پیاوێکی ئازاد لە دادگا دەرچوو.
بێتاوانکردنەکە بوو بە بوومەلەرزەیەکی ئەخلاقی لە سەرتاسەری جیهانی عەرەبدا. ئەوەی پشتڕاست کردەوە کە نەتەوەخوازە سوورییەکان پێداگرییان لەسەر دەکرد: بوونی فەڕەنسا لە سووریا لە ڕووی یاساییەوە جێگەی پرسیارە، بەرگری دژ بەو بوونە ڕەوایە، و سەرکردەیەکی کوردی سووری ئەمەی لە دادگایەکی فەڕەنسی سەلماندووە. بێتاوانکردنی هەنانو لە سەرکردەیەکی گەریلاوە گۆڕی بۆ هێمایەکی نیشتمانی. بە چەک لەگەڵ فەڕەنسییەکان جەنگابوو و شکستی هێنابوو؛ پاشان بە یاسا لەگەڵیان جەنگا و سەرکەوت. ئەمە سەرکەوتنە گەورەترەکە بوو.
بەشی 8: سیاسەتوانی بەتەمەن و ئەزمووندار و بلۆکی نیشتمانی
هەنانو دوای بێتاوانکردنی، لە چوارچێوەی سنووردارییەکانی سیستەمی ئینتیدابی فەڕەنسادا خۆی بۆ چالاکیی سیاسیی یاسایی تەرخان کرد. بوو بە کەسایەتییەکی دیاری بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی سووری و لە ناو بلۆکی نیشتمانیدا کاری کرد؛ ئەو هاوپەیمانییەی خێزانە دیارەکان و چینە پیشەییەکان کە هەم لە ڕێگەی دانوستانی سیاسی و هەم لە ڕێگەی بەرگرییەوە سەربەخۆیی سووریایان دەویست. لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی سووریا خزمەتی کرد و لە دەیەی 1920 و سەرەتای دەیەی 1930 یەکێک بوو لە بەڕێزترین دەنگەکانی بزووتنەوەی نەتەوەخوازی. ئیبراهیم هەنانو لە 1935 لە حەلەب، لە تەمەنی شەست و شەش ساڵیدا، کۆچی دوایی کرد.
بەشی 9: میرات؛ شێرە کوردەکەی سووریا
ئیبراهیم هەنانو لە مێژووی هەردوو نەتەوەخوازیی کوردی و عەرەبیدا پێگەیەکی تایبەتی هەیە. پیاوێکی کورد بوو کە بوو بە پاڵەوانێکی نیشتمانیی سووریا؛ لەگەڵ پاراستنی تەواوی ناسنامە کوردییەکەی، نەک بە پشتگوێخستنی ئەو ناسنامەیە. ڕاپەڕینەکەی نیشانی دا گەلی کورد لە سووریا تەنها تەماشاکەری خەباتی عەرەب بۆ سەربەخۆیی نەبوون، بەڵکو بەشداربووی چالاک بوون کە ئامادە بوون قوربانی بدەن و سەرکردایەتی بکەن. شەقام و قوتابخانە و دامەزراوە لە سەرتاسەری سووریادا ناوی ئەو هەڵدەگرن. بۆ مێژووی کورد، نموونەیەکی بەشداربوون لە کۆمەڵگەی سیاسیی فراوانترە؛ کوردێک کە پێگەی خۆی لە خەباتێکی فرەنەتەوەییدا داوا کرد، بەبێ سڕینەوەی ناسنامە کوردییەکەی.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی ئیبراهیم هەنانو
1869؛ سەرەتای ژیان: لە خێزانێکی کوردی زەوی‌دار لە کەفر تەخاریم لە نزیک حەلەب لەدایک بوو، کە بنەمای ڕۆڵی دواتری وەک سەرکردەیەکی ناوچەیی دانا.
ئەیلوولی 1919؛ دەستپێکردنی ڕاپەڕین: هەنانو چەک هەڵدەگرێت و ڕاپەڕینێکی توندی گەریلا دژ بە هێزە فەڕەنسییەکان لە باکووری سووریا دەست پێ دەکات.
تەمووزی 1920؛ جێگیربوونی ئینتیداب: هێزە فەڕەنسییەکان سوپاکەی مەلیک فەیسەڵ لە شەڕی مەیسەلوون دەشکێنن، بە فەرمی ئینتیدابی فەڕەنسا بەسەر سووریادا جێگیر دەکەن و بەرگریی بەردەوامی هەنانو گرنگتر و مەترسیدارتر دەکەن.
1921؛ سەرکوتکردنی ڕاپەڕین: ڕێککەوتنی فرانکلین–بویۆن پاڵپشتیی گرنگی تورکیا بۆ شەڕکەرەکانی کۆتایی پێ دەهێنێت و لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە.
1921؛ دادگاییەکی مێژوویی: هەنانو لە حەلەب دەبرێتە بەردەم دادگایەکی سەربازیی فەڕەنسی. لە سەرکەوتنێکی سەرسوڕهێنەردا بێتاوان دەکرێت، دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی دەیسەلمێنێت دادگا فەڕەنسییەکە دەسەڵاتی ڕەوای دادوەریی نییە.
دەیەکانی 1920–1930؛ لێهاتوویی سیاسی: لە ڕاپەڕینی چەکدارییەوە بەرەو بەرگریی سیاسی دەگوازێتەوە، دەبێتە کەسایەتییەکی زۆر چالاک لە بلۆکی نیشتمانیدا و لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی سووریا خزمەت دەکات.
1935؛ میراتی نیشتمانپەروەرێک: لە حەلەب لە تەمەنی شەست و شەش ساڵیدا کۆچی دوایی دەکات و وەک یەکێک لە باوکە دامەزرێنەرەکانی نەتەوەخوازیی سووری و بەرگریی دژ بە کۆلۆنیالیزم لە بیرەوەریدا دەمێنێتەوە.
خوێندنەوەی زیاتر و سەرچاوەکان
بۆ زانینی زیاتر دەربارەی ڕاپەڕینی ئیبراهیم هەنانو و سەرەتاکانی نەتەوەخوازیی سووری، ئەم سەرچاوانە دەستپێکێکی زۆر باشن:
Khoury, Philip S. Syria and the French Mandate: The Politics of Arab Nationalism, 1920–1945. Princeton University Press, 1987.
Longrigg, Stephen Hemsley. Syria and Lebanon under French Mandate. Oxford University Press, 1958.
McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
Provence, Michael. The Great Syrian Revolt and the Rise of Arab Nationalism. University of Texas Press, 2005.
Wikipedia Contributors. "Ibrahim Hananu." Wikipedia, The Free Encyclopedia. لێرە بخوێنەوە.
پرسیارە باوەکان
ئیبراهیم هەنانو کێ بوو؟
ئیبراهیم هەنانو (1869–1935) سەرکردەیەکی کوردڕەچەڵەکی نەتەوەخوازیی سووری و ئەفسەرێکی پێشووی عوسمانی لە ناوچەی حەلەب بوو. یەکەم بەرگریی چەکداریی بەرچاوی دژ بە دەسەڵاتی ئینتیدابی فەڕەنسا لە سووریا (1919–1921) ڕێک خست و سەرکردایەتیی کرد، دواتر لەلایەن دادگایەکی سەربازیی فەڕەنسییەوە دادگایی کرا و بێتاوان کرا، و پاشان بوو بە یەکێک لە کەسایەتییە دامەزرێنەرەکانی بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی سووری. بە پاڵەوانێکی نیشتمانیی سووریا و کەسایەتییەکی گرنگ لە مێژووی کورد دەناسرێت.
ڕاپەڕینی هەنانو چی بوو؟
ڕاپەڕینی هەنانو (1919–1921) هەڵمەتێکی بەرگریی چەکداری بوو دژ بە دەسەڵاتی ئینتیدابی فەڕەنسا لە باکووری ڕۆژاوای سووریا، کە لە ناوچە شاخاوییەکەی باشووری ڕۆژاوای حەلەبەوە دەستی پێ کرد. هێزە گەریلاکەی هەنانو بە پاڵپشتیی بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی تورکیی کەمال، لە لووتکەیدا ناوچەیەکی بەرچاوی ڕزگارکراوی کۆنترۆڵ دەکرد. ڕاپەڕینەکە دوای کشانەوەی پاڵپشتیی تورکیا بەدوای ڕێککەوتنی فرانکلین–بویۆنی 1921 سەرکوت کرا.
هەنانو چۆن لە دادگاییکردنەکەیدا سەرکەوت؟
بەرگریی هەنانو لە دادگاییە سەربازییە فەڕەنسییەکەی 1921دا ئاماژەی بەوە کرد کە لە کاتی ڕاپەڕینەکەدا فەڕەنسا هیچ دەسەڵاتێکی یاسایی ڕەوای دادوەریی لە سووریا نەبوو، چونکە ئینتیدابی کۆمەڵەی نەتەوەکان هێشتا بە فەرمی پەسەند نەکرابوو. دادگا سەربازییەکە ئەم بۆچوونەی پەسەند کرد و بێتاوانی کرد؛ بڕیارێکی گرنگ کە بوو بە سەرکەوتنێکی هێمایی بۆ نەتەوەخوازیی سووری لە سەرتاسەری جیهانی عەرەبدا.