لە ساڵەکانی کۆتایی سەدەی 18دا، لە کاتێکدا ئیمپراتۆریای عوسمانی لەگەڵ داڕمانی ناوخۆ و فشارە دەرەکییەکاندا دەستەویەخە بوو، کەسایەتییەکانی وەک ئیبراهیم پاشا ئەلدەلاتی وەک ئەکتەری چارەنووسساز لە کارگێڕیی هەرێمەکانی خاکە بەرینەکەیدا سەریان هەڵدا. ئیبراهیم، کە بە ئیبراهیم دەلی پاشاش ناسراو بوو، نازناوێک کە بوێریی نەترس یان «شێتانە»ی ئەوی دەگەیاند، کوردێکی عوسمانی بوو کە لە 1788 تا 1790 وەک والی، یان فەرمانڕەوای، ئیالەتی دیمەشق خزمەتی کرد. ماوەی حوکمی، هەرچەندە کورت بوو، بە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی توند لەگەڵ گرووپە سەربازییە ناوخۆییەکان دیار بوو و گرژییەکانی نێوان دەسەڵاتی ناوەندی و هێزە ناوخۆییە جێگیرەکانی سووریای عوسمانیی دەردەخست.
ئیبراهیم، وەک سەربازێکی پیشەیی بە ڕەچەڵەک کورد کە لە خزمەتی بنەماڵە کاریگەرەکەی عەزمدا بە پلەکاندا بەرز بووەوە، تانوپۆی فرەکولتووریی ئیمپراتۆریاکەی بەرجەستە دەکرد، کە کورد تێیدا ڕۆڵی بەرچاویان لە بوارە سەربازی و کارگێڕییەکاندا هەبوو. ئەم وتارە لە ژیانی ئەو لە چوارچێوەی کۆتاییی حوکمڕانیی عوسمانی لە سووریادا دەکۆڵێتەوە و سەرچاوەکانی، ڕێڕەوی کاری، ڕاپەڕینە چارەنووسسازەکەی دیمەشق و کاریگەریی بەردەوامی لەسەر مێژووی ناوچەکە باس دەکات. لە سەردەمێکی هەوڵی چاکسازی و یاخیبووندا، چیرۆکی ئیبراهیم کێشەکانی بەڕێوەبردنی پارێزگایەکی جۆراوجۆر و نائارامی وەک دیمەشق دەخاتە ڕوو.
بارودۆخی مێژوویی: سووریای عوسمانی لە کۆتایی سەدەی 18دا
سەدەی 18 لە سووریا بۆ ئیمپراتۆریای عوسمانی سەردەمی جێگیریی ڕێژەیی بوو، بەڵام لە بنەوە داکشانی تێدا هەبوو. ئیالەتی دیمەشق، یەکێک لە پارێزگا سەرەکییەکانی ئیمپراتۆریاکە، بەشێکی زۆری سووریا، لوبنان و ئوردنی ئێستا و بەشێکی فەلەستینی لەخۆ دەگرت و ئەڵقەیەکی گرنگ بوو لە ڕێگا بازرگانییەکانی نێوان ئەناتۆلیا، میسر و عەرەبستاندا. دیمەشق خۆی شارێکی گەورە و پڕجووڵە بوو و دانیشتووانێکی جۆراوجۆری تێدا دەژیا، لەوانە عەرەب، کورد، تورک، مەسیحی، جوو و درووز؛ هەموویان لە ژێر سەروەریی عوسمانیدا بوون. والییە دانراوەکان لە ئیستانبوڵەوە پارێزگاکەیان بەڕێوە دەبرد، بەڵام دەسەڵاتی ناوخۆ زۆرجار لە دەستی بنەماڵە کاریگەرەکانی وەک عەزمدا بوو، کە لە بەشێکی زۆری سەدەکەدا دەسەڵاتیان بەسەر کاروبارە کارگێڕی و سەربازییەکاندا هەبوو.
کورد، وەک ئیبراهیم، بەشێکی بنەڕەتیی حوکمڕانیی عوسمانی بوون. زۆر کورد، بە کۆچکردن لە نیشتمانە شاخاوییەکانیان لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا و باکووری مێسۆپۆتامیا، لە پارێزگا سوورییەکاندا وەک سەرباز، بەڕێوەبەر و والی خزمەتیان دەکرد. ناوبانگە جەنگاورییەکەیان بۆ پاراستنی ڕێکوپێکی ئەوانی بەنرخ دەکرد، بە تایبەتی لە بەرامبەر هێرشەکانی بەدەوی یان ڕاپەڕینە ناوخۆییەکاندا. هێزەکانی «دەلی»، ئەسپسواری دەستەبژێر و زۆرجار ناڕێکوپێک کە بە تەکتیکە نەترسەکانیان ناسراو بوون، ڕێگایەکی باو بوون بۆ کوردە ئاواتخوازەکانی وەک ئیبراهیم تا پلەیان بەرز بێتەوە. ئەم یەکانە، کە بە والییەکانی پارێزگاکانەوە پەیوەست بوون، لە سەرکوتکردنی یاخیبوون و جێبەجێکردنی کۆکردنەوەی باجدا گرنگ بوون.
کۆتایی سەدەی 18 زیادبوونی فشاری لەسەر کۆنترۆڵی عوسمانی بینی. ئیمپراتۆریاکە ڕووبەڕووی شەڕ لەگەڵ ڕووسیا (1768–1774، 1787–1792)، گەندەڵیی ناوخۆ و فشارە دارایییەکان بووەوە و ئەمە بوو بە هۆی گۆڕینی بەردەوامی والی و ناڕەزاییی ناوخۆ. لە دیمەشق، یەنیچەرییەکان (پیادەی دەستەبژێر) و ئاغاوات (سەرکردە سەربازییە ناوخۆییەکان) دەسەڵاتێکی بەرچاویان هەبوو و زۆرجار لەگەڵ والییە دانراوەکان تووشی ململانێ دەبوون. کاروانی ساڵانەی حەج، کە لە دیمەشقەوە بۆ مەککە بەڕێ دەکەوت، بەرپرسیارێتییەکی گەورەی والی بوو؛ هێمای پێگەی عوسمانی بوو، بەڵام دەکرا ببێتە خاڵی هەڵگیرسانی نائارامیش. ئیبراهیم پاشا ئەلدەلاتی چووە ناو ئەم تۆڕە ئاڵۆزەی هاوپەیمانی و ڕکابەری و میراتە کوردییەکەی و پاشخانە سەربازییەکەی بۆ کێشەکانی پێشەوە ئامادەیان کرد.
سەرەتای ژیان: لە ڕەگ و ڕیشەی کوردییەوە بۆ خزمەتی عوسمانی
سەرەتای ژیانی ئیبراهیم پاشا ئەلدەلاتی لە ناو تەمی نادیاریی مێژووییدا پەردەپۆشە و سەرچاوەکان تەنها وردەکارییەکی پارچەپارچە پێشکەش دەکەن. ئەو لە ناوەڕاستی سەدەی 18 لەدایک بوو، بە ئەگەری زۆر لە ناوچە کوردنشینەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا یان باکووری مێسۆپۆتامیا، و پاشخانێکی هەبوو کە بۆ زۆر کوردی عوسمانی باو بوو کە بە پلە سەربازییەکاندا بەرز دەبوونەوە. نازناوی «ئەلدەلاتی» لەوانەیە ئاماژە بێت بە پەیوەندیی بە دەلات یان تیرەیەکی هاوشێوە، هەرچەندە دەشکرێت شوێنی سەرچاوە یان نازناوێکی پەیوەست بە خزمەتەکەی بگەیەنێت.
کورد لە سەدەی 18دا لە هاوپەیمانیی هۆزەکاندا دەژیان و ئاژەڵداری، کشتوکاڵ و جەنگاورییان دەکرد. بە ئەگەری زۆر خێزانەکەی ئیبراهیم لە میلیشیا ناوخۆییەکان یان ئەسپسواری دەلی بەشدار بووە؛ یەکە ناڕێکوپێکەکان کە بە توندوتیژی و وەفاداری بۆ پاشاکانی پارێزگاکان ناسراو بوون. لە گەنجیدا چووە خزمەتی بنەماڵەی عەزم؛ بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای عەرەبی بەهێز کە لە سەدەی 18دا زاڵ بوو بەسەر حوکمڕانیی سووریادا. عەزمەکان، کە سەرچاوەیان لە مەعەڕەت ئەلنووعمان بوو، بە لێهاتووییی سەربازی و هاوپەیمانی لەگەڵ ئیستانبوڵ پێگەیان بەرز ببووەوە و پۆستی والییان لە دیمەشق، تەرابڵوس و صەیدا گرتبوو.
چوونی ئیبراهیمە ناو خزمەتی عەزم دەستپێکی ڕێڕەوی ئەوی وەک سەربازێکی پیشەیی بوو. وەک کوردێک، لێهاتووییی بەنرخی لە ئەسپسواری و جەنگاوری هەبوو، کە بۆ هێزەکانی دەلیی پەیوەست بە والییەکانی عەزم بنەڕەتی بوو. ئەم یەکانە، کە زۆرجار لە کورد و تورک و ئەلبانی پێک دەهاتن، وەک پاسەوانی کەسی و جێبەجێکاری دەسەڵات خزمەتیان دەکرد و ڕاپەڕینیان سەرکوت دەکرد و باجیان کۆ دەکردەوە. هەڵکشانی ئیبراهیم بە پێویستیی عەزمەکان بۆ فەرماندەی متمانەپێکراو ئاسان کرا لە ناو ڕکابەری لەگەڵ کەسایەتییەکانی وەک ئەحمەد پاشا ئەلجەزاردا؛ ئەو دەسەڵاتدارە بەهێزەی لە عەککا بوو و صەیدای کۆنترۆڵ دەکرد. بە ئەگەری زۆر نازناوی «دەلی»ی (شێت یان بوێر) لە دەستکەوتە نەترسەکانی لەم ڕۆڵانەدا سەرچاوەی گرتووە؛ نازناوێکی باو بۆ جەنگاوەرە دەستەبژێرەکان.
تا دەیەی 1780 ئیبراهیم پێگەیەکی وا بەرزی بەدەست هێنابوو کە وەک والیی ئیالەتی تەرابڵوس دابنرێت؛ پارێزگایەکی کەناراوی لە باکووری دیمەشق. ئەم پێگەیە بەڕێوەبردنی بازرگانی، بەرگری لە دەستدرێژیی بەدەوی و مامەڵەکردن لەگەڵ سیاسەتی عوسمانیی لەخۆ دەگرت. بەڵام ماوەی حوکمی کورت بوو؛ جووڵەکانی ئەلجەزار بوون بە هۆی لابردنی و ئەمە ڕکابەریی بێبەزەییانەی نێوان سەرکردەکانی پارێزگاکانی دەردەخست. ئیبراهیم بێئەوەی ورەی بڕووخێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ عەزمەکان پاراست و خۆی بۆ دەرفەتەکانی داهاتوو لە بازنەی گۆڕینی پۆستە کارگێڕییەکانی ئیمپراتۆریاکەدا ئامادە کرد.
ڕێڕەوی کار وەک والیی دیمەشق: دانان و کێشەکان
لە 1788، ئیبراهیم پاشا ئەلدەلاتی لە لایەن بابی عالیی عوسمانییەوە وەک والیی ئیالەتی دیمەشق دانرا؛ بەڵگەی ناوبانگە سەربازییەکەی و پشتگیریی عەزم بوو. دیمەشق، بە مێژووە کۆنەکەی و گرنگییە ستراتیژییەکەی، پۆستێکی بەنرخی والی بوو کە سەرپەرشتیی کاروانی حەج و ناوچە کشتوکاڵییە بەرینەکانی پشت شارەکەی دەکرد. دانانی ئیبراهیم لە سەردەمی لاوازیی عوسمانیدا هات؛ ئیمپراتۆریاکە لە شەڕی ڕووسیا و تورکیادا (1787–1792) تێوەگلابوو و سەرچاوەکانی لە کۆنترۆڵی پارێزگاکانەوە بۆ شەڕ گواستەوە.
ئیبراهیم دوای گەیشتنی فەرماندەییی کاروانی حەجی گرتە دەست و حاجییەکانی بۆ مەککە سەرکردایەتی کرد؛ ئەرکێکی پڕپێگە کە متمانەپێکراوی ئەوی بۆ ئیستانبوڵ دەردەخست. گەڕانەوە سەرکەوتووەکەی لە زیارەت دەسەڵاتی بەهێز کرد، بەڵام کێشەکان لە پێشەوە بوون. دیمەشق پڕ بوو لە گرووپبەندی: یەنیچەرییەکان، کە جاران سەربازی دەستەبژێر بوون و ئێستا میلیشیای ناوخۆیی جێگیر بوون، لەگەڵ ئاغاواتی ئەلمەیدان تووشی ململانێ دەبوون؛ گەرەکێکی باشووری کە بازرگانانی دانەوێڵە و سەرکردە سەربازییەکان زاڵ بوون بەسەریدا.
حوکمڕانیی ئیبراهیم ئامانجی جێگیرکردنی کۆنترۆڵی ناوەندی بوو، لەوانەیە لە ڕێگەی چاکسازیی باج یان سنووردارکردنی گەندەڵییەوە؛ ئەو ڕێوشوێنانەی گرووپە خاوەن بەرژەوەندییە بەهێزەکانیان ناڕازی کرد. لەوانەیە پاشخانە کوردییەکەی گومانەکانی زیاتر کردبێت، چونکە لە دیمەشقی ژێر زاڵبوونی عەرەبدا زۆرجار کورد بە دەرەکی دادەنرا. ئەم گرژییانە کەمێک دوای گەڕانەوەی لە مەککە تەقییەوە و بوو بە ڕاپەڕینی ئاشکرا.
ڕاپەڕین لە دیمەشق: گەمارۆ و سەرکوتکردن
ڕووداوە دیاریکەرەکەی ماوەی حوکمی ئیبراهیم ڕاپەڕینی 1789 بوو لە لایەن یەنیچەرییەکان و ئاغاواتەوە. ئەم گرووپانە، کە لە سیاسەتەکانی ناڕازی بوون، قەڵای دیمەشقیان گرت، ئەو قەڵا بەهێزەی شار، و دژایەتیی حوکمەکەیان ڕاگەیاند. ڕاپەڕینەکە نائارامیی فراوانتری پارێزگا عوسمانییەکانی دەردەخست؛ لەوێ میلیشیا ناوخۆییەکان بەرەنگاریی ئەو والییانەیان دەکرد کە بە هەڕەشە بۆ ئیمتیازەکانیان دەیانبینین.
ئیبراهیم، لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم کێشەیەدا، بۆ کۆکردنەوەی پشتگیری گوێزییەوە بۆ حەما، شارۆچکەیەکی باکوور. بە ڕەزامەندیی ئیمپراتۆری لە قوستەنتینیەوە، هێزێکی کۆ کردەوە کە سەربازە بەکرێگیراوەکان، جەنگاوەرە درووزەکانی چیای لوبنان و ئەسپسواری کوردی وەفاداری بە خۆی لەخۆ دەگرت. ئەم هاوپەیمانییە لێهاتووییی ستراتیژیی ئەوی دەردەخست، کە لە ناوچەیەکی جۆراوجۆردا سوودی لە هاوپەیمانییە ڕەگەزی و مەزهەبییەکان وەردەگرت.
ئیبراهیم بە گەڕانەوەی بۆ دیمەشق قەڵاکەی گەمارۆ دا و تۆپخانە و هێرشی پیادەی بەکار هێنا. گەمارۆکە درێژەی کێشا و یاخییەکان لە ناو دیوارە کۆنەکاندا بەهێز ڕاوەستابوون. سەرەنجام یاخییەکان ملکەچ بوون و ڕێگەیان بە ئیبراهیم دا کۆنترۆڵ دووبارە جێگیر بکات و کۆتایی بە ڕاپەڕینەکە بهێنێت. ئەم ئەنجامە تێکەڵەی هێزی سەربازی و وردکاریی دیپلۆماسیی ئەوی دەردەخست و جێگیریی لە پارێزگایەکی سەرەکیدا پاراست.
سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە لێکەوتەی بەردەوامی هەبوو. کاریگەریی یەنیچەرییەکانی لە دیمەشق لاواز کرد و ڕێگای بۆ چاکسازی لە ژێر دەسەڵاتی والییەکانی دواتردا خۆش کرد. سەرکەوتنی ئیبراهیم ڕۆڵی کوردیشی لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییە عوسمانییەکاندا خستە ڕوو، چونکە ئەسپسوارییەکەی ڕۆڵێکی چارەنووسسازی گێڕا. بەڵام سەرکەوتنەکەی کورت بوو؛ لە 1790 ئەحمەد پاشا ئەلجەزار، ڕکابەرە کۆنەکەی، جێگەی گرتەوە و ئەمە سروشتی نائارامی دانانە عوسمانییەکانی دەردەخست.
بابەتەکانی ماوەی والیێتیی ئیبراهیم: چاکسازی، ڕاپەڕین و پەیوەندییە ڕەگەزییەکان
حوکمە کورتەکەی ئیبراهیم بابەتەکانی چاکسازی و بەرگریی لە سووریای کۆتایی سەردەمی عوسمانیدا بەرجەستە کرد. وەک والی هەوڵی جێبەجێکردنی دەسەڵاتی ناوەندیی دەدا، لەوانەیە بە کۆکردنەوەی باج و دیسیپلینی سەربازی؛ ئەو هەوڵانەی لەگەڵ دەستەبژێرە ناوخۆییەکان تووشی ململانێ بوون. پشتگیریی بنەماڵەی عەزم سەرەکی بوو؛ وەک کەسێک لە ژێر پشتگیریی ئەواندا، مامەڵەی لەگەڵ تۆڕی سیاسەتی خێزانی و گرووپبەندی دەکرد کە زاڵ بوو بەسەر حوکمڕانیی سووریادا.
پەیوەندییە ڕەگەزییەکان سەرەکی بوون. ئیبراهیم وەک کوردێک نوێنەرایەتیی پشتبەستنی ئیمپراتۆریاکەی بە گرووپە کەمینەکان دەکرد بۆ کۆنترۆڵی پارێزگاکان و ئیمپراتۆریاکە زۆرجار ئەوانی دەخستە بەرامبەر گرووپە عەرەب یان تورکەکان. پاشخانە دەلییەکەی ئەو ناوبانگەی ئەسپسواریی ناڕێکوپێکی دەهێنایەوە کە بە بوێری ناسراو بوو، بەڵام هەروەها ڕەفتاریشی پێشبینی نەدەکرا. ڕاپەڕینەکە گرژییە مەزهەبییەکانی خستە ڕوو؛ هاوپەیمانە درووزەکان یارمەتیی کوردێکی سوننییان دەدا لە بەرامبەر یاخییەکانی بە زۆری سوننی، کە بەڵگەی هاوپەیمانیی کردەیی بوو.
تاقیکردنەوە کەسییەکان و کۆتایی ژیان: ڕێڕەوێکی کار کە پچڕێنرا
ژیانی ئیبراهیم بە مەترسییەکانی سیاسەتی عوسمانی دیار بوو. لابردنی لە تەرابڵوس و ڕاپەڕینی دیمەشق خۆڕاگریی ئەویان تاقی کردەوە، لە کاتێکدا لەوانەیە ڕەچەڵەکە کوردییەکەی پێشداوەرییەکان توندتر کردبێت. دوای دیمەشق چارەنووسی نادیارە؛ بە ئەگەری زۆر گەڕاوەتەوە بۆ خزمەتی سەربازی یان پشتگیریی عەزم. وردەکاریی مردنی نییە، بەڵام بە ئەگەری زۆر تا سەرەتای سەدەی 19 ژیاوە و داکشانی زیاتری ئیمپراتۆریاکەی دیوە.
میرات: پەراوێزێک لە مێژووی عوسمانیدا بە دەنگدانەوەی کوردی
میراتی ئیبراهیم پاشا ئەلدەلاتی میراتی بەڕێوەبەرێکی لێهاتووی سەردەمی ئاڵۆزە. سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی دیمەشق بەشداریی لە جێگیریی عوسمانی لە سووریادا کرد و کاریگەریی لەسەر ڕێڕەوی پارێزگاکە بەرەو سەدەی 19 دانا. ئەو وەک کوردێک نموونەی بەشداریی کۆمەڵگەکەیە بۆ ئیمپراتۆریاکە، لە سەربازەوە تا والی.
لە مێژوونووسیی نوێی کوردیدا، ئیبراهیم هێمای توانای دەستپێشخەریی ڕەگەزییە لە ناو پێکهاتە ئیمپراتۆرییەکاندا. زانایانی وەک دیک داوەس ڕۆڵی ئەو لە لێکۆڵینەوەکانی دادپەروەری و ستەم لە سووریای عوسمانیدا دەخەنە ڕوو. لە ناو گفتوگۆکانی ئەمڕۆ دەربارەی ناسنامەی کوردیدا، چیرۆکەکەی تێکەڵبوون و کاریگەریی مێژوویی بیر دەخاتەوە.
لە کۆتاییدا، ماوە کورتەکەی والیێتیی ئیبراهیم پاشا ئەلدەلاتی ئاڵۆزییەکانی کۆتاییی حوکمڕانیی عوسمانی بەرجەستە دەکات. لە سەربازی کوردەوە بۆ والیی دیمەشق، ژیانی پشتبەستنی ئیمپراتۆریاکە بە دەستەبژێرە جۆراوجۆرەکان دەردەخات بۆ پاراستنی خاکە بەرینەکەی.
سەرچاوەکان
Wikipedia, “Ibrahim Deli Pasha” — پشت بە Dick Douwes, The Ottomans in Syria: A History of Justice and Oppression, London: I.B. Tauris, 2000, p. 89 دەبەستێت.
Dick Douwes, The Ottomans in Syria: A History of Justice and Oppression, London: I.B. Tauris, 2000 — سەرچاوە زانستییە سەرەکییەکەی ماوەی والیێتیی ئیبراهیم پاشا ئەلدەلاتی لە دیمەشق.
Wikipedia, “Jazzar Pasha” — پشتڕاست دەکاتەوە کە ئیبراهیم دەلی پاشا ئەو کەسە بوو کە ڕاستەوخۆ پێش خولی دووەمی ئەحمەد پاشا ئەلجەزار وەک والیی دیمەشق حوکمی کرد (ئۆکتۆبەری 1790).
Wikipedia, “Azm family” — پاشخانی ئەو بنەماڵەیە کە پشتگیرییەکەی ڕێڕەوی کاری ئیبراهیمی بەهێز کرد.