جابانی کوردی کێ بوو؟
جابانی کوردی، بە ناوی تەواوی ئەبوو مەیموون جابانی کوردی (بە عەرەبی: أبو ميمون جابان الكردي)، هاوەڵێکی (سەحابی) پێغەمبەر محەمەد و یەکێک لە یەکەم کوردەکان بوو کە ئیسلامیان وەرگرت. یەکەم کەسی کوردە کە ناوی لە تۆماری مێژووییی ئیسلامدا هاتووە؛ کەسایەتییەک کە بۆ چیرۆکی ئیسلام و گەلی کورد گرنگییەکی زۆری هەیە. نازناوە عەرەبییەکەی، جابان ئەلسەحابی (جابانی هاوەڵ)، پایەکەی وەک کەسێک کە ڕاستەوخۆ پێغەمبەری دەناسی و لەگەڵیدا بوو، ڕەنگ دەداتەوە و لە بناغەی خودی ئایینی ئیسلامدا جێگەی پێ دەدات. کوڕەکەشی، مەیموون، هاوەڵی پێغەمبەر بوو؛ بەمەش خێزانەکەیان یەکێک بوو لە سەرەتاییترین نەریتە خێزانییە کوردییەکان لە مێژووی ئیسلامدا.
بۆ مێژوونووسانی کورد، جابانی کوردی یەکێکە لە گرنگترین ناوەکانی بەشی سەرەتاییی سەردەمی ئیسلامی: بەڵگەی ئەوەی پیاوان و ژنانی کورد لە سەرەتای لەدایکبوونی ئیسلامدا ئامادە بوون، کورد لە یەکەم ئەو گەلانە بوون کە پەیامی پێغەمبەریان وەرگرت و چیرۆکە درێژ و دەوڵەمەندەکەی شارستانییەتی ئیسلامیی کورد، کە دواتر زانا و فەرمانڕەوا و شاعیر و لە کۆتاییدا خودی سەلاحەددینی پێگەیاند، بە کەسانێکی وەک جابان دەستی پێ کرد کە باوەڕیان هەڵبژارد و شوێنەواریان لە مێژوودا بەجێ هێشت.
خاڵە سەرەکییەکان
جابانی کوردی هاوەڵێکی (سەحابی) پێغەمبەر محەمەد و یەکێک لە یەکەم کوردەکان بوو کە ئیسلامیان وەرگرت.
لە چەند فەرهەنگێکی کلاسیکی ژیاننامەی ئیسلامیدا ناوی هاتووە، لەوانە «مەعریفەت ئەلسەحابە»ی ئەبوو نوعەیمی ئەسفەهانی و «ئوسد ئەلغابە»ی ئیبن ئەسیر.
بەپێی ئیبن حەجەری عەسقەلانی لە «ئەلیسابە فی تەمییز ئەلسەحابە»دا، 10 فەرموودەی پێغەمبەری گێڕاوەتەوە.
کوڕەکەشی، مەیموون، هاوەڵی پێغەمبەر بوو و بەمەش یەکێک لە سەرەتاییترین نەریتە خێزانییە کوردییەکانی ئیسلامیان دامەزراند.
بۆ مێژوونووسانی کورد، جابانی کوردی بەڵگەی ئەوەیە کە کورد لە سەرەتای دامەزراندنی ئایینی ئیسلامدا ئامادە بووە.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
سەرەتای ژیان و بنەچە
ژیاننامەی تایبەتیی جابانی کوردی بە وردی لە تۆمارە مێژووییەکانەوە ناتوانرێت بدۆزرێتەوە. بە سەرەکی لە ڕێگەی نەریتی کلاسیکی ژیاننامەنووسیی ئیسلامییەوە دەناسرێت؛ ئەو ئینسایکلۆپیدیایانەی هاوەڵانی پێغەمبەر (سەحابە) کە زانا ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست کۆیان کردوونەتەوە. ئەم سەرچاوانە پشتڕاست دەکەنەوە کە جابان لە ڕووی نەتەوەییەوە کورد بوو («ئەڵکوردی» لە ناوەکەیدا وەک کورد دەیناسێنێت) و لە عەرەبستانی سەدەی 7دا لە کۆمەڵگەی موسوڵمانە سەرەتاییەکان لە دەوری پێغەمبەر محەمەد ئامادە بوو.
کورد لە عەرەبستانی پێش ئیسلامدا لە ڕێگەی کەناڵی جیاوازەوە ئامادە بوون؛ وەک بازرگان، سەرباز و کۆمەڵگەگەلێک کە لە لێوارەکانی نیمچەدوورگەی عەرەبستان دەژیان. ئیسلامهێنانی جابانی کوردی دەیخاتە ناو نەوەی یەکەمی باوەڕدارەکان کە پەیامی پێغەمبەریان بیست و هەڵیانبژارد شوێنی بکەون. ئەوەی پیاوێکی کورد لە ناو ئەم نەوە دامەزرێنەرەدا بوو، بۆ ناسنامەی مێژووییی کورد خاڵێکی پڕگرنگییە.
چوارچێوەی مێژوویی
سەدەی 6 و سەرەتای سەدەی 7 زایینی سەردەمی دامەزراندنی ئیسلام بوو. پێغەمبەر محەمەد نزیکەی 610 زایینی دەستی بە بانگەوازەکەی کرد و کۆمەڵگەی موسوڵمانە سەرەتاییەکان وردەوردە لە گرووپێکی بچووک لە مەککەوە گەشەی کرد بۆ بزووتنەوەیەک کە جیهانی دەداڕشتەوە. هاوەڵان (سەحابە)، واتە ئەوانەی پێغەمبەریان بە کەسی دەناسی، لە نەریتی ئیسلامیدا بەرزترین پایەیان هەیە و ژیان و وتە و کردارەکانیان لە فەرهەنگە گەورەکانی ژیاننامەی زانستی ئیسلامیدا تۆمار کراون. هاتنی ناوی جابانی کوردی لەم نەریتەدا جێگەی لە بەرزترین ئاستی ڕێزگرتنی یادەوەریی مێژووییی ئیسلامدا پێ دەدات.
لەو کاتەدا کورد لە شاخەکانی زاگرۆس و ناوچە دەوروبەرەکانی ئەو شوێنەی ئەمڕۆ باکووری عێراق و ڕۆژئاوای ئێرانە دەژیان. ڕووبەڕووبوونەوەیان لەگەڵ ئیسلام تەنها لە ڕێگەی داگیرکردنەوە نەبوو، بەڵکو لە ڕێگەی ئیسلامهێنانی تاکەکەسیی وەک جابانیشەوە بوو کە چەند دەیەیەک پێش بڵاوبوونەوەی فراوانتری ئیسلام لە ناوچە کوردییەکاندا ڕووی دا. جابان و کوڕەکەی، مەیموون، پێشەنگ بوون؛ کەسانێکی کورد کە باوەڕێکی نوێیان هەڵبژارد و بوون بە بەشێک لە نەوەی دامەزرێنەری یەکێک لە ئایینە گەورەکانی جیهان.
جابان وەک هاوەڵی پێغەمبەر
سەرچاوە کلاسیکییەکان
چەند بەرهەمێکی کلاسیکی زانستی ئیسلامی ناوی جابانی کوردی وەک هاوەڵی پێغەمبەر دەهێنن. ئەبوو نوعەیمی ئەسفەهانی، زانا و ژیاننامەنووسە ئیسلامییەکەی سەدەی 10، لە «مەعریفەت ئەلسەحابە و فەزائیلیهیم» (ناسینی هاوەڵان و فەزیلەتەکانیان)دا ناوی دەهێنێت. «ئوسد ئەلغابە فی مەعریفەت ئەلسەحابە» (شێرەکانی دارستان لە ناسینی هاوەڵاندا)ی ئیبن ئەسیر، کە یەکێکە لە باوەڕپێکراوترین فەرهەنگەکانی ژیاننامەی سەحابە، دوو جار ناوی جابان دەهێنێت. ئیبن حەجەری عەسقەلانی لە بەرهەمە مەزنەکەی، «ئەلیسابە فی تەمییز ئەلسەحابە»دا، تۆمار دەکات کە جابان 10 فەرموودەی پێغەمبەری گێڕاوەتەوە. کتێبی «تەکمیلە ئەلئیکمال»ی ئیبن نوقتەش ناوی دەهێنێت. ئەمانە لە باوەڕپێکراوترین بەرهەمەکانی زانستی کلاسیکیی ئیسلامین.
مەیموون، کوڕی جابان
مەیموونی کوردی، کوڕی جابان، ئەویش هاوەڵی پێغەمبەر بوو. ئەمە خێزانی جابانی کوردی دەکات بە یەکێک لە سەرەتاییترین خێزانە کوردییە ناسراوەکانی مێژووی ئیسلام؛ باوک و کوڕێک کە هەردووکیان ڕاستەوخۆ پێغەمبەریان دەناسی. نەریتی خێزانێکی کورد لە دامەزراندنی ئیسلامدا بۆ مێژوونووسانی کورد و موسوڵمانانی کورد جێگەی شانازییەکی قووڵە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی جابانی کوردی شوێنەکەیەتی لە سەرەتای چیرۆکی ئیسلامیی کورد. یەکێک بوو لە یەکەم کوردەکان کە ئیسلامیان وەرگرت، یەکێک لە یەکەم ئەوانەی ناویان لە تۆماری مێژووییی ئیسلامدا بەجێ هێشت و لە ڕێگەی کوڕەکەی، مەیموونەوە، یەکێک لە دامەزرێنەرانی یەکەم نەریتی خێزانیی کوردی لە مێژووی ئیسلامدا بوو. دە فەرموودە گێڕدراوەکەی بەستەرێکی ڕاستەوخۆن لە نێوان پێغەمبەر محەمەد و گەلی کورددا.
بۆ گەلی کورد، جابانی کوردی ئەو باوباپیرەیە کە لە سەرەتادا ئامادە بوو: وەک باوەڕدارێک کە بە ئازادی ئیسلامی هەڵبژارد و بوو بە بەشێک لە کۆمەڵگەی دامەزرێنەری یەکێک لە مەزنترین نەریتە ئایینییەکانی جیهان، نەک وەک ملکەچ یان گەلێکی داگیرکراو. چیرۆکە درێژەکەی شارستانییەتی ئیسلامیی کورد، زانا و فەرمانڕەوا و شاعیر و پیاوچاکەکانی، لە جابانی کوردیدا سەرەتاییترین باوباپیری بەناو ناسراوی دەدۆزێتەوە.
پرسیارە باوەکان
جابانی کوردی کێ بوو؟
جابانی کوردی لە سەرەتای سەدەی 7دا هاوەڵێکی (سەحابی) کوردی پێغەمبەر محەمەد بوو و یەکێک لە یەکەم کوردەکان بوو کە ئیسلامیان وەرگرت. 10 فەرموودەی گێڕاوەتەوە و لە چەند فەرهەنگێکی کلاسیکی ژیاننامەی ئیسلامیدا ناوی هاتووە. کوڕەکەشی، مەیموون، هاوەڵ بوو. مێژوونووسانی کورد بە سەرەتاییترین کەسایەتیی کوردی بەناو ناسراو لە مێژووی ئیسلامدا دەیزانن.
سەحابە چین؟
سەحابە (هاوەڵان) ئەو موسوڵمانانەن کە پێغەمبەر محەمەدیان بە کەسی دەناسی و بە یەکەم و باوەڕپێکراوترین نەوەی موسوڵمانان دادەنرێن. لە نەریتی ئیسلامیدا بەرزترین پایەیان هەیە و ژیانیان لە ئینسایکلۆپیدیا گەورە کلاسیکییەکانی ژیاننامەی زانستی ئیسلامیدا بە بەڵگە تۆمار کراوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Abu Nu'aym al-Isfahani, Ma'rifat al-Sahaba wa Fada'ilihim (سەدەی 10 زایینی).
Ibn al-Athir, Usd al-Ghaba fi Ma'rifat al-Sahaba (سەدەی 13 زایینی).
Ibn Hajar al-Asqalani, Al-Isabah fi Tamyiz al-Sahaba (سەدەی 15 زایینی).