پێشەکی
کاوەی ئاسنگەر (بە کوردی: Kawa یان Kawe؛ بە فارسی: Kaveh) یەکێکە لە خۆشەویستترین کەسایەتییەکانی ئەفسانەناسیی کوردی: ئاسنکارێکی سادە کە دژی ستەمکارێکی دڕندە ڕاپەڕی و لە گێڕانەوە کوردییەکەدا، ئاگرێکی لە لێژی چیا هەڵکرد کە بووە یەکەم نەورۆز. چیرۆکەکەی ڕێک لەو خاڵەدایە کە ئەفسانەی کۆنی ئێرانی بە ناسنامەی نوێی کوردی دەگات.
ئەفسانەناسیی کوردی بەشێکە لە جیهانی فراوانتری ئەفسانەناسیی ئێرانی، بەڵام داستانە زارەکییەکان و هێماکان و لێکدانەوەکانی خۆی بۆ چیرۆکە کۆنەکان هەڵدەگرێت. ئەفسانەی کاوە ڕوونترین نموونەیە: چیرۆکێک کە لە نێوان گەلە ئێرانییەکان هاوبەشە، بەڵام کورد کردوویانەتە شتێکی بە تایبەتی هی خۆیان و بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی بەکاری دەهێنن کە بۆچی هەموو ساڵێک لە 21ی ئازار ئاگر هەڵدەکرێت و بۆچی ئاسنگەرێک هەر هێمای ئازادییە.
ناوەڕۆک
چیرۆکەکە: ڕاپەڕینی کاوە دژی زەحاک
ئەفسانە و بابەتە پەیوەندیدارەکان
کاوەی ئاسنگەر کێ بوو؟
کاوە ئاسنگەرێکی ئەفسانەییە کە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی جەماوەری دژی زەحاک دەکات؛ ستەمکارێک کە دوو مار لەسەر شانەکانی ڕوواون و دەبێت مێشکی گەنجان بدرێت بە مارەکان. لە نەریتی کوردیدا ستەمکارەکە دەکوژێت و ئاگری سەرکەوتن هەڵدەکات کە نیشانەی لەدایکبوونی نەورۆزە، ساڵی نوێی کوردی. کەسێکی مێژوویی نییە، بەڵکو پاڵەوانێکی ئەفسانەییە کە چیرۆکەکەی بۆ چەندین سەدە دووبارە گێڕدراوەتەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
کاوە پاڵەوانێکی ئاسنگەرە کە سەرکردایەتیی ڕاپەڕین دژی زەحاکی ستەمکاری ماردار دەکات.
لە وەشانە کوردییەکەدا زەحاک دەکوژێت و ئاگرێکی چیا هەڵدەکات کە پەیوەندیی بە سەرهەڵدانی نەورۆزەوە هەیە (21ی ئازار).
لە شاهنامە فارسییەکەی فیردەوسیدا کاوە پێشگیرە چەرمییەکەی وەک ئاڵا بەرز دەکاتەوە و یارمەتیی میر فەرەیدوون دەدات زەحاک بڕووخێنێت.
لە پشت زەحاکەوە ئەفسانەیەکی زۆر کۆنتری ئێرانی هەیە: ئەژدیها ئۆڤێستاییەکە، ئەژی دەهاکە.
ئەمڕۆ کاوە یەکێکە لە بەهێزترین هێماکانی ئازادی و بەرگریی کورد.
زانیارییە خێراکان
ناو: کاوەی ئاسنگەر
ناوە کوردییەکان: کاوە (Kawa، Kawe؛ کاوەی ئاسنگەر، «کاوەی ئاسنکار»)
ناوی فارسی: کاوە (Kaveh؛ کاوەی ئاهەنگەر)
جۆر: پاڵەوان و ڕاپەڕیو؛ ئاسنگەر
نەریت: ئەفسانەناسیی کوردی؛ نەریتی فراوانتری ئێرانی و شاهنامە
ڕۆڵ لە ئەفسانەکەدا: سەرکردەی ڕاپەڕین دژی زەحاکی ستەمکار
پەیوەندیدار بە: نەورۆز، ئاڵای دەرەفشی کاویانی، فەرەیدوون، زەحاک، چیای دەماوەند
هێمای: ئازادی، بەرگری، سەرکەوتنی ڕووناکی بەسەر تاریکیدا
کۆنترین سەرچاوەی نووسراو: شاهنامەی فیردەوسی (نزیکەی 1010 ز)، بە پشتبەستن بە نەریتی زارەکی و ئۆڤێستاییی کۆنتر
بەڵگەی بوون: زارەکی و نووسراو (لە Oەوە بۆ W)
چیرۆکەکە: ڕاپەڕینی کاوە دژی زەحاک
ئەفسانەکە بە زەحاک دەست پێ دەکات (بە کوردی: زەحاک یان دەهاک)؛ پاشایەکی دڵڕەق کە لە ژێر فەرمانڕەوایییدا جیهان دەکەوێتە تاریکی. لە ناسراوترین وەشاندا ڕۆحە خراپەکە، ئەهریمەن، شانەکانی زەحاک ماچ دەکات و دوو ماری ڕەش لێیانەوە سەر هەڵدەدەن. مارەکان تەنها کاتێک ئارام دەبنەوە کە هەموو ڕۆژێک مێشکی دوو گەنجیان پێ بدرێت.
بۆ ڕزگارکردنی زۆرترین کەسی مومکین، ئەوانەی ناچار کراون ئەم خۆراکە ترسناکە ئامادە بکەن، بە نهێنی مێشکی تەنها یەک قوربانی لەگەڵ مێشکی مەڕێک تێکەڵ دەکەن و بە بێدەنگی ئەو گەنجانەی ڕزگاریان بووە دەنێرنە چیاکان. لە زۆر گێڕانەوەی کوردیدا ئەم ڕزگاربووانەی چیا دەبنە باوباپیرانی کورد.
کاوە، ئاسنگەرێک، وەک هەموو ئەوانی دیکە لە ژێر ئەم تیرۆرەدا ئازار دەچێژێت و زۆربەی منداڵەکانی خۆیشی دەبرێن بۆ خۆراکدانی مارەکان. کاتێک پیاوانی ستەمکارەکە بۆ دوا منداڵی دێن، خەمەکەی دەگۆڕێت بۆ تووڕەیی. لە کارگەکەیدا چەک دروست دەکات و ڕزگاربووان و ستەملێکراوان لە دەوری خۆی کۆ دەکاتەوە.
کاوە پێشگیرە چەرمییەکەی ئاسنگەری بەسەر ڕمێکدا وەک ئاڵا بەرز دەکاتەوە و گەل بانگ دەکات بۆ ڕاپەڕین. هێرش دەکەنە سەر کۆشکی زەحاک. لە وەشانە کوردییەکەی چیرۆکدا خودی کاوە بە چەکوشە ئاسنگەرییەکەی ستەمکارەکە دەکوژێت و کۆتایی بە فەرمانڕەواییی تاریکی دەهێنێت.
بۆ ڕاگەیاندنی ئەوەی گەل ئازادە، کاوە هەڵدەکشێتە سەر چیایەک و ئاگرێکی گەورە هەڵدەکات و بڵێسەکانی هەواڵەکە لە لووتکەیەکەوە بۆ لووتکەیەکی دیکە دەگوازەنەوە. لە نەریتی کوردیدا هەموو ساڵێک ئەو ئاگرە وەک نەورۆز یاد دەکرێتەوە.
سەرهەڵدان و مێژوو
وەشانە کوردییەکە
لە وەشانە کوردییەکەدا کاوە ڕزگارکەری ڕاستەوخۆیە. بە دەستی خۆی زەحاک دەکوژێت، یەکەم ئاگری نەورۆز هەڵدەکات و ئەو خەڵکەی ڕزگاریان دەکات، وەک باوباپیرانی کورد وێنا دەکرێن. جەخت لە بەرگریی لەناو جەماوەرەوە دەکرێتەوە: خەڵکی ئاسایی، بە سەرکردایەتیی پیشەوەرێک، ستەمکارێک دەڕووخێنن بێ ئەوەی چاوەڕێی پاشایەک بن ڕزگاریان بکات. ئەمە ئەو لێکدانەوەیەیە کە بزووتنەوە نوێیە کوردییەکان لەباوەشیان گرتووە.
وەشانی شاهنامەی فارسی
لە شاهنامەی فیردەوسیدا، داستانە مەزنە فارسییەکە کە نزیکەی 1010 ز تەواو کرا، جەختەکە جیاوازە. زەحاک جەمشید، پاشای سەردەمی زێڕینی، ڕووخاندووە. کوڕەکانی کاوە بۆ مارەکان دەبرێن و دوو چێشتلێنەری کۆشک، ئەرمائیل و گەرمائیل، بە نهێنی لە هەر جووتە گەنجێک یەکێک ڕزگار دەکەن. کاتێک کاوە چیتر بەرگە ناگرێت، پێشگیرە چەرمییەکەی بەسەر ڕمێکدا بەرز دەکاتەوە و گەل کۆ دەکاتەوە.
بەڵام لەم وەشانەدا خودی کاوە ستەمکارەکە ناکوژێت. خەڵکەکە دەباتە لای فەرەیدوون، میراتگری شایستە، کە زەحاک دەڕووخێنێت و دەیگرێت و لە ناو چیای دەماوەند بە زنجیر بەستی دەکات. کاوە تەختەکە ڕەت دەکاتەوە و فەرەیدوون دەبێتە پاشا. هەردوو گێڕانەوەکە لەسەر ڕاپەڕین و ئاڵا ڕێک دەکەون، بەڵام لەوەدا جیاوازن کە کێ گورزی کۆتایی دەوەشێنێت.
ڕەگ و ڕیشە کۆنە ئێرانییەکان
هەردوو وەشانەکە لەسەر ماددەیەکی زۆر کۆنتر بنیات نراون. لە پشت زەحاکەوە ئەژی دەهاکە هەیە (بە ئۆڤێستایی: Azi Dahaka)، مارئەژدیهایەکی دڕندەی ئۆڤێستا، ئەدەبیاتی پیرۆزی زەردەشتی. ململانێی پاڵەوانێک دژی ئەژدیهایەکی ستەمکار و ئەو بەها قووڵەی بۆ ئاگر دادەنرێت، هەردووکیان دەگەڕێنەوە بۆ نەریتی کۆنی ئێرانی و زەردەشتی؛ هەر ئەمەشە کە دەبێتە هۆی ئەوەی ئاگر لە نەورۆزدا ئەوەندە ناوەندی بێت.
بۆچوونێکی زۆر مشتومڕلێکراو، کە زانای کورد هێوا سەلام خالید بەرگریی لێ دەکات، ئەوەیە وشەی «کورد» لە بنەڕەتدا لە زمانێکی کۆنی ئێرانیدا بە مانای «ئاسنگەر» بووە؛ ئاماژە بە زمانی ئۆسێتی دەکات کە وشەیەکی پەیوەندیدار تێیدا بە مانای ئاسنکارە. ئەمە تیۆرییەکی سەرنجڕاکێشە، ڕاستییەکی یەکلاکراوە نییە و دەبێت بە وریاییەوە مامەڵەی لەگەڵ بکرێت؛ بەڵام پیشان دەدات کە کەسایەتیی ئاسنگەر چەندە قووڵ لە شێوەی تێگەیشتن لە چیرۆکەکەدا ڕیشەی هەیە.
هێماکان
نزیکەی هەموو شتێک لە ئەفسانەکەدا هێماییە. ئاگر هێمای ئازادی و پاکبوونەوە و سەرکەوتنی ڕووناکییە بەسەر تاریکیدا و هەڵکردنی لە هاوتاییی شەو و ڕۆژی بەهاردا پەیوەستی دەکات بە نوێبوونەوە و گەڕانەوەی ژیان دوای زستان.
چەکوش و سندان کرێکارێکی ئاسایی دەگۆڕن بۆ پاڵەوان و پیشە و ڕەنج دەکەنە ئەو هێزەی پاشایەک دەڕووخێنێت. پێشگیرە چەرمییەکە کە بەسەر ڕمێکدا بەرز کراوەتەوە، هێشتا دەگمەنترە: ئاڵای خەڵکی ئاساییە، نەک هێمای شاهانە. چیاکان هێمای پەناگە و بەرگرین و مارەکان هێمای ستەمکاری و زاڵبوونی بیگانەن.
کاوە و سەرهەڵدانی نەورۆز
نەورۆز، بە مانای «ڕۆژی نوێ»، لە نزیک 21ی ئازار و لە هاوتاییی شەو و ڕۆژی بەهاردا دێت و لە سەرتاسەری جیهانی کولتووری ئێرانیدا ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرێت؛ لەلایەن فارسەکانەوە بە ناوی نوورۆز و لەلایەن زۆرانی دیکەشەوە. بۆ کورد، ئەفسانەی کاوە مانایەکی زیادە و بە تایبەتی سیاسی دەبەخشێت بە جەژنەکە: تێکشکانی ستەمکاری و بەرەبەیانی ئازادی.
هەر بۆیە ئاگر لە ناوەندی نەورۆزی کوردیدایە. کۆمەڵگەکان ئاگری گەورە هەڵدەکەن و خەڵک بەسەر بڵێسەکاندا دەبازن؛ ئاگرەکانی لێژی چیا بەئەنقەست ئەو ئاگری ئاماژەدانە دووبارە دەکەنەوە کە دەگوترێت کاوە بۆ ڕاگەیاندنی ڕزگاربوونی گەل هەڵی کردووە.
دەرەفشی کاویانی: ئاڵای کاوە
ئەو ئاڵایەی کاوە بە خێرایی لە پێشگیرە چەرمییەکەی دروستی کرد، بەردەوامییەکی درێژی خۆی هەیە. لە شاهنامەدا فەرەیدوون پێشگیرەکە بە زێڕ و گەوهەر و شریتی سوور و زەرد و مۆر دەڕازێنێتەوە و ناوی لێ دەنێت دەرەفشی کاویانی، «ئاڵای کاوە».
لە نەریتی ئێرانیدا ئەم ئاڵایە دواتر بووە ئاڵای شاهانەی ئیمپراتۆریاکانی پارت و ساسانی، تا ڕووخانی ساسانییەکان لە سەدەی حەوتەمی زایینیدا. ئەوەی لە نێوان ئاڵا کۆنەکاندا تایبەتی دەکات ئەوەیە کە لە سەرەتا هێمای کرێکارێک و خەڵکی ئاسایی بوو، نەک هی پاشایەک.
میرات و کاریگەریی کولتووری
کاوە بووەتە یەکێک لە بەهێزترین هێماکانی کولتووری نوێی کوردی. لە شیعر و هونەر و وێنەسازیی سیاسیدا دەردەکەوێت، ناوەکەی یەکێکە لە باوترین ناوە کوردییەکان و پەیکەری لە شارە کوردییەکان دانراوە.
هەر ئەم هێزە هێماییەیە هۆی ئەوەی وێنەکەی بکرێتە ئامانج. پەیکەرێکی کاوە لە ناوەندی سلێمانی لە ژێر حکومەتی سەدام حسێندا وێران کرا و لە کاتی گرتنی عەفرین لە 2018دا، ئەو هێزانەی تورکیا پشتگیریی دەکردن، پەیکەرێکی کاوەیان ڕووخاند. بەڵام هەموو ساڵێک لە نەورۆزدا کەسایەتییەکە دەگەڕێتەوە ناوەندی ژیانی گشتیی کورد.
وەک زۆر ئەفسانەی نەتەوەیی، چیرۆکی کاوە بۆ ئامانجی سیاسییش بەکار دەهێنرێت و مێژوونووسان تێبینی دەکەن کە پەیوەندیی نێوان ئەفسانەکە و سەرهەڵدانی ڕاستەقینەی گەلی کورد هێماییە، مێژووی پشتڕاستکراوە نییە. ئەمە لە ماناکەی کەم ناکاتەوە؛ تەنها ڕوون دەکاتەوە کە بۆچی چیرۆکێکی هەزار ساڵە هێشتا ئەوەندە هێزی هەیە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا زەحاک پاشایەکی ئاشووری بوو؟ هەندێک گێڕانەوەی کوردی ستەمکارەکە بە ئاشوورەوە پەیوەست دەکەن و ڕاپەڕینەکە وەک ڕاپەڕینی پێشینەکانی کورد دژی ئیمپراتۆریایەکی بیگانە وێنا دەکەن. لە شاهنامەدا زەحاک ئاشووری نییە و ئەم پەیوەستکردنە باشترە وەک لێکدانەوەیەکی هێماییی دواتر تێی بگەین، نەک وەک مێژووی پشتڕاستکراوە.
ئایا «کورد» بەڕاستی بە مانای «ئاسنگەر»ە؟ ئەمە پێشنیارێکی مشتومڕلێکراوە، ڕەگناسییەکی سەلمێنراو نییە. هەرچەندە نەورۆز زۆرجار بە کوردی ناو دەبرێت، بەڵام جەژنەکە لە نێوان زۆر گەلی ئێرانیدا هاوبەشە؛ ئەوەی بە تایبەتی کوردییە چیرۆکی کاوەی پەیوەست بە جەژنەکەیە. خودی کاوە کەسایەتییەکی ئەفسانەییە، تاکێکی مێژوویی تۆمارکراو نییە.
ئەفسانە و بابەتە پەیوەندیدارەکان
زەحاک: ستەمکارە ماردارەکە کە کاوە دژی ڕادەپەڕێت
ئەژی دەهاکە: ئەژدیها کۆنە ئۆڤێستاییەکەی پشت زەحاک
فەرەیدوون: ئەو میرەی دوای ڕووخانی زەحاک دەبێتە پاشا
نەورۆز: ساڵی نوێی کوردی کە پەیوەندیی بە ئاگری کاوەوە هەیە
دەرەفشی کاویانی: ئەو ئاڵایەی لە پێشگیرەکەی کاوەوە لەدایک بوو
ئاگر لە ئەفسانەناسیی کوردیدا: پاکبوونەوە و ئازادی و نوێبوونەوە
پرسیارە باوەکان
کاوەی ئاسنگەر کێ بوو؟
کاوە ئاسنگەرێکی ئەفسانەییە لە ئەفسانەناسیی کوردی و جیهانی فراوانتری ئێرانیدا، کە سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی جەماوەری دژی زەحاکی ستەمکار دەکات. پاڵەوانێکی ئەفسانەییە، کەسێکی مێژوویی نییە.
کاوە چی بە زەحاک کرد؟
چەکی دروست کرد، پێشگیرە چەرمییەکەی وەک ئاڵا بەرز کردەوە و لە ڕاپەڕیندا سەرکردایەتیی گەلی کرد. لە وەشانە کوردییەکەدا بە چەکوشەکەی زەحاک دەکوژێت؛ لە شاهنامەدا یارمەتیی میر فەرەیدوون دەدات بیڕووخێنێت و زیندانی بکات.
کاوە چۆن بە نەورۆزەوە پەیوەستە؟
لە نەریتی کوردیدا کاوە، دوای تێکشکاندنی زەحاک، ئاگرێکی لە چیاکان هەڵکرد بۆ ڕاگەیاندنی ئازادیی گەل. هەموو ساڵێک لە نەورۆزدا ئەو ئاگرە یاد دەکرێتەوە، ساڵی نوێی کوردی لە 21ی ئازار، کە ئاگر هەڵدەکرێت و خەڵک بەسەر بڵێسەکاندا دەبازن.
ئایا چیرۆکی کاوە کوردییە یان فارسی؟
هەردوو نەریتەکە دەیگێڕنەوە. لە شاهنامەی فارسیدا پارێزراوە و لە نێوان گەلە ئێرانییەکاندا هاوبەشە، بەڵام کورد وەشانێکی تایبەتیان هەیە کە خودی کاوە ستەمکارەکە دەکوژێت و کردوویانەتە بەشێکی سەرەکیی ناسنامەی کوردی و نەورۆز.
ئایا کاوە کەسێکی ڕاستەقینە بوو؟
نەخێر. کاوە کەسایەتییەکی ئەفسانەییە. چیرۆکەکەی بۆ کورد ڕاستییەکی قووڵی هێمایی و کولتووری هەڵدەگرێت، بەڵام هیچ تۆمارێکی مێژوویی بۆ ئاسنگەرێکی ڕاستەقینە بە ناوی کاوە نییە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Kaveh the Blacksmith - Wikipedia
Newroz as celebrated by Kurds - Wikipedia
The Kurdish Roots of Kawa the Blacksmith and Newroz Resistance - The Region
Kawa the Blacksmith: A Symbol of Kurdish Courage and Resistance - Centre for Kurdish Progress