کەلانە: نانی تەختی بەهاری کوردی پڕکراو بە گیا کێوییەکانی چیا

کەلانە نانێکی نەریتیی تەخت و پڕکراوی کوردییە؛ هەویرێکی باریک و بێهەوێن کە بە گیا کێوییەکانی بەهار پڕ دەکرێتەوە و لەسەر ساجێکی گەرم، واتە تاوەیەکی کوپەڵئاسا، لەسەر ئاگری کراوە دەبرژێت و کەرەی خوێداری قاوەییکراو بەسەردا دەدرێت. تەنها نانێک نییە؛ ژەمێکی تەواوە و ڕۆژژمێرێکە. کەلانە لە بەهاردا دروست دەکرێت، کاتێک گیا چیاییەکان تازە و ناسکن، و خودی کۆکردنەوەی ئەو گیایانە ڕێوڕەسمێکی بەکۆمەڵە. نانەکە وەرزەکە نیشان دەدات، هەروەک نەورۆز ساڵەکە نیشان دەدات. کەلانە بە تایبەتی بە ناوچەی هەورامان، یان ئەورامان، لە ڕۆژهەڵات و بە پارێزگای کرماشانەوە پەیوەستە، بەڵام وەشانەکانی لە هەموو بەشەکانی کوردستاندا دروست دەکرێن. وتاری تایبەتی خۆی لە ویکیپیدیا هەیە و لە کتێبەکانی لێناندا ئامادەیی و ناسنامەی خۆی هەیە؛ کەچی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا نزیکەی نەناسراوە، لە کاتێکدا گۆزلەمەی تورکی، کە تەنها لە ڕواڵەتدا لێی دەچێت، زاڵە بەسەر هەموو بلۆگێکی خۆراک و ڕێبەرێکی گەشتدا.

خاڵە سەرەکییەکان

• نانێکی تەختی باریک و بێهەوێن، پڕکراو بە گیا کێوییەکانی بەهار؛ پیازی بەهاری و سیری کێوی و پیچەک (ڕووەکە کێوییەکانی خێزانی پیاز)، هەندێک جار ڕووەکی پێچاوپێچی هەنیسەکڵ

• لەسەر ساج، واتە تاوەیەکی ئاسنی کوپەڵئاسا لەسەر ئاگری کراوە، دەبرژێت و لە کۆتاییدا کەرەی خوێداری قاوەییکراوی بەسەردا دەدرێت

• ڕێوڕەسمێکی بەهاری؛ ژنان کاتێک گیا کێوییەکان یەکەم جار دەردەکەون لە چیا کۆیان دەکەنەوە و کەلانە سەرەتای وەرزی کۆکردنەوەی گیا نیشان دەدات

• بە تایبەتی بە ناوچەی هەورامان لە ڕۆژهەڵات و پارێزگای کرماشانەوە پەیوەستە

• لە کاتێکدا گۆزلەمەی تورکی زاڵە بەسەر میدیای نێودەوڵەتیی خۆراکدا، کەلانەی کوردی، بە نەریتی کۆکردنەوەی گیای کێوییەوە، هەر نادیار دەمێنێتەوە

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: کەلانە / کەللانە / کالانە (کەلانە)

خۆراکە هاوشێوەکان: گۆزلەمە (تورکی)، بۆلانی (ئەفغانی)، موشتەک‌پیازی (بووشەهر)

جۆر: نانی تەختی پڕکراو؛ پڕکەرەوەی گیای کێوی، برژاو لەسەر ساج و کەرەی قاوەییکراوی بەسەردا دەدرێت

ناوچە: هەورامان (ئەورامان) و پارێزگای کرماشان و سەرتاسەری کوردستان

وەرز: بەهار؛ کاتێک گیا کێوییەکانی چیا تازە و ناسکن

ڕەچەڵەک: نانێک کە وەرزەکە نیشان دەدات

کەلانە بەرهەمی بەهاری چیاکانی کوردستانە. کاتێک بەفر لە لەوەڕگە بەرزەکاندا دەتوێتەوە و یەکەم گیا کێوییەکان لە خاک سەر هەڵدەدەن، ژنە کوردەکان بەرەو چیا دەچن بۆ کۆکردنەوەیان. پیچەک، واتە ڕووەکێکی کێویی بەهاری لە خێزانی پیاز، و سیری کێوی و پیازچە و پیازی بەهاری و لە هەندێک ناوچەدا ڕووەکی پێچاوپێچی هەنیسەکڵ بە تازەیی کۆ دەکرێنەوە. ئەم گیایانە ڕاستەوخۆ دەخرێنە ناو هەویرەکە. نانەکە یەکەم تامی وەرزە نوێیەکەیە؛ سەوز و تیژ و زیندوو.

ناوچەی هەورامان، کە دیمەنێکی کولتووریی میراتی جیهانیی یونسکۆیە لە چیاکانی زاگڕۆس لە نێوان ئێران و عێراق، بە تایبەتی بە کەلانەوە پەیوەستە. کشتوکاڵی پلەپلەی هەورامان و نەریتەکانی گیای کێوی و کولتووری نانی تەخت لە کۆنترین نەریتە خۆراکییەکانی جیهانن کە بەبێ پچڕان پارێزراون. کەلانە دەربڕینێکی زیندووی ئەمەیە: هەمان هەویر و هەمان گیا و هەمان ساج، بە هەمان شێوەی نەوە لە دوای نەوە پخت دەکرێت.

کەلانە چۆن دروست دەکرێت؟

هەویرێکی سادەی ئارد و ئاو و خوێ دەشێلرێت و پشووی پێ دەدرێت. گۆڵە بچووکەکانی هەویر بە شێوەی بازنەیەکی وەک کاغەز باریک پان دەکرێنەوە. بڕێکی زۆر لە پڕکەرەوەی گیا کێوییە وردبڕاوەکان، واتە پیازی بەهاری و سیری کێوی یان پیچەک، بەسەر نیوەیەکدا بڵاو دەکرێتەوە. هەویرەکە پێچ دەدرێت و لێوارەکانی بە فشار پێکەوە دادەخرێن. نانە پڕکراوەکە دەخرێتە سەر ساجێکی گەرم و وشک و دەبرژێت تا خاڵی زێڕین لە هەردوو لاوە دەردەکەون. کەلانەی تەواوکراو دەستبەجێ لە هەردوو لاوە کەرەی خوێداری قاوەییکراوی بەسەردا دەدرێت. بە گەرمی پێشکەش دەکرێت، زۆرجار لەگەڵ ماستی تازە و هەنگوینی ناوچەکە یان لە تەنیشت پەنیر و چای. تامەکەی بەهێزی تامی گیایە؛ سەوزە تیژەکانی خێزانی پیاز بە کەرەی قاوەییکراو هێور دەبنەوە و هەویرە باریک و خرچەکە دەکرێتەوە بەسەر پڕکەرەوە نەرم و بۆنخۆشەکەدا.

کەلانە و گۆزلەمە: هەمان بیرۆکە، ئامادەییەکی جیاواز

نانی تەختی پڕکراو بە گیا و پختکراو لەسەر ساج لە سەرتاسەری ناوچەکەدا هەیە: گۆزلەمەی تورکی و بۆلانیی ئەفغانی و کەلانەی کوردی و چەند وەشانێکی ناوچەیی ئێرانی. ئەمانە خزم و کەسی یەکترن، نەک کۆپیی یەکتر. جیاوازییەکە لە ئامادەیی نێودەوڵەتیدایە. گۆزلەمە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بووە بە یەکێک لە بەناوبانگترین خۆراکە سەرشەقامییەکانی تورکیا؛ لە فیستیڤاڵەکانی خۆراکدا دەفرۆشرێت و لە بەرنامەکانی گەشتدا پیشان دەدرێت و میدیای خۆراکی ئینگلیزی بە فراوانی باسی دەکات. کەلانە هیچکام لەمانەی نییە. ئەو نووسەرانی خۆراک کە دەیبینن، بە «نانی ناسێنەری چێشتی کوردیی ئێرانی» وەسفی دەکەن، بەڵام هیچ سەکۆیەکی نێودەوڵەتیی نییە.

جیاوازییەکە چۆنیەتی نییە؛ دەوڵەت‌بوونە. تورکیا وەزارەتی گەشتیاری و ستراتیژیی نیشتمانیی ناساندنی خۆراک و ئامادەییەکی جیهانیی میدیایی هەیە. کوردستان هیچی نییە. کاتێک نووسەرێکی خۆراک کەلانە لە ئیسفەهان یان کرماشان دەدۆزێتەوە، زۆرجار یەکەم جارە دەیبینێت و لە دۆزینەوەی سەرچاوەی ئینگلیزی دەربارەیدا تووشی زەحمەت دەبێت. ئەم وتارە و ئەو بلۆگ و کتێبە کوردییانەی لێنان کە کەلانە تۆمار دەکەن، هەن بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە.

پرسیارە باوەکان

کەلانە چییە؟

نانێکی نەریتیی تەخت و پڕکراوی کوردییە کە گیا کێوییەکانی بەهاری تێ دەخرێت و لەسەر ساج دەبرژێت و کەرەی قاوەییکراوی بەسەردا دەدرێت. خۆراکێکی بەهارییە کە بە تایبەتی بە ناوچەی هەورامانی کوردستانەوە پەیوەستە.

ئایا کەلانە هەمان گۆزلەمەیە؟

خزم و کەسی یەکترن، نەک کۆپیی یەکتر. هەردووکیان نانی تەختن کە بە گیا پڕ دەکرێنەوە و لەسەر ساج پخت دەکرێن. کەلانە گیا کێوییە کۆکراوەکانی چیا بەکار دەهێنێت و نەریتێکی وەرزیی بەهارە. گۆزلەمە پڕکەرەوەی ڕووەکە چێنراوەکان بەکار دەهێنێت و لە هەموو ساڵدا هەیە. جیاوازییە سەرەکییەکە ئامادەییە: گۆزلەمە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بەناوبانگە؛ کەلانە لە دەرەوەی کوردستان نزیکەی نەناسراوە.

کۆتایی

کەلانە نانێکە کە تامی بەهاری چیاکانی کوردستان دەدات. هەموو ساڵێک کاتێک بەفر دەتوێتەوە و یەکەم گیا کێوییەکان دەردەکەون، ژنە کوردەکان بە هەمان لێژاییەکاندا هەڵدەگەڕێن کە داپیرەکانیان هەڵدەگەڕان و هەمان گیا دەچننەوە و هەمان هەویر پان دەکەنەوە و هەمان ساج گەرم دەکەن. ناوچەی هەورامان، کە کەلانە ڕەگی لەوێدا لە هەموو شوێنێک قوڵترە، دیمەنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆیە؛ هەر بۆ ئەم جۆرە نەریتە کولتوورییە زیندووانە دانپێدانانی بۆ کراوە. نانەکە شایانی هەمان دانپێدانانە. نە وەک شتێکی نامۆ و نە وەک وەشانێکی گۆزلەمە، بەڵکو وەک کەلانە؛ نانێکی بەهاریی کوردی بە ناوی خۆی و گیای خۆی و شوێنی خۆی لە ڕۆژژمێردا.