خالیدی شارەزووری کێ بوو؟
خالیدی شارەزووری، ناسراو بە مەولانا خالید، زانایەکی سۆفیی کورد و دامەزرێنەری نەقشبەندییە-خالیدییە بوو؛ ئەو لقەی تەریقەتی سۆفیی نەقشبەندییە کە لە ئیمپراتۆریای عوسمانیی سەدەی 19دا بوو بە نەریتی زاڵی تەسەوف. لە 1779 لە قەزای قەرەداغی شارەزوور لە کوردستانی عێراق لەدایک بوو و لە 1827 لە دیمەشق کۆچی دوایی کرد.
لە دێلیی هیندستان لە شا عەبدوڵڵا غوڵام عەلی دەهلەوی وەرگیرانی بۆ تەریقەتی نەقشبەندییە وەرگرت و دوای گەڕانەوەی بۆ کوردستان و پاشان بۆ ئیمپراتۆریای عوسمانی، بە وزە و لێهاتووییی ڕێکخستنی بەرچاو تەریقەتەکەی بڵاو کردەوە. تەنیا لە ماوەی دوو دەیەدا خالیدییە لە سەرانسەری کوردستان و ئەناتۆلیا و خاکە عەرەبییەکان و تەنانەت بەڵقانیشدا لقی هەبوو.
نەریتی خالیدییەی کە دایمەزراند ژیانی ئایینی و سیاسی و کۆمەڵایەتیی جیهانی کوردیی عوسمانیی بە درێژایی تەواوی سەدەی 19 داڕشت. ئەو شێخە سۆفییە کوردانەی لە سەدەی 19دا سەرکردایەتیی بزووتنەوەکانی بەرگریی کورد و ڕاپەڕینە سیاسییەکانیان کرد، لەوانە شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، بەرهەمی نەریتی خالیدییە بوون. یەکێکە لە بزووتنەوە ئایینییە هەرە کاریگەرەکانی مێژووی نوێی کورد.
خاڵە سەرەکییەکان
• خالیدی شارەزووری، 1779-1827، سۆفییەکی کوردی شارەزوور بوو کە نەقشبەندییە-خالیدییەی دامەزراند؛ تەریقەتی زاڵی تەسەوف لە ئیمپراتۆریای عوسمانیی سەدەی 19دا.
• لە دێلی وەرگیرانی بۆ نەقشبەندییە وەرگرت و گەڕایەوە بۆ بڵاوکردنەوەی تەریقەتەکە لە سەرانسەری جیهانی عوسمانیدا بە خێرایییەکی ناوازە.
• لە ماوەی دوو دەیەدا خالیدییە لە سەرانسەری کوردستان و ئەناتۆلیا و خاکە عەرەبییەکان و بەڵقاندا لقی هەبوو.
• ئەو نەریتە خالیدییەی دروستی کرد بە قووڵی بزووتنەوە سیاسی و ئایینییە کوردییەکانی سەدەی 19ی داڕشت.
• یەکێکە لە کەسایەتییە ئایینییە کوردەکانی مێژوو کە لە ئاستی جیهانیدا زۆرترین کاریگەرییان هەیە.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
خالیدی شارەزووری لە 1779 لە قەزای قەرەداغی شارەزوور لەدایک بوو؛ ناوچەیەک کە لە ڕووی مێژووییەوە کوردی بوو، نزیک سلێمانیی ئەمڕۆ لە کوردستانی عێراق، هەمان ناوچە کە زانایانی فەرموودە ئیبن سەلاح، سەدەی 13، و ئیبراهیمی کۆڕانی، سەدەی 17، پێگەیاندبوو. ناوچەیەک بوو کە نەریتی قووڵی زانستە ئیسلامییەکانی هەبوو.
پەروەردەی سەرەتاییی لە نەریتی مەدرەسەکانی کوردستاندا وەرگرت و شارەزاییی لە زانستە ئیسلامییەکاندا بەدەست هێنا و پاشان لە سەرانسەری جیهانی عوسمانیدا بەدوای خوێندنی زیاتردا چوو. ئەو ئەزموونەی زیاتر لە هەمووان گۆڕانی بەسەردا هێنا، گەشتەکەی بۆ دێلی بوو، کە تێیدا لە شا عەبدوڵڵا غوڵام عەلی دەهلەوی، یەکێک لە مەزنترین پیرەکانی نەقشبەندیی ئەو سەردەمە، وەرگیرانی بۆ تەریقەتی نەقشبەندییە وەرگرت. بە مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی تەریقەتەکە گەڕایەوە بۆ کوردستان.
پاشخانی مێژوویی
نەقشبەندییە یەکێک لە بڵاوترین تەریقەتە سۆفییەکانی جیهانی ئیسلامی بوو، کە لە ئاسیای ناوەڕاستەوە بە ئێران و ئەناتۆلیادا تا خاکە عەرەبییەکان درێژ دەبووەوە. لە سەرەتای سەدەی 19دا ئیمپراتۆریای عوسمانی ڕووبەڕووی چەندین قەیران بووەوە؛ بەرەنگاریی وەهابییەکان بۆ نەریتە سۆفییەکان لە نیمچەدوورگەی عەرەبییەوە، دەستپێکی فشاری سیاسی و کولتووریی ئەورووپی و گرژییە ناوخۆییە ئیدارییەکان.
لەم پاشخانەدا لقە خالیدییەکەی نەقشبەندییە بە خێرایی بڵاو بووەوە، بە پێشکەشکردنی شێوازێکی دیسیپلینکراوی کردارە سۆفییەکان کە پشت بە دەقە ئایینییەکان دەبەست و بە سیاسەتەوە پەیوەست بوو و وەڵامی ئاستەنگەکانی ئەو سەردەمەی دەدایەوە. کاریگەریی کەسی و لێهاتووییی ڕێکخستنی خالید هاوتای ئەو ڕاکێشانە بەرفراوانە بوون کە تێکەڵەکەی ڕۆحانیەتی تەسەوف و فێربوونی زانستە ئیسلامییە نەریتییەکان هەیبوو.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
دامەزراندنی نەقشبەندییە-خالیدییە
دەستکەوتە سەرەکییەکەی خالیدی شارەزووری دامەزراندنی لقە خالیدییەکەی نەقشبەندییە بوو؛ لقێک کە بە خێرایییەکی بێوێنە لە سەرانسەری جیهانی عوسمانیدا بڵاو بووەوە. تەنیا لە ماوەی دوو دەیە دوای وەرگیرانی بۆ تەریقەت لە دێلی، خالیدییە لە کوردستان و ئەناتۆلیا و خاکە عەرەبییەکان و میسر و بەڵقاندا لقی دامەزراندبوو.
نەریتی خالیدییە پابەندبوونی توندی بە شەریعەتی ئیسلام لەگەڵ کردارە نەقشبەندییەکانی زیکری بێدەنگ، یادکردنەوە، و زوهدی هۆشیارانە و پەیوەستبوون بە جیهانی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا تێکەڵ دەکرد. ئەم تێکەڵەیە هەم لە ڕووی ڕۆحانییەوە سەرنجڕاکێشی دەکرد و هەم لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە پەیوەندیداری دەکرد.
ئەو تەریقەتەی دایمەزراند لە ئیمپراتۆریای عوسمانیی سەدەی 19دا بوو بە نەریتی زاڵی تەسەوف و ژیانی ئایینیی ملیۆنان موسڵمانی بە درێژایی چەندین نەوە داڕشت. تا ئەمڕۆ نەریتێکی زیندووە و لە ئاستی جیهانیدا بڵاوە.
داڕشتنی ژیانی ئایینی و سیاسیی کورد
نەریتی خالیدییە کە خالید دایمەزراند لە سەدەی 19دا بوو بە چوارچێوەی سەرەکیی سەرکردایەتیی ئایینی و سیاسیی کورد. ئەو شێخە کوردانەی لە کۆتایی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20دا سەرکردایەتیی بزووتنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتییە مەزنەکانیان کرد، شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، ڕاپەڕینی 1880، و شێخ سەعید، ڕاپەڕینی 1925، بەرهەمی نەریتی خالیدییە بوون.
بە دروستکردنی تۆڕێکی ڕێکخراو و دیسیپلینکراوی تەسەوف کە لە سەرانسەری کوردستان و دەرەوەی ئەویشدا درێژ دەبووەوە، خالیدی شارەزووری ئەو چوارچێوە دامەزراوەییەی دابین کرد کە هۆشیاریی سیاسیی کورد لە سەدەی 19دا دەیتوانی لە ناویدا ڕێک بخرێت. خالیدییە یەکێکە لە دامەزراوە ئایینی و سیاسییە هەرە کاریگەرەکانی مێژووی نوێی کورد.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و پرسیارە مێژووییەکان
زاناکان مشتومڕیان لەسەر ڕەهەندە سیاسییەکانی خالیدییە کردووە. هەندێکیان خالیدی شارەزووری بە کەسایەتییەکی ئایینیی پارێزگار دەبینن کە تەریقەتەکەی دەسەڵاتی عوسمانیی بەهێز کرد؛ ئەوانی دیکە جەخت لە سەربەخۆییی سیاسیی شێخەکانی خالیدییە و ڕۆڵی تەریقەتەکە لە بسیجکردنی سیاسیی کورد دەکەنەوە. ڕێککەوتنی گشتی ئەوەیە کە خالیدییە لە ڕووی سیاسییەوە ئاڵۆز بوو؛ نە تەنیا پشتگیری عوسمانی بوو نە نەتەوەخوازیی سەرەتایی، بەڵکو هێزێک بوو بۆ یەکگرتووییی کۆمەڵگەی کورد کە دەکرا لە ئاڕاستەی جیاوازدا بسیج بکرێت.
ناسنامە کوردییەکەی لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی شارەزووری و ناونانی بە «ئەلکوردی» لە سەرچاوەکاندا بە تەواوی جێگیر کراوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
خالیدی شارەزووری یەکێکە لە کەسایەتییە ئایینییە کوردەکانی مێژوو کە لە ئاستی جیهانیدا زۆرترین کاریگەرییان هەیە. ئەو تەریقەتەی دایمەزراند ژیانی ئایینیی ملیۆنان موسڵمانی بە درێژایی سەدەکانی 19 و 20 داڕشت و ئەمڕۆش نەریتێکی زیندووە. نەقشبەندییە-خالیدییە لە سەرانسەری دیاسپۆرای کورد و لە تورکیا و سووریا و عێراق و ئێران و لە کۆمەڵگە موسڵمانەکانی جیهاندا ئامادەیە.
هەروەها یەکێکە لە کەسایەتییە چارەنووسسازەکانی مێژووی هۆشیاریی ئایینی و سیاسیی کورد. ئەو نەریتە خالیدییەی دروستی کرد چوارچێوەی دامەزراوەییی بۆ بسیجکردنی سیاسیی کورد لە سەدەی 19دا دابین کرد؛ کە بەمە، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ، دەبێتە یەکێک لە دامەزرێنەرانی ئەو نەریتە سیاسییە کوردییەی دواجار نەتەوەخوازیی نوێی کوردی لێ دەکەوتەوە.
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
ئیبراهیمی کۆڕانی؛ زانای نەقشبەندیی کوردی هەمان ناوچەی شارەزوور، سەدەی 17
ئیبن سەلاح؛ زانای کوردی شارەزوور، سەدەی 13
عوسمان سیراجەددینی نەقشبەندی؛ زانای نەقشبەندیی کوردی هاوسەردەمی
پرسیارە باوەکان
خالیدی شارەزووری کێ بوو؟
خالیدی شارەزووری، 1779-1827، سۆفییەکی کوردی شارەزوور لە کوردستانی عێراق بوو کە نەقشبەندییە-خالیدییەی دامەزراند؛ ئەو لقەی تەریقەتی سۆفیی نەقشبەندییە کە لە ئیمپراتۆریای عوسمانیی سەدەی 19دا زاڵ بوو. لە دێلی وەرگیرانی بۆ تەریقەت وەرگرت و بە خێرایییەکی بەرچاو لە سەرانسەری جیهانی عوسمانیدا بڵاوی کردەوە.
نەقشبەندییە-خالیدییە چییە؟
نەقشبەندییە-خالیدییە لقێکی تەریقەتی سۆفیی نەقشبەندییەیە کە خالیدی شارەزووری لە سەرەتای سەدەی 19دا دایمەزراند. بە خێرایی لە سەرانسەری کوردستان و ئەناتۆلیا و خاکە عەرەبییەکان و بەڵقاندا بڵاو بووەوە و بوو بە نەریتی زاڵی تەسەوف لە ئیمپراتۆریای عوسمانیدا و نەریتێکی جیهانیی زیندوو تا ئەمڕۆ.
ئایا خالیدی شارەزووری کورد بوو؟
بەڵێ. لە قەزای قەرەداغی شارەزوور لە کوردستانی عێراق لەدایک بوو و لە سەرچاوەکاندا بە «ئەلکوردی» ناو دەبرێت. بە تەواوی لە ناو نەریتی زانستیی کوردیی ناوچەی شارەزووردا جێگیرە.
خالیدییە چۆن مێژووی کوردی داڕشت؟
نەریتی خالیدییە لە سەدەی 19دا بوو بە چوارچێوەی سەرەکیی سەرکردایەتیی ئایینی و سیاسیی کورد. ئەو شێخە کوردانەی سەرکردایەتیی بزووتنەوە سیاسییە مەزنەکانیان کرد، لەوانە شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری و شێخ سەعید، بەرهەمی نەریتی خالیدییە بوون. چوارچێوەی دامەزراوەییی بۆ بسیجکردنی سیاسیی کورد لە سەدەی 19دا دابین کرد.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Khalid al-Naqshbandi.' Wikipedia. سەردانکراوە لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'Naqshbandiyya.' Wikipedia. سەردانکراوە لە 2025.
بەشداربووانی ویکیپیدیا. 'List of Kurds.' Wikipedia. سەردانکراوە لە 2025.