کوکی: پایە کوردییەکە کە لە فڕنی گڵیدا لێ دەندرێت
کوکی وشەی کوردییە بۆ پای؛ پۆلێک لە خواردنە پڕکراوە و لە فڕندا لێدراوەکان کە سەرتاسەری چێشتخانەی کوردی دەگرێتەوە. لە باشوور، کوکی واتە پایە گۆشتییەکان: هەویر کە بە دەوری گۆشتی بەرخی بەهاراتدار بە کەمون، گژنیژ و دارچین پێچراوەتەوە و لە تەنووردا (فڕنی گڵی) لێ دەندرێت. لە ڕۆژهەڵات، کوکی (کوکو) واتە پایە سەوزەییەکان بە بنەمای هێلکە: گندەنەی بەهاری، گیا بۆنخۆشەکان، پیاز و بەهارات بە هێلکە پێکەوە دەبەسترێنەوە و سوور دەکرێنەوە یان لە فڕندا لێ دەندرێن، تا ببنە فریتاتای ئەستوور و زێڕین. هەردوو شێوازەکە لەگەڵ بەربەسێل، کەلانە و کوتلک وەک خواردنی سەرەکیی چێشتی کوردی ناو براون. هەردووکیانیش لە دەرەوەی کوردستان نادیارن؛ پایە گۆشتییەکە لە ناو پۆلی گشتیی «خواردنی هەویریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست»دا هەڵمژراوە و کوکوی سەوزەیی لەلایەن چێشتی فارسییەوە بە هی خۆی دانراوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• لە باشوور: پایە گۆشتییەکان؛ هەویر پڕکراو بە گۆشتی بەرخی بەهاراتدار، کەمون، گژنیژ و دارچین، لە تەنووری گڵیدا لێ دەندرێت.
• لە ڕۆژهەڵات: فریتاتای سەوزەیی بە بنەمای هێلکە؛ گندەنەی بەهاری (تەرەگ خەنگان)، گیا بۆنخۆشەکان، پیاز و بەهارات، بە تایبەتی لە بیجار بەناوبانگە.
• لە باکوور: پایە بچووکە تاکەکەسییەکان (شامبۆرەک) لە ماردین؛ پێچەی هەویر پڕکراو بە گۆشت یان پەنیر، لەگەڵ ئاڤا ماست پێشکەش دەکرێت.
• خێزانە کوردە جووەکانی دهۆک نەریتی پایە گۆشتییەکانیان بردە قودس، کە لەوێ بووە بەشێک لە چێشتی دیاسپۆرای کوردە جووەکان.
زانیاریی خێرا
ناوی کوردی: کوکی / کوکو (کوکی)
جۆر: پایە گۆشتییەکان (باشوور)، فریتاتای سەوزە و هێلکە (ڕۆژهەڵات)، پایە بچووکە تاکەکەسییەکان (باکوور)
تێیدا لێ دەندرێت: تەنوور (فڕنی گڵی)، ساج (تاوەی نانلێنان)، یان لە تاوەدا سوور دەکرێتەوە
ناوچە: هەموو بەشەکانی کوردستان بە شێوازە ناوچەییەکان؛ هەروەها دیاسپۆرای کوردە جووەکان
سێ ناوچە، سێ پای
باشوور (باشووری کوردستان): لێرە کوکی واتە پایێک لە هەویری پڕکراو. گۆشتی وردکراوی بەرخ یان مانگا بە کەمون، گژنیژ، دارچین، پاپریکا و بیبەری ڕەش بەهاراتدار دەکرێت و لەگەڵ جەعدەنووسی وردکراو و هەندێک جار تەماتە و بیبەر تێکەڵ دەکرێت. پڕکەرەوەکە لە هەویرێکی سادەی ئارددا دەپێچرێتەوە، دادەخرێت و لە تەنووردا لێ دەندرێت تا توێکڵەکە زێڕین و گۆشتەکە تەواو لێدراو بێت. خێزانە کوردە جووەکانی دهۆک ئەم نەریتەیان بردە قودس، کە لەوێ چووە ناو خشتەی خواردنی هەفتانە: کوبەی سوور لە سێشەممە، کوبەی سوورکراوە لە هەینی و سەوزەکە بۆ پەساح.
ڕۆژهەڵات (ڕۆژهەڵاتی کوردستان): کوکو لە کوردستانی ئێران خواردنێکی سەوزەییە بە بنەمای هێلکە؛ لە فریتاتایەکی ئەستوور نزیکترە تا خواردنێکی هەویری. بەناوبانگترین شێوازەکە تەرەگ خەنگان بەکار دەهێنێت، گندەنەیەکی بەهاریی ڕەسەنی کوردستان، کە لەگەڵ هێلکە، پیاز و بەهارات تێکەڵ دەکرێت. بە تایبەتی پەیوەستە بە شاری بیجار لە پارێزگای کوردستان. دەوڵەمەندە بە ئاسن و ئەسیدی فۆلیک و وەک خواردنێکی بەخۆراکی بەهاری بە نرخ دادەنرێت.
باکوور (باکووری کوردستان): لە ماردین و ناوچە کوردییەکانی دەوروبەر، کوکی شێوەی پایە بچووکە تاکەکەسییەکان، واتە شامبۆرەک، وەردەگرێت؛ لە هەویری پڕکراو بە گۆشت یان پەنیر دروست دەکرێت، دادەخرێت و سوور دەکرێتەوە یان لە فڕندا لێ دەندرێت. چێشتلێنەرێکی کوردی خەڵکی ماردین وەسفیان دەکات بە خواردنێکی زۆر گونجاو لەگەڵ پەرداخێک ئاڤا ماست.
یەک وشە، سڕینەوەی زۆر
کوکوی ڕۆژهەڵات لە ناو «چێشتی فارسی»دا هەڵدەمژرێت؛ هەموو ماڵپەڕێکی ئینگلیزیی ڕێچکەی لێنان بە «کوکوی فارسی» یان «فریتاتای گیا بۆنخۆشی ئێرانی» ناوی دەبات، بەبێ باسکردنی ئەوەی ناوەندی سەرەکیی خواردنەکە پارێزگای کوردستانە و گیا سەرەکییەکە (تەرەگ خەنگان) ڕەسەنی چیاکانی کوردستانە. پایە گۆشتییەکەی باشوور لە ژێر پۆلی گشتیی «خواردنی هەویریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست» تۆمار دەکرێت. پایە بچووکەکانی باکوور وەک شێوازی بۆرەکی تورکی ناو دەبرێن. لە هەر دۆخێکدا، ڕەچەڵەکی کوردی بە هەمان ئامراز دەسڕدرێتەوە: خواردنەکە لە پاڵاوتنی دەوڵەتێکی نەتەوەییەوە دەگاتە نووسینی نێودەوڵەتیی خواردن و ناسنامە کوردییەکەی لێ دەسەنرێتەوە. کوکی یەک وشەی کوردییە بۆ پای. سێ دەوڵەتی نەتەوەیی پێویستە بۆ ونکردنی.
ئەنجام
کوکی پیشان دەدات چۆن خواردنی کوردی لە سنوورەکان تێدەپەڕێت و دەمێنێتەوە. هەمان وشە و هەمان ئارەزوو، واتە پڕکردنی هەویر یان هێلکە بە گۆشت یان گیا بۆنخۆش و لێنانی لە فڕندا، لە دهۆک، بیجار و ماردین دەبینرێت؛ لەگەڵ پێکهاتە ناوخۆییەکان دەگونجێت، بەڵام بە ڕوونی هەمان نەریتە. خێزانە کوردە جووەکان بردوویانەتە قودس. پەنابەرە کوردەکان دەیبەنە ئەسینا و بەرلین. پایەکە شێوەی دەگۆڕێت بەڵام ناسنامەی ناگۆڕێت. لە هەر شوێنێک کوردێک دروستی بکات، کوکییە. ئەوەی سێ دەوڵەتی نەتەوەیی جیاواز سێ شێوازی جیاوازیان لە ژێر سێ ناوی ناکوردیی جیاوازدا هەڵمژیوە، هەموو شتێکت پێ دەڵێت دەربارەی ئەوەی سڕینەوەی کولتووری چۆن کار دەکات کاتێک گەلێک دەوڵەتی نییە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
GoPersis — چێشتی کوردی: تامی گیا بۆنخۆشەکان و گۆشت (کوکو بە تەرەگ خەنگان لە بیجار)
Jewish Food Society — پاراستنی ڕێچکەیەکی لێنانی کوردی، یەک کوبە لە هەر جارێکدا (لە دهۆکەوە بۆ قودس)
ویکیپیدیا — چێشتی کوردی (کوکی وەک خواردنێکی سەرەکی ناو دەبات)
Culinary Creations — ڕێچکەی لێنانی پایە گۆشتییە کوردییەکان (کۆبێبا)