لە بەیانیی 30ی تشرینی یەکەمی 1918، لە بەندەری دوورگەی یۆنانیی لێمنۆس، لەسەر کەشتیی جەنگیی بەریتانیی HMS Agamemnon، شاندێک لە ئەفسەرە عوسمانییەکان واژۆیان لە ئاگربەستی موودرۆس کرد؛ ئەو بەڵگەنامەیەی بەشداریی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە شەڕی جیهانیی یەکەم کۆتایی پێ هێنا و ڕێگای بۆ داگیرکردنی ناوەندی ئیمپراتۆریەت لەلایەن هاوپەیمانانەوە کردەوە. سەدراعزەمی عوسمانی کە مۆڵەتی بەو شاندە دابوو و لەسەر مەرجە سیاسییەکانی تەسلیمبوونی وڵاتەکەی دانوستانی کردبوو، پیاوێکی کورد بوو: ئەحمەد عیزەت پاشا، ناسراو بە کورد ئەحمەد عیزەت پاشا؛ یەکێک لە لێهاتووترین فەرماندە سەربازییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و پیاوێک کە ژیانی کارییەکەی سەرتاسەری ڕێچکەی دەسەڵاتی عوسمانیی لە قەیرانی کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەمەوە تا کۆتا شکستی نیشان دەدا.
ئەوەی کوردێک ئەو پیاوە بێت کە سەرپەرشتیی تەسلیمبوونی سەربازیی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەکات، یەکێکە لە پێچەوانییە پڕواتاکانی مێژوو. ئەو ئیمپراتۆریەتەی لە کۆتا ساڵەکانیدا بەرەو نەتەوەخوازییەکی تورکیی ڕوو لە داخراوتر دەچوو، لە دەستی پیاوێکدا شەڕەکەی کۆتایی هات کە خودی ناوەکەی میراتە کوردییەکەی ڕادەگەیاند. سەربازێک بوو کە سەربازەکانی دیکە ڕێزیان لێ دەگرت؛ وردبین، پیشەیی، لە ڕووی سیاسییەوە وریا و بە قووڵی گومانکار لەو سەرکێشییەی ئیمپراتۆریەتەکەی بەرەو شەڕێکی کارەساتبار بردبوو کە نەیدەتوانی تێیدا سەرکەوێت. دژایەتیی چوونە ناو شەڕی جیهانیی یەکەمی عوسمانیی کردبوو. کاتێک ئەوانی دیکە هانی هێرشبەرییان دەدا، ئەو داوای وریایی کردبوو. جار لە دوای جار ڕاست بوو و جار لە دوای جار گوێی لێ نەگیرا. کاتێک کاتی لێپرسینەوە هات، چارەسەرکردنی ئەو کارەساتەی ئەوانی دیکە دروستیان کردبوو کەوتە ئەستۆی ئەو.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: ڕەگە کوردییەکان و پێگەیشتنی عوسمانی
2. بەشی 2: پێگەیشتنی فەرماندەیەک
3. بەشی 3: شەڕەکانی باڵکان و قەیرانی ئیمپراتۆریەت
4. بەشی 4: دژایەتیی شەڕ؛ ئاگادارکردنەوەی سەربازێک
6. بەشی 6: سەدراعزەم و ئاگربەست
بەشی 1: ڕەگە کوردییەکان و پێگەیشتنی عوسمانی
ئەحمەد عیزەت پاشا لە 1864 لە خێزانێکی کورد لە خاکە ڕۆژهەڵاتییەکانی عوسمانی لەدایک بوو. وەک زۆر کەسایەتیی کوردی چینەکەی ئەفسەرە عوسمانییەکان، وردەکارییەکانی پاشخانی خێزانەکەی کەمتر لە ژیانی گشتییەکەی بەڵگەدارن. ئەوەی جێگیرە ئەوەیە کە لە سەرتاسەری ژیانی کارییەکەیدا بە «کورد» ناسراو بوو؛ ناونیشانێک کە نەک وەک سووکایەتی، بەڵکو وەک ناساندنێکی سادەی پاشخانەکەی بەکار دەهات کە هاوسەردەمەکانی بە پەیوەندیداریان دەزانی و خۆشی بەبێ داوای لێبوردن هەڵی دەگرت.
لە سیستەمی قوتابخانە سەربازییەکانی عوسمانیدا خوێندی و لە تەمەنێکی کەمەوە ئەو تایبەتمەندییانەی نیشان دا کە ژیانی کارییەکەیان دیاری کرد: لێهاتوویی تەکنیکیی نائاسایی، جدییەتی پیشەیی و زیرەکییەکی سیاسی کە ڕێگەی پێ دەدا بە کێڵگەی مینەکانی ململانێی باڵەکانی سیاسەتی سەربازیی کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا تێپەڕێت، بەبێ ئەوەی لەناوی ببات. ناسنامە کوردییەکەی ڕاستەقینە بوو، بەڵام بارێکی سیاسیی نەبوو؛ ئەفسەرێکی عوسمانی بوو کە کورد بوو و لە سیستەمێکدا کاری دەکرد کە هێشتا ئەو بۆچوونە خەیاڵییەی دەپاراست کە نەتەوە پێشکەوتنی پیشەیی دیاری ناکات.
بەشی 2: پێگەیشتنی فەرماندەیەک
خوێندنی سەربازیی ئەحمەد عیزەت پاشا خوێندن لە ئەڵمانیاشی لە خۆ دەگرت؛ نیشانەیەکی گرنگ لە چینەکەی ئەفسەرەکانی کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا، چونکە ڕاهێنانی سەربازیی ئەڵمانی لە جیهانی عوسمانیی ئەو سەردەمەدا لووتکەی پێوەری پیشەیی بوو. بەردەوام لە پلەکاندا بەرز بووەوە و هەم شارەزایی تەکنیکی و هەم ئەزموونی فەرماندەیی بەدەست هێنا کە کردی بە یەکێک لە باوەڕپێکراوترین ئەفسەرە باڵاکانی ئیمپراتۆریەت. لە پۆستەکانی ستاف و فەرماندەیی مەیدانیدا خزمەتی کرد و پەیوەندیی لەگەڵ ئەفسەرە باڵاکانی دیکە بنیات نا و ناوبانگی بڕیاردانی دروستی بەدەست هێنا کە لە کۆتاییدا گەیاندی بە بەرزترین ئاستەکانی فەرماندەیی سەربازیی عوسمانی.
بەشی 3: شەڕەکانی باڵکان و قەیرانی ئیمپراتۆریەت
شەڕەکانی باڵکان لە 1912–1913 تاریکترین کاتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بوون پێش شەڕی جیهانیی یەکەم؛ شکستێکی سەربازیی کارەساتبار کە نزیکەی هەموو خاکە ئەورووپییەکانی لێ سەند و سەدان هەزار پەنابەری موسڵمانی بەرەو ئەنادۆڵ نارد. ئەحمەد عیزەت پاشا لە شەڕەکانی باڵکاندا خزمەتی کرد و لە بارودۆخە سەختەکانی سوپایەکی پاشەکشەکەردا ئەزموونی فەرماندەیی بەدەست هێنا. کارەکانی لەم قۆناغەدا ناوبانگەکەی لە پاراستنی دیسیپلین و ئەنجامدانی لێهاتووانەی ئۆپەراسیۆنەکان، تەنانەت لە بارودۆخی نالەباردا، پشتڕاست کردەوە. لێکەوتە سیاسییەکانی شەڕەکانی باڵکان دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن CUPەوە توندتر کرد و هەنگاوەکانی بەرەو نەتەوەخوازیی تورکیی دوورخەرەوەی خێراتر کرد.
بەشی 4: دژایەتیی شەڕ؛ ئاگادارکردنەوەی سەربازێک
کاتێک دەستەی یەکێتی و پێشکەوتن لە 1914 هەوڵی دا ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە پاڵ ئەڵمانیا و نەمسا–هەنگاریا بخاتە ناو شەڕی جیهانیی یەکەم، ئەحمەد عیزەت پاشا یەکێک بوو لەوانەی ئامۆژگاریی وریاییان دەکرد. بەو ڕوونییەی سەربازێکی پیشەیی کە بارودۆخی ڕاستەقینەی سوپای عوسمانیی لە شەڕەکانی باڵکاندا بینیبوو، تێدەگەیشت کە ئیمپراتۆریەت لە بارودۆخی شەڕکردنی شەڕێکی گەورەدا نییە. لە مەترسیی هاوپەیمانیی لەگەڵ ئەڵمانیا تێدەگەیشت: ئەگەر ئەڵمانیا شکست بهێنێت، ئیمپراتۆریەتیش لەگەڵیدا شکست دەهێنێت. گوێ لە ئاگادارکردنەوەکانی نەگیرا. سەرکردایەتیی CUP، کە بە سەرکەوتنە سەربازییەکانی ئەڵمانیا سەرسام بووبوو، ئیمپراتۆریەتەکەی لە پاڵ ئەڵمانیاوە خستە ناو شەڕەکە. ئەنجامەکە، وەک عیزەت پاشا لێی دەترسا، کارەساتبار بوو.
بەشی 5: فەرماندەیی قەفقاز
سەرەڕای نیگەرانییەکانی دەربارەی شەڕ، ئەحمەد عیزەت پاشا بە وەفاداری لە بەڕێوەبردنی شەڕەکەدا خزمەتی کرد. فەرماندەیی بەرەی قەفقازی پێ درا، لەوێ هێزە عوسمانییەکان لە یەکێک لە دڕندانەترین مەیدانەکانی شەڕ ڕووبەڕووی سوپای ئیمپراتۆریی ڕووسیا بوونەوە. سەختیی بارودۆخەکە نائاسایی بوو: سەرمای توند، خاکێکی زۆر دژوار، هێڵەکانی دابینکردن کە نزیک بوون بپچڕێن، و دوژمنێک کە باشتر تەیار بوو و لە ژمارەشدا باڵادەست بوو. فەرماندەییەکەی ئەو تایبەتمەندییانەی نیشان دا کە گەیاندبووی بە فەرماندەیی باڵا: کارکردنی پیشەیی بە ڕێبازێکی ڕێک، توانای پاراستنی ئۆپەراسیۆنی یەکگرتوو لە ژێر فشاری تونددا، و زیرەکیی تاکتیکی کە باشترین سوودی لە سەرچاوە سنووردارەکان وەردەگرت.
بەشی 6: سەدراعزەم و ئاگربەست
تا پاییزی 1918، پێگەی سەربازیی عوسمانی نەدەکرا بپارێزرێت. هێزە ئەڵمانییەکان لە بەرەی ڕۆژاوا هەڵدەوەشانەوە. ئاگربەستی سالۆنیکا بولگاریای لە شەڕەکە دەرهێنابوو. سەرکردایەتیی CUP، پاشاکانی ئەنڤەر و تەڵعەت و جەمال، بە ژێردەریاییەکی ئەڵمانی لە ئیستانبوڵ هەڵاتن و لە لێکەوتەکانی ئەو کارەساتەی دروستیان کردبوو ڕزگاریان بوو. لە ناو ئەم وێرانییەدا سوڵتان محەمەدی شەشەم ئەحمەد عیزەت پاشای وەک سەدراعزەم دانا. ئەمە بەهێزترین دەربڕینی ئەوە بوو کە ئیمپراتۆریەت داوای یارمەتی لە باوەڕپێکراوترین کەسی پیشەیی خۆی دەکرد: پیاوێک کە دژایەتیی شەڕی کردبوو، لە ناو کارەساتەکانیدا ناوبانگی دەستپاکی و لێهاتوویی خۆی پاراستبوو و لای هێزە هاوپەیمانەکان ئەوەندە باوەڕپێکراو بوو کە وەک هاوبەشی دانوستان متمانەی پێ بکرێت.
بە سەربەرزی ئەو کارەی کرد. ئاگربەستی موودرۆس، کە لە 30ی تشرینی یەکەمی 1918 واژۆ کرا، بەشداریی عوسمانی لە شەڕەکە کۆتایی پێ هێنا. مەرجەکانی سەخت بوون؛ هێزە هاوپەیمانەکان دەبوو خاڵە ستراتیژییەکان لە سەرتاسەری ئیمپراتۆریەت داگیر بکەن و سوپای عوسمانی لە ئامادەباشیی شەڕ دەربهێنرێت. بەڵام عیزەت پاشا لە سنووری ئەو بوارەی هەیبوو دانوستانی کرد. پیاوێکی کورد هەم فەرماندەیی هێزەکانی ئیمپراتۆریەتی کردبوو و هەم سەرپەرشتیی کۆتاییی فەرمیی شەڕەکەی کردبوو. تەنها بۆ ماوەیەکی کورت وەک سەدراعزەم خزمەتی کرد و دوای واژۆکردنی ئاگربەستەکە دەستی لە کار کێشایەوە.
بەشی 7: لێکەوتەکان و میرات
کورد ئەحمەد عیزەت پاشا لە 31ی ئازاری 1937 مرد، پێش چارەسەرکردنی تەواوی ئاژاوەکانی دوای شەڕ؛ پێش پەیمانی لۆزان، پێش دامەزراندنی کۆتاییی کۆمار و پێش ئەو سیاسەتانەی دیارییان دەکرد هاووڵاتیبوونی تورکیا بۆ کورد چی دەگەیەنێت. تەمەنی نەیگەیشتە ئەوەی ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی 1925 یان هەڵوەشاندنەوەی سیستەماتیکی ژیانی کولتووریی کورد ببینێت کە بەدوایدا هات. وەک ئەوەی هەمیشە بووبوو ژیا و مرد: ئەفسەرێکی عوسمانی کە کورد بوو و خزمەتی ئەو ئیمپراتۆریەتەی دەکرد کە بۆ خزمەتکردنی پەروەردە کرابوو.
بۆ مێژووی کورد گرنگییەکەی زۆر گەورەیە و بە پێویستی ڕێزی لێ نەگیراوە. باڵاترین کەسایەتیی سیاسیی کورد لە مێژووی عوسمانیدا بوو؛ سەدراعزەمێک، سەرۆکی حکومەتی ئیمپراتۆریەت، ئەگەرچی تەنها بۆ ماوەیەکی کورت بووبێت. ژیانی کارییەکەی بەڵگەیە بۆ ئەوەی بەهرەی کوردی کاتێک دەرفەتی پێ بدرێت چی دەتوانێت بەدەست بهێنێت، و بیرخستنەوەیەکی ئەوەیە کە ئەو دەرفەتە چەند بە تەواوی لەلایەن ئەو نەتەوەخوازییانەوە داخرا کە جێگەی سیستەمی عوسمانییان گرتەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی کورد ئەحمەد عیزەت پاشا
1864؛ لە خێزانێکی کورد لە خاکە ڕۆژهەڵاتییەکانی عوسمانی لەدایک بوو.
دەیەی 1890؛ خوێندنی سەربازی، لەوانە ڕاهێنان لە ئەڵمانیا؛ بەرزبوونەوە لە پلەکانی ئەفسەرایەتیی عوسمانیدا.
1912–1913؛ شەڕەکانی باڵکان؛ خزمەتکردن لە بارودۆخی سەختی پاشەکشەی سوپای عوسمانیدا.
1914؛ دژایەتیی چوونە ناو شەڕی جیهانیی یەکەم دەکات؛ سەرکردایەتیی CUP گوێ لە ئاگادارکردنەوەکانی ناگرێت.
1914–1917؛ فەرماندەیی هێزە عوسمانییەکان لە بەرەی قەفقاز دژ بە ڕووسیا دەکات.
تشرینی یەکەمی 1918؛ کاتێک پێگەی سەربازیی ئیمپراتۆریەت هەڵدەوەشێتەوە، سوڵتان محەمەدی شەشەم وەک سەدراعزەم دای دەنا.
30ی تشرینی یەکەمی 1918؛ ئاگربەستی موودرۆس واژۆ دەکرێت؛ بەشداریی عوسمانی لە شەڕی جیهانیی یەکەم کۆتایی دێت.
1920؛ دەمرێت؛ تەمەنی ناگاتە ئەوەی دامەزراندنی کۆماری تورکیا ببینێت.
سەرچاوەکان
1. Zürcher, Erik Jan. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 2004.
2. Erickson, Edward J. Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War. Greenwood Press, 2001.
3. Fromkin, David. A Peace to End All Peace. Holt Paperbacks, 1989.
4. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
5. Wikipedia contributors. Kurd Ahmet Izzet Pasha. https://en.wikipedia.org/wiki/Kurd_Ahmet_Izzet_Pasha
پرسیارە باوەکان
کورد ئەحمەد عیزەت پاشا کێ بوو؟
کورد ئەحمەد عیزەت پاشا (1864–1937) مارشاڵێکی عوسمانیی کورد و سیاسەتوانێک بوو کە لە تشرینی یەکەمی 1918 وەک سەدراعزەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی خزمەتی کرد؛ ئەمە کردی بە باڵاترین کەسایەتیی سیاسیی کورد لە مێژووی عوسمانیدا. یەکێک بوو لە لێهاتووترین فەرماندە سەربازییەکانی ئیمپراتۆریەت، دژایەتیی چوونە ناو شەڕی جیهانیی یەکەمی عوسمانیی کرد و داوای لێ کرا لەسەر ئاگربەستی موودرۆس دانوستان بکات کە بەشداریی عوسمانی لە شەڕەکە کۆتایی پێ هێنا.
ئاگربەستی موودرۆس چی بوو؟
ئاگربەستی موودرۆس ئەو ڕێککەوتنە بوو کە لە 30ی تشرینی یەکەمی 1918 واژۆ کرا و بەشداریی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە شەڕی جیهانیی یەکەم کۆتایی پێ هێنا. لەسەر HMS Agamemnon لە بەندەری لێمنۆسی یۆنان واژۆ کرا و مەرجەکانی داوای دەرهێنانی سوپای عوسمانی لە ئامادەباشیی شەڕ دەکرد و مافی داگیرکردنی خاڵە ستراتیژییەکانی سەرتاسەری ئیمپراتۆریەتی بە هێزە هاوپەیمانەکان دەدا. کورد ئەحمەد عیزەت پاشا، وەک سەدراعزەم، مۆڵەتی بەو شاندە عوسمانییە دا کە واژۆی کرد.
بۆچی کورد ئەحمەد عیزەت پاشا بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
نوێنەرایەتیی لووتکەی دەستکەوتی کورد لە ناو سیستەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دەکات؛ کوردێک کە بەرز بووەوە و بوو بە سەدراعزەم، سەرۆکی حکومەتی ئیمپراتۆریەت. ژیانی کارییەکەی هەم ئەو دەرفەتانە نیشان دەدات کە سیستەمی عوسمانی بۆ بەهرەی کوردی دابینی دەکردن و هەم سنوورداریی ئەو دەرفەتانە. سەرەڕای توانایی و دەستپاکییەکەی، لە ناو سیستەمێکدا کاری دەکرد کە بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون بەرەو نەتەوەخوازیی ئەتنیکیی تورکی دەچوو، و ناسنامە کوردییەکەی لە کۆتاییدا زیاتر ڕاستییەکی ژیاننامەیی بوو تا بەرنامەیەکی سیاسی.