ناو | بنەچە و ڕەگی زمانەوانی | مانا، گرنگیی کولتووری و وەرگێڕان |
ئاد (Aad) | کوردیی کۆن / ئەڤێستایی | بە مانای دوورگە یان زەویێکە کە ئاو لە دەورییەتی. لە مێژوودا پەیوەندی بە خودای هێز و باوەوە هەبووە؛ لە شێوەزارە کۆنە کوردییەکاندا وەک پێشگر کار دەکات. |
ئار (Aar) | ئەڤێستایی / کەلهوڕی | ڕەگەکە بە مانای «ئاگر» و «پاک»ە. لە مێژوودا وەک پێشگر بۆ ڕێزگرتن لە توخمە پیرۆزەکان بەکار هاتووە. لە کەلهوڕیدا دەتوانێت بە مانای پێستی ڕوون و شکۆدار، یان ئازار و ناخۆشی بێت. |
ئاڤین (Aavin) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | سروشتی لەناونەچووی خۆشەویستیی بەهێز و پتەوییی سۆزداری دەنوێنێت. |
ئابان (Aban) | زەردەشتی / فارسی | ئاماژە بەو مانگە دەکات کە باران تێیدا دەست پێ دەکاتەوە؛ لە مێژوودا لە گەردوونناسیی زەردەشتیدا فریشتەی پاسەوانی ئاو و پەرییەکان بووە. |
ئەباسا (Abasa) | کوردی / ساسانی | بە مانای «بەم شێوەیە»یە. لە مێژوودا ناوی نووسەرێک (میرزا) بۆ شاپووری I و هۆزێکی کورد لە ناوچەی قامیشلی بووە. |
ئابوور (Abur) | کوردی | ئاماژە بە بژێوی، پێکهێنانی سامان و ڕێکخستنی سەرکەوتووانەی کاروباری دارایی دەکات. |
ئەداد (Adad) | بابلیی کۆن / کوردی | ناوی فەرمانڕەوایەکی مێژووییی هۆزە کۆنە کوردییەکەی لۆلۆیە؛ لە ساڵی 881ی زایینیدا وەک ناوی بنەماڵەی سەرۆکی هۆزی ناسیکۆ بەکار هاتووە. |
ئادان (Adan) | کوردی | بە مانای پیاوێکی خانەدان یان کەسێکە کە دروست کراوە؛ پەیوەندییەکی بەهێزی بە زەویە بە پیت و بەرەدارەکانەوە هەیە. |
ئادار (Adar) | ئاشووری / کوردی | مانگی ئادار؛ هێمای هاتنی بەهار، نوێبوونەوەی کشتوکاڵ و ساڵی نوێیە. |
ئەدگار (Adgar) | کوردی | ئاماژە بە تەواوبوون، هەنگاونان بۆ پێشەوە بە یەک لەدوای یەک، یان ڕێبازێکی دووبارەبووەوە و ڕێکوپێک بۆ ژیان دەکات. |
ئادیابن (Adiabn) | مادیی کۆن | ناوێکی کۆنی ناوچەییە کە لە سەردەمی مادەکانەوە تا سەردەمە ساسانییەکان بۆ شارە باکوورییەکانی زاخۆ، دهۆک و ئاکرێ بەکار هاتووە. |
ئادینان (Adinan) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە ناوی گوندێک لە ناوچەی سەقز لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە ناونراوە. |
ئەڤین (Aevin) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | شێوەیەکی ناوی ئەڤینە، بە مانای خۆشەویستیی بەهێز و بەردەوام و پەیوەندیی سۆزداری. |
ئەفران (Afran) | کوردی | پیاوێکی خانەدان، یان کەسێک کە لەلایەن خوداوە دروست کراوە. |
عەفرین (Afrîn) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | پەیوەندی بە ناوچەی عەفرین لە ڕۆژاوای کوردستان (ڕۆژاڤا)وە هەیە و هێمای میراتی ناوچەیی و دەوڵەمەندیی کشتوکاڵییە. |
ئاگا (Agah) | کوردی | کەسێک کە بە قووڵی ئاگادار، هۆشیار یان زۆر زانیارە. |
ئاگر / ئاگری (Agir / Agirî) | کوردی / کورمانجی | بە مانای ئاگرە؛ هێمای تاسە، هێزی ژیان و بڵێسە پیرۆزە کۆنەکەی زەردەشتییە. |
ئاگرین (Agrîn) | کوردی | بە مانای «ئاگرین»ە؛ کەسایەتییەکی پڕ لە تاسە، نەچەماوە و توندوتیژ دەنوێنێت. |
ئەژار (Ajar) | کوردی | بە مانای چەقڵ یان لقێکی تازە سەرهەڵداوی ڕووەکە و گەشەی لاوێتی و ژیان دەنوێنێت. |
ئەژدا (Ajda) | کوردی | بە مانای «چەقڵ» یان «میوانی گەڕاوە»یە. واتای سووڕی بەردەوامی ژیان، کشتوکاڵ و قۆناغەکانی مانگ دەگەیەنێت. |
ئەژەنگ (Ajeng) | کوردی | ئاماژە بە ناسێنەرێکی دیاریکراوی کولتووری یان ناوێکی کەسیی پشتبەستوو بە سروشت دەکات. |
ئاکام (Akam) | کوردی | بە ڕاستەوخۆ بە مانای «ئەنجام»ە. هەروەها ئاماژە بە هێزی لێدان، ژیانی ناوەوە و دەرکەوتنی خۆشەویستی دەکات. |
ئاکار (Akar) | کوردی | ئاماژە بە ڕەفتار، کەسایەتی یان ئەو ڕێگایە دەکات کە کەسێک بە ڕاستکاری لە ژیاندا دەیگرێتە بەر. |
ئاکۆ (Ako) | کوردی | بە مانای «لووتکە»یە؛ گەیشتن بە بەرزترین خاڵی چیا یان پیشەیەک دەنوێنێت. |
ئاکرێ (Akrê) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە ناوی شارە کۆنە شاخاوییەکەی ئاکرێ لە باشووری کوردستانەوە ناونراوە. |
ئاڵا (Ala) | کوردی | بە مانای «ئاڵا» یان «ڕایەڵە»یە؛ هێمایەکی قووڵی شانازیی نەتەوەیی و ئازادییە. |
ئاڵان (Alaan) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | بە مانای بەردێکی بچووک، کوڕێکی جوان یان هەڵگرێکی ڕێزلێگیراوی ئاڵایە. |
ئاڵاجان (Alacan) | کوردی | ناوێکی لێکدراوە بە مانای «ئاڵای ژیان»، کە گرنگیی زۆر بنەڕەتیی نیشتمانی کەسێک دەنوێنێت، ئەو گرنگییەی پەیوەندی بە ژیان و مردنەوە هەیە. |
ئالان (Alan) | کوردی / مێژوویی | ناوێکی مێژووییی بڵاوە کە پەیوەندییە کۆنە هۆزایەتییەکان و سەر بە شوێنبوون لە ناوچەکەدا دەنوێنێت. |
ئەلاز (Alaz) | کوردی | ئاماژە بە نیازی قووڵ، مەبەستی بەئەنقەست یان ئامانجێکی هەژمارکراو دەکات. |
ئالیکار (Alîkar) | کوردی | بە مانای یارمەتیدەر یان یاریدەدەرە؛ ئاماژە بە کەسێک دەکات کە یارمەتیی کۆمەڵگە و خێزانەکەی دەدات. |
ئەلوان (Alwan) | کوردی | ڕەنگاوڕەنگ یان جۆراوجۆر؛ زیندوویی و سروشتی هونەری ڕەنگ دەداتەوە. |
ئاماژگار (Amajgar) | کوردی | بە مانای «ڕاوێژکارێکی ژیر» یان ئامۆژگارێکی ژیرە کە توانای ڕابەرایەتیکردنی ئەوانی دیکەی هەیە. |
ئامانج / ئامانژ (Amanc / Amanj) | کوردی | بە مانای ئامانج، نیشانە یان مەبەستە؛ سروشتێکی بەهەوڵ، زۆر بەرزەفڕ و چڕەسەرنج دەنوێنێت. |
ئامەد / ئامەدا (Amed / Ameda) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | ئاماژە بە شارە کۆنەکەی ئامەد (دیاربەکر) دەکات. ئامەدا بە تایبەتی بە مانای «میری دیاربەکر»ە. |
ئامێز (Amez) | کوردی | بە مانای «باوەش» یان «لەباوەشگرتن»ە و گەرمی، میوانداری و خۆشەویستی دەگەیەنێت. |
ئامێدی (Amêdî) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە ناوی شارۆچکە کۆنە مێژووییە گرنگەکەی ئامێدی لە پارێزگای دهۆکەوە ناونراوە. |
ئەمیری (Amiri) | کاریگەریی عەرەبی / کوردی | بە مانای پاشایەتی، شاهانە، میر یان لووتکەی دارە؛ چووەتە ناو سیستەمی ناولێنانی کوردییەوە. |
ئامۆژگار (Amojgar) | کوردی | شێوەیەکی ئاماژگارە؛ بە مانای مامۆستا، ئامۆژگار یان ڕاوێژکارێکی جێی متمانەیە. |
ئامراز (Amraz) | کوردی | بە مانای ئامانج یان ئامرازە؛ سەرەڕای ڕەگە عەرەبییەکەی کە پەیوەندی بە ناخۆشییەکانەوە هەیە، لە کوردیدا زۆر بەکار دەهێنرێت. |
ئەموود (Amûd) | کوردی | بە مانای ستوونە؛ لە پێکهاتەدا پتەو و جێی متمانەیە. |
ئارا (Ara) | کوردی | کەسێک کە بەهێزە، بۆچوونی خۆی زۆر بەهێزە و لە باوەڕەکانیدا پتەوە. |
ئارام (Aram) | کوردی | ئاماژە بە کەسێکی ئارام و بەسەبر دەکات. هەروەها واتای قەڵایەکی بەرز، شکۆدار و بریسکەدار دەگەیەنێت. |
ئاران (Aran) | کوردی | ئاماژە بە دەشتەکان یان ناوچەیەکی گەرم و میواندۆستی جوگرافی دەکات. |
ئارارات (Ararat) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | ناوی چیای ئارارات (ئاگریداخ)ە. لە ڕووی ڕەگناسییەوە، بەهۆی سروشتە گڕکانەکەیەوە لە «ئار» (ئاگر) و «ئاویر»ەوە هاتووە. |
ئاراس / ئاراز (Aras / Araz) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە ناوی ڕووباری ئاراس یان چیای ئارازەوە ناونراوە. هێمای هەڵۆیەکی هاوسەنگ و هاوسەنگیی ژینگەییە. |
ئاردان (Ardan) | کوردی | ئاماژە بە تایبەتمەندییە جوگرافییەکان، زەویە فراوانەکان یان هەرێمەکان دەکات. |
ئەردەلان / ئەردەلان (Ardalan / Erdelan) | کوردیی مێژوویی | ناوی میرنشینێکی کوردیی تابع و بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای بەناوبانگە. بە مانای «خانەدان» یان «شێر لەسەر زەوی»یە. |
ئاردی / ئارێز (Ardi / Arêz) | کوردی | شاخنشین، یان بە قووڵی پەیوەست بە زەوی و ژینگە بەرزە شاخاوییەکان. |
ئارین / ئارین (Areen / Arîn) | کوردی | بە مانای ئاگرین، پڕ لە تاسە یان بە قووڵی پەیوەست بە ئارییە کۆنەکانە. |
ئارهات (Arhat) | کوردی | بە مانای کەسێکە کە گەیشتووە، یان خاوەنی شایستەییی ئەخلاقیی بەرچاوە. |
ئاری (Arî) | کوردی | بە مانای ئاری، خانەدان یان لەدایکبووی بنەماڵەیەکی بەرزە. |
ئاریمان (Arîman) | کوردی | ئاماژە بە ئاوات، بیرێکی قووڵ یان چەمکسازیی فەلسەفی دەکات. |
ئاریان / ئاریان (Ariyan / Aryan) | کوردی | میراتی ئاری یان هیندی و ئێرانی لە ڕووی نەتەوە و زمانەوە دەگەیەنێت. |
ئارژین (Arjîn) | کوردی | بە مانای ئاگری ژیانە؛ بوونێکی پڕ لە تاسە و زیندوو دەنوێنێت. |
ئارژەن (Arjen) | کوردی | ئاگرهەڵگیرسێن یان کەسێک کە بڵێسەیەک هەڵدەگیرسێنێت، بە مانای ڕاستەقینە یان خوازراو. |
ئارمانج (Armanc) | کوردی | شێوەیەکی بڵاوی ئامانجە، بە مانای ئامانج یان مەبەستی ژیان. |
ئارتین (Artîn) | کوردی | بە ڕاستەوخۆ بە مانای بڵێسەیە؛ گەرمی و ڕووناکی بڵاو دەکاتەوە. |
ئارتووش (Artûş) | کوردی | ناوێکی کۆنە کە ڕەنگە پەیوەندی بە هێزی پێکهاتەیی یان ڕەچەڵەکی دیاریکراوی هۆزایەتییەوە هەبێت. |
ئاروون / ئاروونگ (Arûn / Arûng) | کوردی | شێوە جیاوازەکانی ناوگەلێکن کە لووتکەی چیا یان سروشتێکی ئاگرین و بەرزەفڕ دەگەیەنن. |
ئاسان (Asan) | کوردی | بە مانای ئاسان، ئاشتیخواز یان ژیانێکی بێ بارگرانییە. |
ئاسێ (Asê) | کوردی | قەڵابەندکراو، پارێزراو یان دەستپێنەگەیشتوو، وەک قەڵایەکی شاخاوی. |
ئاسن (Asin) | کوردی | بە مانای ئاسنە؛ هێمای هێزی جەستەیی و دەروونیی نەشکێنراوە. |
ئاسۆ (Aso) | کوردی | بە مانای «ئاسۆ»یە و داهاتوو، سپێدە و تێپەڕگەیەکی سەلامەت دەنوێنێت. |
ئاسۆس (Asos) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | ناوی چیایەکی بەرز و دیار لە هەرێمی کوردستانە. |
ئاشید / ئاشینا (Aşid / Aşina) | کوردی | ئاشنا، ناسراو یان کەسێک کە هەستی ئاشتی بۆ کۆمەڵگەیەک دەهێنێت. |
ئاشتی / ئاشتیخواز (Aştî / Aştîxwaz) | کوردی | بە مانای ئاشتی، یان ئاشتیساز و ئاشتیخوازێکە کە بەدوای سازاندا دەگەڕێت. |
ئاشوور (Aşûr) | کوردیی مێژوویی | پەیوەندی بە میراتە کۆنە ئاشوورییەکەوە هەیە کە تێکەڵ بە جوگرافیای کوردی بووە. |
ئاشڤان (Aşvan) | کوردیی پیشەیی | ئاشەوان؛ ناوێکی پیشەییە کە کارکردنی توند و ژیانی کشتوکاڵی دەنوێنێت. |
ئەستو (Astû) | کوردی | ناوێکی مێژووییە کە هێز یان کۆڵەکەکانی کۆمەڵگەیەک دەگەیەنێت. |
ئاڤا (Ava) | کوردی | بە مانای ئاو یان بنەمای شارستانیەتە. |
ئاڤان (Avan) | کوردی | بە مانای خۆشگوزەران، گەشاوە یان بە قووڵی پەیوەست بە سەرچاوەکانی ئاوە. |
ئاڤدار (Avdar) | کوردی | مانگی ئادار دەنوێنێت؛ هەروەها بە مانای بەهێز، بەهەیبەت یان باش ئاودراوە. |
ئەڤدەل / ئەڤدی (Avdel / Avdî) | کوردی | شێوەیەکە کە بەندە یان کەسێکی خواپەرست دەگەیەنێت (لە ڕووی چەمکەوە هاوشێوەی «عەبدول»ی عەرەبییە). |
ئاڤی (Avî) | کوردی | ئاوی؛ پەیوەست بە ڕووبار، دەریاچە یان بارانی بەخوڕ. |
ئاڤشین (Avşîn) | کوردی | بە مانای شینی ئاو یان دڵۆپێکی پاک و بێگەردی ئاوە. |
ئاڤیار (Avyar) | کوردیی پیشەیی | ئاودەر؛ کەسێک کە چاودێریی کێڵگە کشتوکاڵییەکان و ئاودێری دەکات. |
ئاڤزەر (Avzer) | کوردی | بە مانای ئاوی زێڕینە و هێمای سەرچاوە بە نرخەکانە. |
ئاڤزێل / ئاڤزەن (Avzêl / Avzen) | کوردی | مەلەوان، یان کەسێک کە پەیوەندی بە ئاوە قووڵە کەشتیڕۆییەکانەوە هەیە. |
ئاوار / ئاوارە (Awar / Aware) | کوردی | بە مانای گەڕۆک، پەنابەر یان گەشتیارێکە کە ژیانی کۆچەری دەژیت. |
ئاوات (Awat) | کوردی | بە مانای هیوا، ئاواتێکی قووڵ یان خواستێکی تەمەندرێژە. |
ئاودار (Awdar) | کوردی | ئاودراو، سەوز و زۆر بە پیت. |
ئاودڵ (Awdil) | کوردی | شێوەیەکی عادلە؛ بە مانای دادپەروەر، ڕاستگۆ و کەسێکە کە لە هەموو کاروبارێکدا بە دادپەروەری هەڵسوکەوت دەکات. |
ئاوەدان (Awedan) | کوردی | خەڵک‌نشین، شارستانی، گەشاوە یان زۆر پێشکەوتوو. |
ئاویر (Awir) | کوردی | ئاگر یان پشکۆیەکی ئیلهام دەگەیەنێت. |
ئەورەنگ (Awreng) | کوردی | شکۆ، بریسکە یان هەیبەتێکی حاشاهەڵنەگری مەزنی. |
ئاغا (Axa) | نازناوی کوردی | بە مانای گەورە، خاوەن یان سەرۆکە (شێوەیەکی نووسینی ئاغا). |
ئازا (Aza) | کوردی | بە ڕاستەوخۆ بە مانای ئازا، نەترس و زۆر بوێرە. |
ئازاد / ئازاد (Azad / Azaad) | کوردی / فارسی | بە مانای ئازاد، ڕزگارکراو و بە توندی سەربەخۆیە. |
ئازی (Azî) | کوردی | شێوەیەکی بچووککراوەی خۆشەویستانە یان ناوچەییی ئازادە. |
ئازوەر (Azwer) | کوردی | بە مانای سەربەرز، شانازی‌پێکەر و کەسێکە کە سەری بەرز ڕادەگرێت. |
بەشی B: سروشت، سیستەمەکانی کەشوهەوا و ڕەچەڵەکی هۆزایەتی
بەشی Bی ناوە کوردییەکان پەیوەندییەکی قووڵ و بەردەوام بە شێوازەکانی کەشوهەوا و گۆڕانە وەرزییەکانەوە دەنوێنێت. دووبارەبوونەوەی ڕەگی با- (Ba-) (با) و بار- (Bar-) (باران) ئاماژە بە کۆمەڵگەیەکی کشتوکاڵی و شوانکاری دەکات کە بە قووڵی پەیوەست بە دۆخی کەشوهەوای چیاکانی زاگرۆسە. لەگەڵ ئەوەشدا، ناوە دیارە هۆزایەتییەکان لەم بەشەدا دەست بە دەرکەوتن دەکەن و وەک نیشانەی بەهێزی ڕەچەڵەکناسی کار دەکەن.
ناو | بنەچە و ڕەگی زمانەوانی | مانا، گرنگیی کولتووری و وەرگێڕان |
بابان (Baban) | کوردیی هۆزایەتی | ئاماژە بە ماڵ یان خێزان دەکات. ناوی هۆزێکی مێژوویی و میرنشینێکی بەهێزی کوردییە کە لە نێوان شارەزوور و ئەردەلاندا هەڵکەوتووە. |
بابیر / بابوور (Babîr / Babûr) | کوردی | ئاماژە بە باپیر، پیرێکی ژیر یان بە شێوەی هێمایی بە پڵنگ یان ببر دەکات. |
باچین (Baçîn) | کوردی | کەسێک کە دروێنە دەکات، یان کەسێک کە کارلێکێکی نزیکی لەگەڵ بادا هەیە. |
باد / بادا / بادۆ (Bad / Bada / Bado) | کوردی | ناوگەلی مێژوویی؛ بادا ئاماژە بە شەراب دەکات، لە کاتێکدا بادۆ شێوەیەکی بچووککراوەی خۆشەویستانەیە کە زۆرجار خۆشی دەگەیەنێت. |
بادڵ (Badil) | کوردی | بە مانای دڵی با، یان هاوبەشبوون لە دڵێکی هاوڕێکدا. |
بادین (Badîn) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | پەیوەندییەکی قووڵی بە ناوچەی بادینان لە باشووری کوردستانەوە هەیە. |
بەدران (Badran) | کوردی | ئاماژە بەو شەوە دیاریکراوە دەکات کە مانگی تەواو تێیدا دەردەکەوێت و هێمای ڕووناکی لە تاریکیدایە. |
باگەر / باگەرد (Bager / Bagerd) | کوردی | بە مانای زریان، بەفرەبۆران یان ڕەشەبایەکی زستانیی ڕانەگیراوە. |
باگیر / باگۆک (Bagir / Bagok) | کوردی | ناوگەلێکن کە پەیوەندی بە با بەخوڕەکان، چیا سەربەفلەکەکان و زەوییە بەرزە شاخاوییەکانەوە هەیە. |
بەها / بەهۆ (Baha / Baho) | کوردی | بە مانای نرخ، بایەخی زۆر یان هێزی سروشتییە. |
باهۆز (Bahoz) | کوردی | بە مانای بای توند، گەردەلوول یان ڕەشەبایەکی توند و وێرانکەرە. |
بایزە (Baize) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | بە مانای باز یان واشەیە و جەخت لە خێراییی ڕاوکەر و بینینی تیژ دەکاتەوە. |
باژەن (Bajen) | کوردی | ناسێنەرێکی دیاریکراوی کولتووری دەگەیەنێت کە پەیوەندی بە جووڵە یان باوە هەیە. |
باکوور (Bakûr) | کوردیی جوگرافی | بە مانای باکوورە؛ پەیوەندییەکی بەهێزی بە باکووری کوردستانەوە هەیە. |
بالا / بالابان (Bala / Balaban) | کوردی | بالا بە مانای بەرز یان باڵاترینە؛ بالابان ئاماژە بە باڵندەیەکی گەورەی ڕاوکەر یان کەسێکی بەرزبەژن دەکات. |
باڵبەر / باڵدار (Balber / Baldar) | کوردی | پەیوەست بە باڵ، فڕین و بەرزەفڕیی دوورمەودا. |
باڵیسان (Balisan) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | شوێنێکی بەرز و پڕ لە خۆشگوزەرانی؛ بە تایبەتی گوندێکی ناسراوە لە نزیک هەولێر. |
بالی / بالیخان (Balî / Balîxan) | کوردی | ناوگەلێکن کە پێگەی بەرز، بەرزیی باڵاترین یان شوێنێکی باشتر بۆ ڕوانین دەگەیەنن. |
بانا / بانیا (Bana / Baniya) | کوردی | بانا بە مانای بە قووڵی دڵبەستەبوونە؛ بانیا بە مانای دەشتێکی بەرز یان تەختایییەکی بەرزە. |
بانگین (Bangîn) | کوردی | کەسێک کە بانگ دەکات، ڕاگەیەنەر یان ڕابەرێکی دەنگبەرز. |
بانی (Banî) | کوردی | بە مانای بەرزترین خاڵ یان چینە باڵاکەیە. |
باپیر (Bapîr) | کوردی | بە مانای باپیرە؛ نازناوێکە بۆ زۆرترین ڕێزگرتن لە گەورە پیاوەکانی خێزان. |
بارام (Baram) | کوردی / فارسی | شێوە کوردییەکەی بەهرامە، بە مانای زۆر سەرکەوتوو و سەرفراز. |
باران (Baran) | کوردی / فارسی | بە مانای باران یان دڵۆپە ئاوەکانی هەورەکانە؛ ناوێکی زۆر باوە کە ڕۆزیی ژیان‌بەخش دەگەیەنێت. |
باراو (Baraw) | کوردی | ئاوی باران یان ناوچەیەکی کشتوکاڵیی زۆر ئاودراو و بە پیت. |
بارەش / بارگران (Bareş / Bargiran) | کوردی | بارەش بە مانای بای باکوورە؛ بارگران بارێکی قورس یان کەسێکی زۆر بەوقار دەگەیەنێت کە بارگرانیی کۆمەڵگە هەڵدەگرێت. |
بارهان (Barhan) | کوردیی هۆزایەتی | ناوی هۆزێکی دیاری کوردە کە لە نزیک دیاربەکر هەڵکەوتووە. |
باری (Barî) | کوردی | پەیوەندی بە کەوتنەوە هەیە (وەک بارانی توند) یان ئاماژە بە خوڵقێنەری خودایی دەکات. |
بارین (Barin) | کوردی | باران، خۆر، بیر یان جەنگاوەرێکی خانەدان دەگەیەنێت. |
بارناس (Barnas) | کوردی | شارەزای مرۆڤەکان، یان کۆمەڵناسێکی سروشتی کە لە ڕەفتاری مرۆڤ تێدەگات. |
بارساز (Barsaz) | کوردی | کەسێک کە بنەماکان دروست دەکات، ئامادە دەکات یان دایاندەمەزرێنێت. |
بارزان / بارزانی (Barzan / Barzani) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە مانای شوێنێکی بەرزە؛ لە مێژوودا نیشتەجێگەی هۆزە دیارەکەی بارزان لە باکووری ڕووباری زێی گەورە بووە. |
باساک (Basak) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | گوندێکی مێژووییە کە لە لێژاییەکانی چیای کەژاو لە نزیک بەرزنجە هەڵکەوتووە. |
بەسام / باشین (Basam / Başin) | کوردی | ڕووخسارێکی پێکەنیوی (بەسام) یان شتێکی باش و پاک (باشین) دەگەیەنێت. |
باشیک (Bashik) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | «ماڵی پیرۆز»؛ شارۆچکەیەکی کۆنی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵە کە گرووپە نەتەوەییە جۆراوجۆرەکان تێیدا نیشتەجێن. |
باتاس (Batas) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | لە «بەیت» (خودا) و «ئاس» (ناوەند)ەوە هاتووە، بە مانای ناوەندی خودا. گوندێکە لە نزیک هەریر. |
باتمان (Batman) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | پێوانەیەکی کۆنی کێش؛ شارۆچکەیەک لە پارێزگای دیاربەکر و گوندێک لە کامیاران. |
باڤل (Bavl) | ئەڤێستایی / کوردی | لە «پاڤر»ەوە هاتووە. بە مانای تاڤگە، دەریاچە یان کانییەکی سروشتیی بەردەوامە. |
باوان (Bawan) | کوردیی هۆزایەتی | ئاماژە بە خێزانی ژنە هاوسەرەکە یان ڕەچەڵەکەی دەکات. هۆزێکی لە مێژوودا بەناوبانگە کە شاری سلێمانیی دامەزراندووە. |
باوەر / باوەرد (Bawer / Bawerd) | کوردی | بە مانای باوەڕی قووڵ، متمانەی نەگۆڕ یان باوەڕی ئایینییە. |
باخەوان (Baxewan) | کوردیی پیشەیی | باخەوان؛ کەسێک کە بە وردی چاودێریی سروشت و چاندن دەکات. |
بایز (Bayiz) | کوردی | ئاماژە بە وەرزی پاییز دەکات؛ کاتی دروێنە و گواستنەوە. |
باز / باز (Baz / Baaz) | کوردی | بە ڕاستەوخۆ بە مانای بازە؛ بینینی تیژ، خێراییی ڕاوکەر و زیرەکیی بەرز دەگەیەنێت. |
بازان / بازی / بازۆ (Bazan / Bazî / Bazo) | کوردی | شێوە ڕێزمانییەکان و بچووککراوە خۆشەویستانەکانی باز. |
بازیت / بازیان / بازیان (Bazît / Baziyan / Bazyan) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | پەیوەندییەکی بەهێزی بە ناوچەی بازیان و دەروازە ستراتیژییە شاخاوییەکانیەوە هەیە. |
بێباک / بێباش (Bêbak / Bêbaş) | کوردی | بەکارهێنانی پێشگری بێ- (بە مانای نەبوون). بێباک بە مانای بە تەواوی نەترس یان بێ ترسە. |
بێجان / بێداد (Bêcan / Bêdad) | کوردی | بێ ڕۆح (زۆرجار لە شیعردا بۆ وەسفکردنی خەمێکی زۆر بەکار دەهێنرێت) یان بێ دادپەروەری. |
بێدار / بێدەنگ (Bêdar / Bêdeng) | کوردی | بێ خەو یان زۆر وریا (بێدار) و بێدەنگ یان زۆر ئارام لە دەنگدا (بێدەنگ). |
بەدلیس (Bedlîs) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە ناوی شارە مێژووییە کولتوورییە دەوڵەمەندەکەی بەدلیس لە باکووری کوردستانەوە ناونراوە. |
بەهات / بەهێز (Behat / Behêz) | کوردی | بەهات بە مانای گەیشتن یان چارەنووسە؛ بەهێز بە مانای زۆر بەهێز، پتەو و لە ڕووی جەستەییەوە ژیرە. |
بێهاوتا (Bêhawta) | کوردی | بە مانای بە تەواوی تاک، بێهاوتا یان بێ وێنەیە. |
بەهدین / بەهمەن (Behdîn / Behmen) | کوردی | بەهدین پەیوەندی بە ئایینە پاکەکە (زەردەشتی)وە هەیە؛ بەهمەن بە مانای هەرەسی بەفر یان خاوەنی ئەقڵێکی باشە. |
بەهۆش / بەهرام (Behoş / Behram) | کوردی | بەهۆش بە مانای زۆر زیرەکە؛ بەهرام ئاماژە بە هەسارەی مەریخ یان کەسێک دەکات کە لە مێژوودا سەرکەوتوو بووە. |
بەهرەمەند (Behremend) | کوردی | زۆر بەهرەدار، خاوەنی بەهرەی تایبەت یان بە سروشتی لێهاتوو. |
بەهوان (Behwan) | کوردی | پاسەوان یان کەسێک کە چاودێری دەکات. |
بەڵێن / بێلیم (Belên / Bêlîm) | کوردی | بەڵێن بە مانای پەیمانی جدی، بەڵێن یان سوێندێکی پابەندکەرە. |
بەناو (Benaw) | کوردی | بە مانای بێناو یان بەناوبانگە و بە ڕادەیەکی زۆر پشت بە دەربڕینی ناوچەیی و سیاق دەبەستێت. |
بەتین (Betîn) | کوردی | بە مانای گەرم، بەگوڕ و پڕ لە تاسەیە. |
بڵێسە (Bilêse) | کوردی | بڵێسەیەکی بەخوڕ، ئاگرێکی هەڵگیرساو یان ئاگرێکی کۆنترۆڵنەکراو. |
بڵند (Bilind) | کوردی | بە مانای بەرز، هەڵکشاو، باڵاتر یان بەرزبەژن لە ڕووی جەستەییەوە. |
برووسک / برووسکا (Birûsk / Bruska) | کوردی | بە مانای برووسک یان زۆر بریسکەدارە. لە قسەی ڕۆژانەی کوردیی نوێدا هەروەها بە مانای تەلەگرامە. |
بڕوا / بڕوا (Birwa / Brwa) | کوردی | بە مانای باوەڕی ئایدیۆلۆژی، دڵنیایی یان متمانەی قووڵ بە کەسێکە. |
بڕیار / بڕیار (Biryar / Bryar) | کوردی | بە مانای بڕیارێکی یەکلاکەرەوە، مەرجێکی دیاریکراو یان بەڵێنێکی جدییە. |
بیوار (Biwar) | کوردی | بە مانای ڕێبوار یان کەسێکە کە بە قووڵی پەیوەندی بە تێپەڕینی کاتەوە هەیە. |
بلیمەت (Blîmet) | کوردی | بە مانای نابغە، یان کەسێکە کە زۆر زیرەک و بەتوانایە. |
بۆتان (Botan) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | ڕووبارێکی گەورە و میرنشینێکی مێژووییی زۆر کاریگەرە لە باکووری کوردستان. |
بەرزۆ (Brzo) | کوردی / توورانی | بە مانای «بەرز» و هەروەها «زیرەک و ئازا»یە. بەناوبانگە وەک ناوی زۆراو، کوڕی پاڵەوان ڕوستەم. |
بەشی C و Ç: چەمکی ژیان و نەمرێتیی چیاکان
پیتەکانی C و Ç بە ڕادەیەکی زۆر چەمکە زۆر سۆزدارییەکەی جان (Can) (ژیان یان ڕۆح) و کۆڵەکە جوگرافییە بنەڕەتییەکەی چیا (Çiya) (چیا) لە خۆ دەگرن. ئەم ناوانە زۆرجار ئەو تێڕوانینە فەلسەفییە کوردییە ڕەنگ دەدەنەوە کە ژیان و ناوچە بەرزەکان بە شێوەیەک پەیوەستن کە لێک جیا ناکرێنەوە.
ناو | بنەچە و ڕەگی زمانەوانی | مانا، گرنگیی کولتووری و وەرگێڕان |
جانۆ (Cano) | کوردی | لە «جان» (ژیان)ەوە هاتووە و لەگەڵ پاشگری بچووککردنەوەی «-ۆ» بۆ کوڕ لێک دراوە. هێمای زیندوویی و لاوێتییە. |
جاویدان (Cawîdan) | کوردی | بە مانای هەتاهەتایی، نەمر یان میراتێکی هەتاهەتاییە. |
جەلال (Celal) | عەرەبی / کوردی | کەسە درەوشاوە یان گەورەکە. بە درێژایی سەدەکان بە قووڵی چووەتە ناو نەریتی ناولێنانی کوردییەوە. |
جەیلانت (Ceylant) | تورکی / کوردی | ناوی بنەماڵەیەکە کە وەک ناوی کەسی بەکار دەهێنرێت، بە مانای «ئاسک»، کە جوانیی جووڵە و خێرایی دەگەیەنێت. |
چەکۆ (Çeko) | کوردی | شێوەیەکی بچووککراوەی خۆشەویستانە بۆ هەڵگری چەک، یان کەسێک کە پەیوەندی بە بەرگریی جەنگییەوە هەیە. |
چەمان (Çeman) | کوردی | پەیوەست بە ڕووبارە ڕەوانەکان، جۆگەکان یان مەرگە سەوزە پڕپیتەکان. |
جیهان (Cîhan) | کوردی / فارسی | بە مانای گەردوون یان هەموو جیهانە. |
چنار (Çinar) | کوردی | داری چنار؛ هێمایەکی قووڵی هێزی بەردەوام، درێژیی تەمەن و ڕەگی قووڵی جوگرافییە. |
جوانی / ژووان (Ciwanî / Juwan) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | بە ڕاستەوخۆ بە مانای جوانی، لاوێتی و سەرنجڕاکێشیی جەستەییە. |
چیا / جیا (Çiya / Ciya) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | بە مانای «چیا»یە. هێمایەکی قووڵی کولتوورییە کە سەرکەوتن، پەناگە، خۆڕاگریی نەچەماوە و نیشتمان دەنوێنێت. |
جۆمەرد (Comerd) | کوردی | بە مانای بەخشندە، زۆر خێرخواز و جوامێر لە کەسایەتیدایە. |
چۆمان (Çoman) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | ڕووبارێکی گەورە و شارۆچکەیەکی ستراتیژیی سنوورییە کە لە پارێزگای هەولێر هەڵکەوتووە. |
بەشی D: دادپەروەری، چارەنووس و پاشا کۆنەکان
ئەو ناوانەی بە پیتی D دەست پێ دەکەن، زۆرجار باس لە چەمکەکانی یاسا، ڕابەرایەتیی ئیداری و دامەزراندنی ئیمپراتۆریای کۆنی ماد دەکەن و وەک بیرخەرەوەی سەروەریی مێژووییی کورد کار دەکەن.
ناو | بنەچە و ڕەگی زمانەوانی | مانا، گرنگیی کولتووری و وەرگێڕان |
دابان (Daban) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | ئاماژە بە ناوچەیەکی دیاریکراوی سەختی جوگرافی دەکات کە لە پشت چیای پیرەمەگروون لە نزیک سلێمانی هەڵکەوتووە. |
دادۆ (Dado) | کوردی | ناوێکی وەسفییە کە کەسێک دەگەیەنێت کە بە سروشتی لە ڕەفتاردا ژیر، بێدەنگ و ئارامە. |
داژدار / داژدار (Dajdar / Dazhdar) | کوردی | سێ مانای جیاوازی مێژووییی هەیە: پشتیوانێکی پتەو، پارێزەرێکی یاسایی یان پاسەوانی قەڵا. |
داکسایان / داکشان (Daksayan / Dakshan) | کاریگەریی سانسکریت / کوردی | بە مانای کەسێکە کە بە بەرەکەتی زانیارییەکی زۆر بە شێوەیەکی درەوشاوە بەهرەمەندە، یان گەورەی کریشنا. |
داڵاهوو (Dallahu) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە ناوی چیایەک لە ناوچەی ڕێژاو لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە ناونراوە، لە نزیک گۆڕە پیرۆزەکەی بابا یادگار. |
دانەر (Daner) | کوردی | بە مانای دادوەر، حاکمی دادگا یان نێوبژیوانێکی دادپەروەری یاسایە. |
دانیار / دانیار (Daniyar / Danyar) | کوردی | بە مانای گەورەیەکی زۆر ژیر و میهرەبان، یان کەسێکی بەردەوام بەخشندەیە. |
دارا (Dara) | کوردی / مادی | بە مانای دەوڵەمەندە. لە مێژوودا ناوی کوڕی بارام (پاشای ماد) و شارێکی کۆنی کوردی لە نێوان ماردین و نصێبین بووە. |
دارستان (Daristan) | کوردی | بە مانای دارستان، دارستانی بچووک یان جنگڵێکی کێوییە. |
داریان (Daryan) | کوردی / فارسی | بە مانای میر، پاشای فەرمانڕەوا یان کەسێکە کە زۆر بەهرەدار و ژیرە. |
داشامایا / داشان (Dashamaya / Dashan) | نێوان کولتوورەکان / کوردی | بە مانای کەسێکە کە خاوەنی هێزێکی زۆرە، یان فەرمانڕەوایەک کە خاوەنی شێواز و جوانیی جووڵەی حاشاهەڵنەگرە. |
داسنە (Dasne) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە ناوی گوندێکی دیاریکراوی پەیوەندیداری مێژوویی لە ناوچەی سیدەکان لە باشووری کوردستانەوە ناونراوە. |
داستان (Dastan) | کوردی | بە مانای چیرۆکێکی حەماسی، ئەفسانەیەکی کۆن یان ڕیوایەتێکی مێژووییە. |
دەوڵەت (Daulat) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | بە مانای بەختێکی زۆر، سامانی کۆکراوە و هێزی پێکهاتەییە. |
دێرسیم (Dêrsim) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە ناوی ناوچە مێژووییە شاخاوییە زۆر یاخییەکەی دێرسیم (تونجەلی) لە باکووری کوردستانەوە ناونراوە. |
دێسیغان / دیشەن (Desighan / Dishen) | نێوان کولتوورەکان | ئاماژە بە ڕووناکیی درەوشاوە یان ناوگەلێک دەکات کە لە مێژوودا بۆ گەیاندنی ڕووناکی پەسەند کراون. |
دەستان (Destan) | کوردی | بە مانای ڕیوایەتی زارەکی، ئەفسانە، چارەنووسی کۆتایی یان «لە تەنیشت ئاوە ئارامەکان»ە. |
دیسنا / دیگەن (Dhisna / Digen) | نێوان کولتوورەکان | دیگەن کەسێک دەگەیەنێت کە زیرەک و جوان و زۆر سەرنجڕاکێشە. |
دیژان / دویژاین (Dijan / Dwijain) | نێوان کولتوورەکان / کوردی | بە مانای گەورە، مەزن یان درەوشاوە وەک مانگە. |
دڵدار (Dildar) | کوردی | لێکدراوێکە کە «دڵ» بەکار دەهێنێت؛ بە مانای عاشق یان کەسێکە کە دڵ بە پتەوی ڕادەگرێت. |
دڵۆڤان (Dilovan) | کوردی | بە مانای زۆر بەسۆز، زۆر بەبەزەیی و بە گشتی دڵنەرمە. |
دیمەن (Dîmen) | کوردی | بە مانای دیمەن، سیمای زەوی یان دیمەنێکی جوان لە ڕووی فیزیکییەوە. |
دیاکۆ (Diyako) | مادی / کوردی | ناوێکی دیکەی دیۆکێسە. دامەزرێنەری بنەماڵەی فەرمانڕەوا و یەکەم پاشای ماد، کە مێژوونووسە یۆنانییەکە زینۆفۆن بە ڕوونی تۆماری کردووە. |
دیاری (Diyari) | کوردی | بە مانای دیارییەکی ئازیز، یادگاری، پێشکەشێکی ڕۆحانی یان نیشانەیەکی یەکلاکەرەوەیە. |
دڵشاد (Dllshad) | کوردی | بە مانای بە بنەڕەت دڵخۆش، شاد یان خاوەنی دڵێکی بەردەوام خۆشە. |
دڵشێر (Dllsher) | کوردی | ناوێکی لێکدراوی جەنگییە بە مانای «دڵی ئازا»؛ کەسێک کە خاوەنی ئازایەتیی ڕووتی شێرە. |
دۆزان (Dozan) | کوردی | خەباتکارێکی نەوەستاو، یان خاوەن و بەرگریکاری دۆسیەیەکی زۆر دادپەروەرانە. |
بەشی E تا G: ڕووناکیی سپێدە، پاڵەوانە ئەفسانەییەکان و خەبات
ئەم پیتانە بابەتەکانی گواستنەوە لە خۆ دەگرن، وەک گواستنەوە لە شەوەوە بۆ ڕۆژ (ئەڵەند)، و ناوی کەسایەتیگەلێک لە کۆنیی قووڵی کوردی دێنن (فەرهاد، ئەگید) کە فیداکاری و پاڵەوانیی بێهاوتا دەنوێنن.
ناو | بنەچە و ڕەگی زمانەوانی | مانا، گرنگیی کولتووری و وەرگێڕان |
ئەدگار (Edgar) | کوردی | بە مانای تایبەتمەندییەکانی ڕووخسار، دەرکەوتنی جەستەیی یان ڕووخسارێکی جیاوازە. |
ئەگید (Egîd) | کوردی | بە ڕاستەوخۆ بە مانای پاڵەوان، قارەمان یان جەنگاوەرێکی زۆر ئازای هێڵی پێشەوەیە. |
ئەژدەر (Ejder) | تورکی / کوردی | بە مانای ئەژدیهایە؛ هێمای سروشتێکی جدی و زۆر بیرکەرەوە، ئازایەتیی زۆر و پاراستنی ئەفسانەییە. |
ئەڵەند / ئەڵیند (Elend / Elind) | کوردی | بە مانای سپێدەیە؛ یەکەم تیشکی تیژی خۆر لە بەیانیدا. |
ئەردەلان / ئەردەلان (Erdelan / Ardalan) | کوردیی مێژوویی | پەیوەندییەکی قووڵی بە بنەماڵە شاهانەکەی ئەردەلان و میرنشینە تابعەکەیانەوە هەیە؛ خانەدانی و هێزی نەچەماوە دەگەیەنێت. |
ئەردەوان (Erdewan) | کوردی | پاسەوانی زەوی، یان کەسێک کە بە سروشتی پەیوەست بە خاکی کشتوکاڵییە. |
ئەویندار (Ewîndar) | کوردی | بە مانای عاشق، یان کەسێکە کە خۆشەویستیی قووڵی سۆزداری سەرتاپای گرتووە. |
ئەیلۆ / هەڵۆ (Eylo / Helo) | کوردی | بە مانای هەڵۆیە و ئازایەتیی ڕاوکەر، زاڵبوون بەسەر بەرزاییەکان و بینینی تیژ دەگەیەنێت. |
فەرهاد / فەرهات (Ferhad / Ferhat) | کوردی / فارسی | بە مانای یارمەتیدەر یان فراوەرتیسە. نوێنەرایەتیی پەیکەرتاشێکی بەناوبانگی ئەفسانەیی دەکات کە بە شێوەیەکی موعجیزەئاسا تەنها لەپێناو خۆشەویستیی شازادە شیرین چیایەکی بڕی. |
فەرید (Ferid) | عەرەبی / کوردی | بە مانای بە تەواوی تاک یان بە ڕەهایی بێهاوتا لە لێهاتووییدایە. |
فەرمان (Ferman) | کوردی | بە مانای فەرمانێکی پابەندکەر، داواکارییەکی توند یان فەرمانێکی شاهانەیە. |
فیدان (Fîdan) | کوردی | نەمام یان لقێکی تازە سەرهەڵداوی ڕووەک، کە گەشەی نەوەی نوێ دەنوێنێت. |
فیلیپی (Filipi) | یۆنانی / کوردی | بە مانای «کەسێک کە ئەسپەکان خۆش دەوێت»ە؛ ناوی بنەماڵەیەکە کە زۆرجار وەک ناوی کەسی بەکار دەهێنرێت. |
فرادۆ (Frado) | کوردی | بە مانای یەکەم، یان کەسێکە کە لە مێژوودا ڕێز و شکۆیەکی زۆری بەدەست هێناوە. |
گازی (Gazî) | کوردی | بە مانای بانگ، داواکارییەکی بێهیوایانە یان جەنگاوەرێکی ئەزمووندار لە جەنگی زۆرە. |
گۆران (Goran) | کوردیی هۆزایەتی | بە مانای چیا، شاخنشین، دارستاننشین یان مۆسیقایە. ئاماژە بە شێوەزارە سەرەکییەکەی گۆرانی و گرووپە هۆزایەتییە پەیوەستەکەی دەکات. |
گۆڤەند (Govend) | کوردی | ئاماژە بە هەڵپەڕکێی کوردیی نەریتیی بەکۆمەڵ و ڕیزبەند دەکات کە بە قووڵی هێمای یەکگرتووییی کۆمەڵایەتی و خۆشییە. |
گوڵی (Guli) | کوردی / فارسی | بە مانای گوڵ یان گوڵی سوورە؛ لە مێژوودا وەک ناوی بنەماڵە بۆ گەیاندنی جوانی بەکار هاتووە و ئێستا زۆرجار ناوی کەسییە. |
بەشی H تا K: ژیری، هاوڕێیەتی و ڕاپەڕینە گەورەکان
ناوەکانی ئەم بەشە بایەخی زۆر بنەڕەتیی هاوپەیمانییە سیاسییەکان (هاورە)، زیرەکیی قووڵ (هێژا، ژیر) و کەسایەتییە ئەفسانەییەکان دەخەنە ڕوو کە ڕاپەڕینە مێژووییەکانیان دژی ستەمکاری ڕابەرایەتی کرد (کاوە).
ناو | بنەچە و ڕەگی زمانەوانی | مانا، گرنگیی کولتووری و وەرگێڕان |
حاکیم (Haakim) | عەرەبی / کوردی | بە مانای ژیر، چارەسەرکەر، پزیشک یان فەرمانڕەوایەکی سەربەخۆیە. |
هاگن (Hagen) | ئیرلەندی / کوردی | بە مانای گەنجە؛ لە نێوان کۆمەڵگە تاراوگەییەکاندا پەسەند کراوە. |
هەیزەم (Haizam) | عەرەبی / کوردی | بە مانای بوێر و نەترس، یان بە تەواوی بێ ترس لە بەردەم مەترسیدایە. |
حەلیل / خەلیل (Halil / Xelil) | عەرەبی / کوردی | کەسێکی بە تەواوی جێی متمانە، یان هاوڕێیەک کە هەستی ڕاستەقینەی لە دڵدایە. |
هارون (Harun) | عەرەبی / کوردی | گونجاندنە ڕێزمانییە کوردییەکەی ئاهارۆنە؛ زۆرجار پەیوەندی بە کەسایەتییەکی شاخاوییەوە هەیە. |
حەسەن / حوسێن (Hasan / Hossein) | عەرەبی / کوردی | بە مانای باش، جوان، ڕازاوە یان پەیوەست بە گۆرانییەکانی پەرستنە. |
هاشمی (Hashami) | عەرەبی / کوردی | ئاماژە بە ڕەچەڵەکی خانەدان یان خێڵی بەنو هاشم دەکات. |
هەوراز (Hawraz) | کوردی | هەورازێکی زۆر لێژ، ڕێگایەکی چیا کە بەرەو سەرەوە دەچێت، یان زاڵبوون بەسەر کۆسپێکی گەورەدا. |
هاورە / هاوڕێ (Hawre / Hawrê) | کوردی | بە مانای هاوڕێی خەبات، هاوڕێی نزیک یان هاوسەفەرە. کەسێکی زۆر زیندوو و چالاک دەگەیەنێت. |
هێدی (Hêdî) | کوردی | بە مانای ئارام، بەئەنقەست، هێواش یان زۆر نەرم لە کرداردا. |
هێژا (Hêja) | کوردی | بە مانای زۆر زانا، لە خۆیدا بە نرخ یان بە تەواوی شایستەی ڕێزە. |
هەژار (Hejar) | کوردی | بە مانای هەژار یان نەدارە؛ بەناوبانگە وەک نازناوی نووسینی خۆشەویستی شاعیرە گەورە کوردەکە عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی. |
هەڵکەوت (Helkewt) | کوردی | ڕووداو، ڕووداوێکی نەخوازراو یان ڕووداوێکی ڕێکەوتیی چاوەڕواننەکراو. |
هەڵمەت (Helmet) | کوردی | بە مانای هێرشێکی توند یان هێرشێکی پڕ لە هێزی لەناکاوی جەنگە. |
هێمن / هێمن (Hemin / Hêmin) | کوردی | ئارام، زۆر بێدەنگ، بە تەواوی هێمن و بێ نیگەرانی لە ئاژاوە. |
هەردەیال (Herdayal) | کوردی | بە مانای میهرەبانیی باڵاترین و بەزەییی نەگۆڕی خودایە. |
هەرمێ (Hermê) | کوردی | بە ڕاستەوخۆ بە مانای هەرمێیە و شیرینیی کشتوکاڵی دەگەیەنێت. |
هێرش (Hêriş) | کوردی | بە مانای هێرشێکی هەماهەنگ یان هێرشێکی سەربازییە. |
هەستان (Hestan) | کوردی | لە ڕووی جوگرافییەوە لە هێستۆنەوە هاتووە. |
هیوا (Hîwa) | کوردی | بە ڕاستەوخۆ و بەهێزی بە مانای «هیوا»یە. |
هۆگر (Hogir) | کوردی | پشتیوانێکی بەگوڕ، هەوادارێکی دڵسۆز یان کەسێک کە بە قووڵی دڵبەستەی دۆزێکە. |
هۆمەر (Homer) | کوردی | گونجاندنە ناوچەییە کوردییەکەی ناوە کلاسیکییەکەی هۆمەرە. |
هۆزان (Hozan) | کوردی | شیعر، گۆرانیبێژ یان گۆرانیبێژێکی گەڕۆک. بە قووڵی نەریتە زارەکییەکانی چیرۆکگێڕانی کوردی و پاراستنی مێژوو دەنوێنێت. |
ئیبراهیم (Ibrahem) | عەرەبی / کوردی | باوکی زۆر کەس؛ کاریگەرییەکی ئاساییی ناولێنانی ئیسلامییە کە چووەتە ناو کۆمەڵگەی کوردییەوە. |
ئیلیا (Ilya) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | بە مانای زۆر گەورە، شکۆدار یان «خودای من یەهوەیە». |
ئیمان (Iman) | عەرەبی / کوردی | بە مانای باوەڕی ئایینی یان باوەڕی ڕۆحانییە. |
ئیندەردیپ (Inderdeep) | نێوان کولتوورەکان | بە مانای ڕووناکیی پەروەردگارە؛ لە کۆمەڵگەکانی تاراوگەدا بەکار دەهێنرێت. |
جابێ (Jabe) | کوردی | شێوەیەکی کورتکراوە و زۆر خۆشەویستانەی جابەرە. |
جاف (Jaff) | کوردیی هۆزایەتی | مانگابەخێوکەر. ناوی هۆزێکی زۆر گەورەی کوردی لە باشووری کوردستان و ئێرانە کە لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە بەناوبانگە. |
جامێر (Jamer) | کوردی | بە مانای بە سروشتی ئازا و بێگومان جوامێرە. |
جاموور (Jamur) | کوردی / تورکی | لە بنەڕەتدا «چەرمۆ»ی کوردی (سپی)یە کە دەسەڵاتدارانی تورک بە هۆکاری سیاسی شێواندیان و کردیان بە جاموور. |
جانێ (Jane) | کوردی | لە «جان»ەوە هاتووە وەک شێوازێک بۆ دەربڕینی خۆشەویستی و سۆزی قووڵ و نەگۆڕ. |
جەنگاوەر (Jangawar) | کوردی | جەنگاوەرێکی ئەزمووندار یان شەڕڤانێکی توند و دڵسۆز. |
جەنگی / جەنگۆ (Jangi / Jango) | کوردی | شەڕڤانێک کە بە چالاکی دەیەوێت بجەنگێت؛ هێمای ڕۆحێکی زۆر جەنگاوەر و نائارامە. |
جانۆ (Jano) | کوردی | شێوەیەکی بچووککراوەی خۆشەویستانەی «جان» (خۆشەویست)ە. |
جارێ / جاوێرۆ (Jarê / Jawero) | کوردی | ناوە نەریتییە کەسییەکان کە تایبەتمەندییە دیاریکراوە ناوچەییەکان دەگەیەنن. |
جاتیندەردیپ (Jatinderdeep) | نێوان کولتوورەکان | بە مانای ڕووناکیی پاک و خوداییی پەروەردگارە. |
جێهات (Jêhat) | کوردی | زۆر لێهاتوو، زۆر بەتوانا یان کارامە. |
ژیلەمۆ / ژیڵوان (Jîlemo / Jîlwan) | کوردی | ناوە نەریتییەکان کە زۆرجار پەیوەست بە سروشت یان میراتی خێزانین. |
ژیمان / ژیندا (Jîman / Jînda) | کوردی | پەیوەست بە دیاریی ژیان. |
ژیر / ژیرێ (Jîr / Jîrê) | کوردی | بە مانای زۆر ژیر، زۆر زیرەک و زۆر عاقڵە. |
ژیڤین / ژیوان (Jîvîn / Jiwan) | کوردی | ناوگەلێکن کە جوانی یان بوون ڕەنگ دەدەنەوە. |
ژیان / ژیان / ژیار / ژیوار (Jiyaan / Jiyan / Jiyar / Jîwar) | کوردی | چەمکە بە قووڵی تێکەڵبووەکانی ژیان، ژین، نزیکیی دڵ و شارستانیەتی پێشکەوتوو. |
ژۆرین (Jorin) | کوردی | بە مانای بەرز، لە ڕووی جەستەییەوە هەڵکشاو یان زۆر بە نرخە. |
جوپیندەردیپ (Jupinderdeep) | نێوان کولتوورەکان | بە مانای ڕووناکیی پەیوەست بە خوێندنەوەی ناوی خودایە. |
ژوان (Jwan) | کوردی | ژوان؛ شوێنێکی زۆر نهێنیی یەکدی‌بینینە کە لە مێژوودا دڵداران تێیدا یەکدییان بینیوە. |
کابان (Kaban) | کوردی | پەیوەندی بە بەڕێوەبەری ماڵێکەوە هەیە، یان لە مێژوودا سەرۆکی چێشتلێنەران. |
کەژاو (Kajaw) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | شێوازێکی گواستنەوە، یان بە قووڵی پەیوەست بە چیای کەژاو. |
کال / کاز (Kal / Kaz) | کوردی | ناوە کەسییە کورتکراوەکان کە لە ژینگە نوێکان و تاراوگەدا بەکار دەهێنرێن. |
کاردۆ / کاردوخ (Kardo / Kardux) | کوردیی کۆن | کۆردوێن دەنوێنێت، ناوە کۆنە یۆنانی و ڕۆمی و مێژووییەکەی هەموو ناوچەی کوردستان. |
کەریمی (Karimi) | عەرەبی / کوردی | ناوی بنەماڵەیەکی باوە کە لە کەریمەوە هاتووە و بەخشندەیی دەگەیەنێت. |
کاروان (Karwan) | کوردی | بە مانای کاروانە؛ بە قووڵی هێمای ڕێگا بازرگانییە مێژووییە کۆچەرییەکانی ناو چیاکانی زاگرۆسە. |
کارزان (Karzan) | کوردی | بە مانای پیشەوەرێکی ڕاستەقینە، شارەزا یان کەسێکە کە بە تەواوی لە پیشەکەی دەزانێت. |
کاوە (Kawa) | کوردیی ئەفسانەیی | کاوەی ئاسنگەر؛ پاڵەوانە بنەڕەتییە ئەفسانەییەکە کە ڕاپەڕینێکی گەورەی دژی ستەمکار زەحاک ڕابەرایەتی کرد. هەروەها بە مانای واشەیە. |
کایان / کەیان / کیان (Kayan / Keyan / Kiyan) | کوردی | بە مانای پاشا، ڕابەری باڵاترین، پێگەی بەرز یان جەوهەری کۆنە. |
کازان / کۆبان / کۆبانی / کۆرەک (Kazan / Koban / Kobani / Korak) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | ناوگەلێکن کە بە ڕادەیەکی زۆر لە شارە دیارە کوردییەکان و قەڵا بەرگرییەکانەوە هاتوون. |
خاڵیدیان (Khaledian) | کوردی | ناوی بنەماڵەیەکی باوە لە پارێزگای کوردستانی ئێران. |
خورێش (Khuresh) | کوردی | کەسێک کە تەواو وەک خۆرە؛ درەوشاوە و ژیان‌بەخش. |
کیت (Kit) | نێوان کولتوورەکان | ناوێکی کورتی پەسەندکراو. |
کۆڤان (Kovan) | کوردی | بە مانای خەمی قووڵ، پەژارەی بەکۆمەڵ یان کۆمەڵێک یادەوەرییە. |
کول (Kul) | کوردی | ناوی بنەماڵەیەکە کە وەک ناوی کەسی بەکار دەهێنرێت، بە مانای گوڵ. |
کوردێ (Kurdê) | کوردی | بە مانای ڕاستەقینە و بە شانازییەوە «کوردی»یە. |
بەشی L تا N: لاوێتی، شکۆ و مادە کۆنەکان
ئەم بەشە پڕە لە وشەگەلێک کە لاوێتی، جوانی (لاوین، لەوەند) و پەیوەندیی باوباپیری بە ئیمپراتۆریای مادەوە دەگەیەنن (مادۆ، میدیا)، کە سەرچاوەیەکی بەردەوامی شانازیی مێژوویییە بۆ دانیشتووانی کورد.
ناو | بنەچە و ڕەگی زمانەوانی | مانا، گرنگیی کولتووری و وەرگێڕان |
لاژین (Lajin) | کوردی | ناوێکی ڕەسەنی ناوخۆییە کە تایبەتمەندییە دیاریکراوە زۆر ناوچەییەکان دەگەیەنێت. |
لاسەر (Laser) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | ئاماژە بە لافاوێکی لەناکاو، جۆگەیەکی بەخوڕ یان ڕەوتێکی ئاو دەکات کە ناوەستێنرێت. |
لاسۆ / لازۆ (Laso / Lazo) | کوردی | دەربڕینی بچووککردنەوەی زۆر خۆشەویستانە بە مانای «ئەی کوڕ» یان «ئەی گەنج». |
لاڤا (Lava) | کوردی | بە مانای ساڕێژبوونەوەی قووڵ، پاڕانەوە و نوێژکردنە. هەروەها ناوی ئەشکەوتێکی دیاریکراوە لە ناوچەی هەکاری. |
لاوان (Lawan) | کوردی | کۆی ڕاستەوخۆی «لاو»ە، بە مانای گەنجان یان گەنجەکانی هۆزەکە. |
لاوین / لاوک (Lawin / Lawk) | کوردی | بە مانای «پیاوی گەنج»ە. لاوک هەروەها ئاماژە بە شێوازێکی گۆرانیی حەماسیی کوردی دەکات کە ڕیتمی ئازاد و هەستی زۆر قووڵی هەیە. |
لاوکۆ / لاوۆ (Lawko / Lawo) | کوردی | دەربڕینی بچووککردنەوەی خۆشەویستانە بۆ کوڕێکی بچووک یان کوڕێکی هەرزەکاری گەشەسەندوو. |
لاوژە (Lawzha) | کوردی | بە مانای گۆرانییەکی ئاوازدار یان پارچەیەکی جوانی مۆسیقایە. |
لەیلاخ (Laylakh) | کوردی | هاوینەهەوار، یان لەوەڕگایەکی بەرز و فێنکی چیا کە بۆ لەوەڕاندنی وەرزی بەکار دەهێنرێت. |
لەیرۆ (Layro) | زازاکی / کوردی | لە شێوەزاری زازاکیدا بە مانای کۆرپەی نێر، کوڕ یان منداڵێکی خۆشەویستە. |
لەوەند (Lewend) | کوردی | بە تایبەتی و بە شێوەی ستایش بە مانای کوڕێکی جوانە. |
لەیلان (Leylan) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | بە مانای تاریکی، شەوی قووڵ، سەراب یان زەوی کشتوکاڵیی نەکێڵراوە. |
مادۆ (Mado) | مادی / کوردی | لە «ماد» (مادەکان)ەوە لەگەڵ پاشگری خۆشەویستانەی بچووککردنەوەی «ۆ» هاتووە. بە مانای «مادی بچووک»ە. |
مەحمووت (Mahmut) | عەرەبی / کوردی | کەسێک کە زۆر ستایش دەکرێت. |
مەکوان (Makwan) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | چیایەکی بەرز و دیار و لە ڕووی جوگرافییەوە ستراتیژییە کە لە باشووری کوردستان هەڵکەوتووە. |
ماڵات / ماڵماڵ (Malat / Malmal) | کوردی | ئاماژە بە سامانی زۆر، موڵکی کۆکراوە یان ئاژەڵی ماڵیی زۆر دەکات. |
مەم (Mam) | کوردیی ئەفسانەیی | دڵدارە ئەفسانەییە تراژیدییەکەی زینە لە بەرهەمە کلاسیکییە حەماسییەکەی مەم و زین. |
مەنداک (Mandak) | مادی / یۆنانی | ناوی پاشایەکی کۆنی مادە کە یۆنانییەکان بە تایبەتی بە مەنداکس دەیانناسی. |
مانیندەردیپ (Maninderdeep) | نێوان کولتوورەکان | بە مانای ڕووناکیی پەروەردگاری ئەقڵە. |
مەرد (Mard) | کوردی | یاخی، بەرز و هەڵستاو. ناوە کۆنە یۆنانییەکەی ماد و باوباپیرانی لۆڕەکان. |
ماردین (Mardîn) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | شارێکی مێژووییی کوردیی دەوڵەمەند بە کولتوورە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا (مەردین). بە مانای «سووری تاریک»ە. |
مارتیا (Martiya) | کوردیی مێژوویی | سەرۆک هۆزێکی زۆر یاخیی کورد لە ئیلامە کە بەناوبانگە بۆ ڕابەرایەتیکردنی ڕاپەڕینێک دژی داریوش (لەسەر چیای بێستوون تۆمار کراوە). |
مەروان (Marwan) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | «شاری مارەکان» (مار = مار). ناوە کۆنە ڕەسەنەکەی شاری مەریوان. |
مازار (Mazar) | کوردی | ناوی ژەنەڕاڵێکی زۆر ستراتیژیی مێژووییی مادەکانە. |
مازن / مازین / مازن (Mazin / Mazîn / Mazn) | کوردی | بە مانای زۆر گەورە یان سەرۆکی هۆزێکە. هەروەها گوندێکی دیاریکراوە لە وان. |
مەدیا / میدیا (Medya / Midiya) | مادی / کوردی | خاکە کۆنەکەی مادەکان؛ ئیمپراتۆریای بنەڕەتیی ڕەچەڵەکی کوردی. |
میزان / میزان (Meezan / Mîzan) | کوردی | بە مانای هاوسەنگیی تەواو، کێشی ورد، تەرازوو یان پێوانەیەکی وردە. |
مێهڤان (Mêhvan) | کوردی | میوان؛ بایەخی زۆری میوانداریی کوردی دەنوێنێت. |
مەم / مەمۆ (Mem / Memo) | کوردی | کەسایەتییە سەرەکییەکەی مەم و زین؛ مەمۆ شێوەیەکی زۆر خۆشەویستانەی بچووککردنەوەیە کە بۆ کوڕە بچووکەکان بەکار دەهێنرێت. |
مەندۆ (Mendo) | کوردی | ناوێکی کەسیی ناوچەییە کە ڕەگی کۆنی هەیە. |
مەرد / مەردان / مەردۆخ (Merd / Merdan / Merdox) | کوردی | بە مانای زۆر جوامێر، زۆر بەخشندە و بە پێی نەریت پیاوانەیە. |
مەریوان (Merîwan) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | شارێکی گەورەی کوردییە کە لە ڕۆژاوای ئێران هەڵکەوتووە (مەریوان). |
مێرخاس (Mêrxas) | کوردی | بە مانای پیاوێکی زۆر ئازا و بێگومان پاڵەوانە. |
مەتین / مەتین (Metîn / Matin) | کوردی | زۆر ژیر، بەوقار و خاوەنی ڕەفتاری بێگەرد. چیایەکە لە نزیک بامەرنی. |
مەیوان (Meywan) | کوردی | پەیوەست بە میوان یان کۆبوونەوەکان. |
مەزن (Mezin) | کوردی | گەورە، فراوان یان پیرتر. |
میلان (Mîlan) | کوردیی هۆزایەتی | هۆزێکی بەهێزی کوردە کە لە باکووری شاری خۆی هەڵکەوتووە. |
میلەت (Milet) | کوردی | بە مانای نەتەوە یان گەلە. |
میر / میران (Mîr / Mîran) | نازناوی کوردی | میر، پاشا، فەرماندە یان بە تەواوی نخبە. شێوەیەکی کورت و یەکلاکەرەوەی ئەمیرە. |
میراز (Miraz) | کوردی | ئاواتێکی قووڵ، خواستێکی تەمەندرێژ یان نیازێکی چڕەسەرنج. |
میتراداد (Mitradad) | مادی / کوردی | هەروەها مەهرداد؛ یەکێک لە شوانە مێژووییەکانی ئاستیاگ. |
میرۆ / میرخان / میرزا / میرزان (Mîro / Mîrxan / Mîrza / Mirzan) | نازناوی کوردی | شێوە جیاوازەکان و بچووککراوەکان کە شاهانەبوون، پێگەی میری و ڕەچەڵەکی ئەشرافی دەگەیەنن. |
مژگین (Mizgîn) | کوردی | بە مانای مژدەیەکی زۆر باش، پەیامێکی زۆر خۆش یان مژدەی ئینجیلە. |
محەمەدی / محەمەد (Mohammadi / Mohammed) | عەرەبی / کوردی | ستایش یان شایستەی ستایش. ناوێکی ئیسلامییە کە بە قووڵی چووەتە ناو کۆمەڵگەکە و میراتی ئایینی ڕەنگ دەداتەوە. |
موکری (Mukrî) | کوردیی هۆزایەتی | سەر بە هۆزی موکری یان ناوچەی موکریانبوون دەگەیەنێت. |
نامۆ (Namo) | کوردی | بە مانای نامۆ یان کەسێکە کە بە تەواوی نەناسراوە. |
ناریندەردیپ (Narinderdeep) | نێوان کولتوورەکان | بە مانای چرای پاشاکان یان چرای پاشای مرۆڤەکانە. |
ناڤدار (Navdar) | کوردی | زۆر بەناوبانگ، بە فراوانی ناسراو یان زۆر ناودار. |
نەبەز (Nebez) | کوردی | شکستدانی مەحاڵە، بە تەواوی شکست‌نەخواردووە یان بە تەواوی گرتنی مەحاڵە. |
نیهان (Nihaan) | کوردی | بە ڕوانینی ئاسایی نابینرێت؛ بە تەواوی شاراوە یان کۆتایی. |
نۆزەر (Nozer) | کوردی | کەسایەتییەکی مێژوویی یان ئەفسانەییی زۆر ڕێزلێگیراو. |
بەشی O تا S: پارێزەران، سیاسەتوانان و میران
ئەم کۆمەڵەیە جەختێکی زۆر لە ڕابەرایەتیی پێکهاتەیی (سالار، سەردار)، وردەکاریی دیپلۆماسی و سیاسەت (ڕامیار) و ڕاستیی پڕمەترسیی گەشتکردن بە ناوچەکەدا دەکاتەوە (ڕێبوار، کاروان).
ناو | بنەچە و ڕەگی زمانەوانی | مانا، گرنگیی کولتووری و وەرگێڕان |
ئۆلان (Olan) | کوردی | شکۆدار، بەڕاستی گەورە، زۆر گەورە، دەنگدانەوە یان ڕەنگدانەوەیەکی قووڵ. |
ئۆمێد (Omêd) | کوردی | بە جوانی بە مانای هیوا دێت (هاوشێوەی ئومێد). |
پاڵە (Pale) | کوردیی پیشەیی | کرێکارێکی دڵسۆز یان دروێنەکەرێکی کشتوکاڵی. |
پارێز (Parêz) | کوردی | پارێزەرێکی پتەو یان بەرگریکارێکی نەچەماوە. |
پەدراد (Pedrad) | فارسی / کوردی | بە مانای ڕابەرە؛ لە مێژوودا بۆ ناساندنی ڕابەرە زۆر گرنگەکانی کۆمەڵگە بەکار هاتووە. |
پەژار (Pejar) | کوردی | بە مانای زۆر خەمگین، پەژارەدار یان زۆر بیرکەرەوەیە. |
پەرۆس (Peros) | کوردی | بە مانای جۆش و خرۆشی زۆر و تامەزرۆییی زۆرە. |
پەسار (Pesar) | کوردی | ئەشکەوتێکی زۆر پارێزەر یان پەناگەیەکی سروشتی کە لە چیاکاندا هەڵکەوتووە. |
پێشەنگ (Pêşeng) | کوردی | پێشەنگ، هێزی پێشەوە یان ڕابەری ڕەهای هێڵی پێشەوە. |
پەیمان (Peyman) | کوردی | بە مانای سوێندێکی جدی، پەیمانێکی گرنگ یان بەڵێنێکی زۆر پابەندکەرە. |
پڵنگ (Piling) | کوردی | بە مانای شێر، ببر یان پڵنگە؛ هێمایەکی بەهێزی لووتکەی هێزی جەستەییە. |
قارەمان (Qareman) | کوردی | قارەمانی باڵاترین یان پاڵەوانێکی زۆر ستایشکراو. |
ڕابەر (Rabar) | کوردی | بە مانای ڕابەرێکی یەکلاکەرەوەیە. |
ڕابوون (Rabun) | کوردی | هەستانەوە، یان بەشداربوون لە ڕاپەڕین یان یاخیبوونێکدا. |
ڕادار (Radar) | کوردی | نوێهاتوو، شتێکی بە تەواوی تازە یان نوێکردنەوەیەکی تەواو. |
ڕادۆ (Rado) | کوردی | بە وردی لێکدانەوە یان بە پابەندی بە ئەرکەوە خزمەتکردن. |
ڕادۆسا (Radosa) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | گوندێکی کۆنی مێژووییە لە ناوچەی وان کە بە ڕادەیەکی زۆر بەر تورکاندنی سیاسی کەوتووە. |
ڕاجان (Rajan) | کوردیی مێژوویی | باپیرە ڕێزلێگیراوەکەی پێغەمبەر زەردەشت. |
ڕاجیندەردێڤ (Rajinderdev) | نێوان کولتوورەکان | بە مانای پاشا ئیندرا. |
ڕامان (Raman) | کوردی | بە قووڵی بیرکردنەوە، لەبیرکردن و چڕکردنەوەی سەرنج. هەروەها ناوی هۆزێکی کوردە لە فارس. |
ڕامتین (Ramtin) | کوردیی مێژوویی | ژەنەرێکی زۆر بەناوبانگی چەنگە کە لە سەردەمی فەرمانڕەواییی خوسرەو پەرویزی ساسانی خزمەتی کردووە. |
ڕامیار (Ramyar) | کوردی | بە مانای سیاسەتوانێکی زیرەک یان دەوڵەتپیاوێکی زۆر لێهاتووە. |
ڕەشیدی (Rashidi) | عەرەبی / کوردی | ناوی بنەماڵەیەکە کە باوەڕی ڕاستەقینە دەگەیەنێت و زۆرجار وەک ناوی کەسی بەکار دەهێنرێت. |
ڕاڤیندەردیپ (Ravinderdeep) | نێوان کولتوورەکان | بە مانای پەروەردگار خۆرە. |
ڕێبین / ڕێبوار (Rebin / Rêbwar) | کوردی | ڕێدۆزەرێکی لێهاتوو، سەرنشین یان گەشتیارێکی زۆرسەفەر. |
ڕێباز (Rêbaz) | کوردی | ڕێبازێکی توند، ڕێگایەکی دیاریکراو یان ئایینێکی ڕێنیشاندەر. |
ڕێدان / ڕێدار (Redan / Redar) | کوردی | مۆڵەت، پاسەوانە چەکدارەکانی ڕێگا یان گەشتیارێکی زۆر مۆڵەتدەر. |
ڕێکان (Rekan) | کوردی | بە مانای جۆگەیەکی بچووک، ڕێڕەوێکی ئاوی کانیی خێرا یان هاوڕێیەکی نزیکە. |
ڕێناس / ڕێناس (Renas / Rênas) | کوردی | ڕێنیشاندەرێکی جێی متمانە، پێشەنگ یان ڕێبەرێکی زۆر زانا. |
ڕیحان (Rihaan) | کوردی | بۆنێکی زۆر باش، بۆنێکی سەرنجڕاکێش یان ڕیحانی شیرین. |
ڕیڤین (Rivin) | کوردی | بە مانای بڵێسەیەکی ڕوون و سەماکەرە. |
ڕزگار (Rizgar) | کوردی | بە مانای بە تەواوی ڕزگارکراو، بە تەواوی ئازادکراو یان لە ڕووی سیاسییەوە ڕزگارکراوە. |
ڕۆدەر (Roder) | کوردی | هەڵاتنی خۆری درەوشاوە یان هاتنی ڕوونی سپێدە. |
ڕۆهات (Rohat) | کوردی | بە مانای «خۆر گەیشتووە» یان «ئەو ڕۆژەی زۆر چاوەڕوان کراوە هاتووە». |
ڕۆژ / ڕۆژان (Roj / Rojan) | کوردی | بە مانای ڕۆژ یان خۆرە؛ ڕۆژان بە تایبەتی ڕوودانی ڕۆژانە دەگەیەنێت. |
ڕۆژیار / ڕۆیار (Rojyar / Royar) | کوردی | بە مانای «ئەو شوێنەی خۆر بە دڵنیایی هەڵدێت» یان «هاوڕێیەکی ڕاستەقینەی خۆر». |
سادان (Sadan) | کوردی | دڵخۆش، زۆر عاقڵ، زۆر وریا، بە تەواوی لۆژیکی یان ماڵێک. |
سەفین (Safin) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | چیایەکی زۆر بەرز و دیارە کە لە پشت شەقڵاوە هەڵکەوتووە. |
ساهین (Sahin) | فارسی / کوردی | ناوی بنەماڵەیەکە کە لە فارسییەوە هاتووە، بە مانای واشە. |
ساکار (Sakar) | کوردی | بە تەواوی پاک، زۆر سادە و بە تەواوی بێ کەموکوڕی. |
سالار (Salar) | نازناوی کوردی | ڕابەرێکی یەکلاکەرەوە، سەرۆکێکی ڕێزلێگیراو یان سەرۆک هۆزێکی بەهێز. |
ساما (Sama) | کوردی | بەڵێنێکی پابەندکەر یان پەیمانێکی جدی. |
سامان (Saman) | کوردی | بە مانای سامانی زۆر، پارەی زۆر و موڵکی فراوانە. |
سامڕەند (Samrand) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | چیایەکی لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کە لە نزیک قەندیل هەڵکەوتووە. |
سەنگەر (Sangar) | کوردی | خەندەقێکی قووڵ، پەناگەیەکی قەڵابەندکراو یان پاراستنی تەواو. |
سانتاس (Santas) | مادیی مێژوویی | فەرماندەیەکی زۆر دڵسۆزی مادە کە بەرپرسی سوپای پیادەی فراوانی کوورشی هەخامەنشی بووە. |
سەربەرز (Sarbarz) | کوردی | سەربەرز، زۆر شانازی‌پێکەر و کەسێک کە بەردەوام سەری بەرز ڕادەگرێت. |
سەربەست (Sarbast) | کوردی | بە مانای بە تەواوی ئازاد، بە تەواوی بێ بەند یان لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ڕزگارکراوە. |
سەردار / سەردار (Sardar / Serdar) | کوردی | سەرۆک، پیرە گەورەیەکی زۆر ڕێزلێگیراوی خێڵ یان فەرماندەی باڵای سوپا. |
ساردۆریس (Sardoris) | ئۆرارتویی / کوردی | یەکەم پاشای ستایشکراوی ئۆرارتوو، هۆزێکی کۆن و زۆر بەهێزی کوردی. |
سەرمەد (Sarmad) | کوردی | کەسە بەڕاستی هەتاهەتاییەکە؛ بە تەواوی هەتاهەتایی. |
ساڤۆ (Savo) | کوردی | گوڵێکی جوان و ڕەنگاوڕەنگ کە بە سروشتی لە ناوچەی بادینان دەدۆزرێتەوە. |
ساوا (Sawa) | کوردی | منداڵێکی بچووک کە تازە بە پێ دەڕوات، یان سەوزاییی کشتوکاڵی کە بە خێرایی گەشە دەکات. |
سەید (Seyyed) | عەرەبی / کوردی | گەورە یان خاوەن؛ بە ڕادەیەکی زۆر چووەتە ناو ڕێساکانی ناولێنانی ئایینیی کوردییەوە. |
شادمان (Şadman) | کوردی | زۆر دڵخۆش، زۆر شاد یان بەردەوام پڕ لە خۆشی. |
شاهین / شاهین (Shaheen / Şahin) | کوردی / فارسی | باز یان واشە؛ خێرایییەکی زۆر و تایبەتمەندیی ڕاوکەر دەگەیەنێت. |
شەریفی (Sharifi) | عەرەبی / کوردی | ناوی بنەماڵەیەکە بە مانای دەوڵەمەند، کە زۆرجار وەک ناوی کەسی بەکار دەهێنرێت. |
شێرکۆ (Şêrko) | کوردی | «شێری چیا» یان کەسایەتییەکی زۆر ئازا؛ بەناوبانگە وەک ناوی شاعیرە ئەفسانەییەکە شێرکۆ بێکەس. |
شڤان (Şivan) | کوردیی پیشەیی | شوان؛ پەیوەندییەکی زۆر نزیکی بە ژیانی شوانکاری و مانەوەی کشتوکاڵیی چیاکانەوە هەیە. |
سیلێر (Siler) | کوردی | لەیلاک، گوریسبافێکی شارەزا، زانایەکی قووڵ یان کەسێک کە بە دەرفەش کون دەکات. |
سیمکۆ / سمکۆ (Simco / Smko) | کوردی | شێوەیەکی بچووککراوەی ئیسماعیلە؛ بە مانای «کەسێک کە گوێ دەگرێت». لە مێژوودا ڕێز لە سمایل ئاغای شکاک دەگرێت، ڕابەرێکی شۆڕشگێڕ کە وەک هێما ناسراوە. |
سیرڤان / سیروان (Sirvan / Sirwan) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | ڕووبارێکی زۆر بەخوڕە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان. هەروەها بە مانای «خۆری نوێ» یان «خۆری هەڵاتوو»ە. |
سیوار / سوارە (Siwar / Swara) | کوردی | ئەسپەسوارێکی زۆر لێهاتوو، سوارە یان مامۆستایەکی باڵادەستی ئەسپسواری. |
سیاکسار (Siyaksar) | مادیی مێژوویی | پاشایەکی بەهێزی ماد و فەرمانڕەوای ڕەها لە ساڵی 624ی زایینییەوە. |
سیامەند (Siyamand) | کوردی | بە تایبەتی بە مانای «خاوەنە سەربەرزەکەی ئەسپە ڕەشەکە»یە. |
سلۆڤان (Slovan) | کوردیی هۆزایەتی | هۆزێکی دیاریکراوی پەیوەندیداری مێژووییە کە لە باکووری کوردستان هەڵکەوتووە. |
سنوور (Snur) | کوردی | سنوورە یەکلاکەرەوەکە یان هێڵە توندەکەی جیاکردنەوەی دوو خاکی جیاواز. |
سۆران (Soran) | کوردیی هۆزایەتی | میرێک. شێوەزارێکی سەرەکیی کوردی، ناوچەیەکی فراوانی جوگرافی و خەڵکی کورمانجیی ناوەڕاست دەنوێنێت. |
سلێمان (Suleman) | عەرەبی / کوردی | پیاوێکی زۆر ئاشتیخوازە کە بە شێوەیەکی زۆر دیپلۆماتانە هەڵسوکەوت دەکات. |
بەشی T تا Z: ڕووناکی، ڕەشەبا و میراتی زەردەشتی
بەشە کۆتاییەکەی ڕێبەری ناوەکان، ناوگەلێکی تێدایە کە جەخت لە بەدواداچوونی فکری (زانا)، مانەوە لە بەردەم ڕەشەبا کۆنترۆڵنەکراوەکان (زریان) و ڕەگە زۆر کۆنە ئایینییەکان دەکەنەوە (زەردەشت).
ناو | بنەچە و ڕەگی زمانەوانی | مانا، گرنگیی کولتووری و وەرگێڕان |
تابا (Taba) | کوردی | بە مانای زۆر ئاشتیخواز یان هەڵسوکەوتکردن «لەگەڵ» ئەوانی دیکە لە سازانێکی تەواودایە. |
تەها (Taha) | کوردی | بە مانای بە تەواوی تاک و زۆر دەگمەنە. |
تاژان / تاژان (Tajan / Tazhan) | کوردی | لقێکی باریک، ماتەمێکی قووڵ، بە تەواوی وێرانکراو یان پەیوەست بە تاڵانکردنی وێرانکەر (تاڵان). |
تاجدین / تاژدین (Tajdin / Tazhdin) | کوردیی ئەدەبی | خێرخوازی ئەفسانەییی زۆر دەوڵەمەند لە چیرۆکە کوردییەکاندا، کە بە تایبەتی لە داستانە حەماسییەکەی مەم و زیندا دەردەکەوێت. |
تاکین (Takin) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە تەواوی دوورکەوتنەوە؛ ناوی چیایەکی بەهەیبەتە لە باکووری کوردستان. |
تامار (Tamar) | کوردی | زۆر ناڕوون، لە ڕووی بینینەوە دیارنەبوو یان زۆر پڕ لە ڕاز. |
تامۆ (Tamo) | کوردی | شێوەیەکی زۆر خۆشەویستانەی بچووککردنەوە و کورتکردنەوەی تەیموورە. |
تاموورا (Tamoura) | کوردی | ئامێرێکی کۆنی مۆسیقا (جەستە + ماتەم)؛ ڕەگە ڕاستەقینە زمانەوانییەکەی تەنبوری فارسی. |
تانۆک (Tanok) | کوردی | پەرژینێکی پتەو یان دیوارە ڕووەکییەکی زۆر پارێزەر. |
تاپۆ (Tapo) | کوردی | کێڵگەیەکی زۆر قازانجبەخشی بێ باج یان پسووڵەیەکی فەرمیی موڵک. |
تارۆ (Taro) | کوردی | ناوێکی نەریتیی کەسیی کوردییە کە لە مێژوودا بەکار هاتووە. |
تەوفیق (Taufiq) | عەرەبی / کوردی | بەختێکی زۆر باش و بەختەوەریی خودایی. |
تاڤان / تاڤۆن (Tavan / Tavon) | کوردی | بارانی بەهاریی گەشەپێدەر، سەقفی باڵاترین، لە ڕووی جەستەییەوە بەهێز یان زۆر تەندروست. |
تیرێژ / تیشک (Tîrêj / Tîşk) | کوردی | تیشکێکی زۆر درەوشاوە و تیژی خۆر. |
ئومێد (Umêd) | کوردی | هیوای قووڵ و نەگۆڕ لە بەردەم دژوارییەکاندا. |
وان (Wan) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە ناوی شارە فراوانەکە و دەریاچە گەورەکەی وان لە باکووری کوردستانەوە ناونراوە. |
وریا / وشیار (Wirya / Wishyar) | کوردی | زۆر هۆشیار، بە تەواوی خەبەرهاتوو، زۆر وریا و بە تەواوی ئاگادار. |
خابوور (Xabûr) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | بە ناوی ڕووبارە گەورە ژیان‌بەخشەکەی خابوورەوە ناونراوە. |
خەبات (Xebat) | کوردی | بە مانای خەباتێکی توند، هەوڵێکی زۆر یان خەباتێکی درێژخایەنی سیاسی و کۆمەڵایەتییە. |
خەڵات (Xelat) | کوردی | دیارییەکی ئازیز، خەڵاتێکی بەرز یان جایزەیەکی زۆر بە نرخ. |
خەلیل (Xelil) | کوردی | هاوڕێیەکی بە تەواوی جێی متمانە و بە تەواوی پشتپێبەستوو. |
خۆشناو (Xoşnaw) | کوردی | ناوێکی زۆر دڵخواز، یان کەسێک کە بە شێوەیەکی بەناوبانگ ناسراوە. |
خورێش (Xuresh) | کوردی | کەسێک کە تەواو وەک خۆرە؛ بریسکەدار و ژیان‌بەخش. |
یادۆ (Yado) | کوردی | ڕابەرێکی مێژووییی کوردیی زۆر ڕێزلێگیراو. |
یاران (Yaran) | کوردی | هاوڕێیەکی زۆر نزیک یان نهێن‌پارێزێکی هەرە جێی متمانە. |
یەزدانشێر (Yezdanser) | کوردی | ناوێکی لێکدراوی بەهێز و سەرسامکەر بە مانای «شێرە ڕەهاکەی خودا». |
یوسفی (Yousefi) | فارسی / کوردی | بە مانای کوڕی یوسفە؛ ناوی بنەماڵەیەکە کە زۆر وەک ناوی کەسی بەکار دەهێنرێت. |
زادین (Zadin) | کوردی | مرۆڤێکی زۆر پیر کە زۆر ژیر و لە ژیاندا زۆر ئەزمووندارە. |
زاگرۆس (Zagros) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | زنجیرە چیایە 1,000 کیلۆمەترە باوباپیرییەکەی کورد؛ لە مێژوودا ماڵە نەچەماوەکەی زاکرتیس بووە. |
زاخان (Zakhan) | کوردی | ئاماژە بە بەردە زۆر ڕەقە نەشکێنراوەکان دەکات کە خۆڕاگریی جەستەییی نەچەماوە دەگەیەنن. |
زاخۆ (Zakho) | کوردی، لە ناوی شوێنەوە هاتوو | شارە مێژووییە ستراتیژییە زۆر گرنگەکەی زاخۆ کە لە بادینان لە باشووری کوردستان هەڵکەوتووە. |
زاڵ (Zal) | کوردیی ئەفسانەیی | سوارێکی لێهاتوو یان سەرۆک گوندێکی ڕێزلێگیراو؛ باوکە ستایشکراوەکەی پاڵەوانە ئەفسانەییەکە ڕوستەم. |
زاڵکۆ (Zalko) | کوردی | کۆی زاڵە؛ گرووپێکی بەهەیبەتی سواران دەگەیەنێت. |
زەمان (Zaman) | عەرەبی / کوردی | کەسە یەکلاکەرەوەکەی سەردەمەکە. |
زەمەند (Zamand) | کوردی | تێپەڕینی کات، ڕەشەبایەکی توند، بایەکی بەهێزی وەرزی یان لەوەڕگەی فراوانی پڕ لە ڕووەک. |
زانا (Zana) | کوردی | زانایەکی درەوشاوە، ڕۆشنبیرێکی قووڵ یان کەسێک کە زۆر ژیرە. |
زەندی (Zandi) | فارسی / کوردی | بەرگریکاری باڵاترینی پیاوان. |
زانیار (Zaniyar) | کوردی | زۆر زانا، زۆر ئاگادار یان بە سروشتی ژیر. |
زاپان (Zapan) | کوردی | لقە ڕەوانەکەی ڕووبارێک؛ هەروەها ئەو بەردە لووسانەی منداڵان لە کەنار ڕووباردا بەکاریان دەهێنن بۆ یاری. |
زارام (Zaram) | کوردی | بە مانای یەک لە هەزار؛ منداڵێکی زۆر تاک. |
زارعی (Zarei) | فارسی / کوردی | ناوێکی پیشەییی بنەماڵەیە بۆ جووتیار کە وەک ناوی کەسی بەکار دەهێنرێت. |
زاریان / زاریان (Zarian / Zaryan) | کوردی (بۆ هەردوو ڕەگەز) | کەسێک کە بە سەرکەوتوویی زێڕ دەدۆزێتەوە، یان گەڕانکارێکی بەرزەفڕ بۆ سامانی زۆر. |
زازا (Zaza) | کوردیی هۆزایەتی | بە مانای جووڵەی بەردەوامە. هەروەها بە ڕاستەوخۆ ئاماژە بە گەلی زازا و شێوەزارە زۆر جیاوازەکەیان دەکات. |
زەردەشت (Zerdeşt) | کوردیی مێژوویی | پێغەمبەرە گەورەکە زەردەشت، دامەزرێنەرە ئەفسانەییەکەی زەردەشتی. |
زیلان (Zîlan) | کوردی | ڕەشەبایەکی زۆر وێرانکەر یان بایەکی زۆر توند. |
زیرەک (Zîrek) | کوردی | زۆر زیرەک، زۆر زانا یان لە ڕووی جەستەیی و دەروونییەوە چالاک. |
زریان (Ziryan) | کوردی | بە مانای ڕەشەبایەکی توندی زستانی یان بەفرەبۆرانێکی چاوکوێرکەرە؛ هێزێکی بە تەواوی ڕانەگیراو دەگەیەنێت. |
زۆران (Zoran) | کوردی | بە مانای سوڵتان، پاشایەکی ڕەها یان کەسێکە کە دەسەڵاتی باڵا و بێ ڕکابەری لە دەستدایە. |