مێژووی کورد: ڕۆژێکی یادکردنەوە، خۆڕاگری و هیوای نوێکراوە

بەروار: 17ی نیسانی 2026

نووسەران: ڕێزان بابەکر

پۆل: هەواڵی کوردی

---

ناوەڕۆک

1. پێشەکی

2. بنەما مێژووییەکان: 17ی نیسان بە درێژایی دەیەکان

3. سێبەری هەڵمەتی ئەنفال

4. ڕۆژی سەربەخۆییی سووریا و خەباتی کورد

5. هەواڵە نوێیەکان: ئاسایش و دیپلۆماسی لە 17ی نیسانی 2026

6. خۆڕاگریی کولتووری: ئاهەنگگێڕان بە میراتی کوردی

7. ئەنجام: ڕێگای داهاتوو

---

پێشەکی

17ی نیسان لە ڕۆژژمێری کوردیدا بەروارێکی دڵتەزێنە؛ ڕۆژێک کە دەنگدانەوەی کارەساتەکانی ڕابردوو لەگەڵ داواکارییە بەردەوامەکانی ئازادی و دادپەروەری لە ئێستادا یەک دەگرێتەوە. لە بیرەوەرییە دڵتەزێنەکانی شەڕی کیمیایی لە هەڵمەتی ئەنفالەوە تا ئاڵۆزییە هاوچەرخەکانی دیپلۆماسی و ئاسایشی ناوچەیی، ئەم بەروارە ڕۆحە بەردەوامەکەی گەلی کورد لەخۆ دەگرێت. کاتێک لە ڕووداوەکانی 17ی نیسانی 2026 دەڕوانینەوە، نەتەوەیەک دەبینین کە هێشتا لە دیمەنێکی پڕ لە مەترسی و هیوادا ڕێگای خۆی دەدۆزێتەوە و پابەندییەکی قووڵ بە میرات و داهاتووی خۆی پاڵپشتیی دەکات.

بنەما مێژووییەکان: 17ی نیسان بە درێژایی دەیەکان

مێژووی کورد مێژووی خەباتێکی بەردەوامە دژ بە پەراوێزخستن و سڕینەوە. لە 17ی نیسانی 1991، دوای ڕاپەڕینەکانی عێراق، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەستی بە سەرنجدان بەو کارەساتە مرۆییە کرد کە لە باکووری عێراق ڕووی دەدا. هێزە ئەمریکییەکان لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنی «دابینکردنی ئاسوودەیی»دا دەستیان بە دامەزراندنی پەنای پارێزراو بۆ ملیۆنان پەنابەری کورد کرد کە بۆ ڕزگاربوون لە تۆڵەسەندنەوە دڕندانەکانی ڕژێمی بەعس بۆ شاخەکان هەڵاتبوون. ئەم دەستێوەردانە خاڵێکی وەرچەرخان بوو و دواجار بووە هۆی دروستبوونی هەرێمی نیوەخۆبەڕێوەبەری کوردستانی عێراق (KRI).

بەڵام ڕێگای خۆبەڕێوەبردن بە خوێن داپۆشرابوو. تەنها چەند ساڵێک پێشتر، لە 17ی نیسانی 1987، مەکینەی جینۆسایدی ڕژێمی عێراق بە تەواوی کار دەکرد. بۆردومانە کیمیاییەکان گوندەکانی قزڵار، سەنگەر و ماوڵەکایان کردە ئامانج و شوێنێکی مردن و وێرانکارییان بەجێ هێشت کە بۆ هەمیشە برینێک لە بیرەوەریی بەکۆمەڵی کورددا دەهێڵێتەوە. ئەم ڕووداوانە بیرخستنەوەیەکی خەمگینن لەو نرخە بەرزەی بۆ مافی بوون وەک کورد دراوە.

سێبەری هەڵمەتی ئەنفال

هەڵمەتی ئەنفال، کە عەلی حەسەن مەجید (ناسراو بە «عەلی کیمیایی») ڕێکی خست، هێشتا یەکێک لە تاریکترین بەشەکانی مێژووی مرۆڤە. هێرشە دیاریکراوەکانی 17ی نیسانی 1987 بەشێک بوون لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ئەم هەوڵە سیستەماتیکە بۆ لەناوبردنی دانیشتووانە کوردەکانی باکووری عێراق. بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، لەوانە گازی خەردەل و سارین، دژ بە مەدەنییە بێبەرگرییەکان پێشێلکارییەکی ئاشکرای یاسای نێودەوڵەتی و بەڵگەی دڕندایەتیی ڕژێمەکە بوو.

ئەمڕۆ ڕزگاربووەکان و نەوەکانیان هێشتا بۆ دادپەروەری و دانپێدانان بە قوربانییەکانی ئەنفال هەوڵ دەدەن. ڕێوڕەسمەکانی یادکردنەوە کە لەم ڕۆژەدا لە سەرانسەری هەرێمی کوردستان بەڕێوە دەچن، تەنها کردەی ماتەمین نین، بەڵکو ڕاگەیاندنی خۆڕاگریشن. یادی ئەوانەی لە قزڵار و گوندەکانی دیکە گیانیان لەدەست دا، داواکاریی بەردەوام بۆ دەستەبەری نێودەوڵەتی بەهێز دەکات کە ئەم دڕندایەتییانە هەرگیز دووبارە نەبنەوە.

ڕۆژی سەربەخۆییی سووریا و خەباتی کورد

17ی نیسان هەروەها ڕۆژی سەربەخۆییی سووریایە و دەرچوونی هێزە فەرەنسییەکان لە 1946 یاد دەکاتەوە. بەڵام بۆ کوردەکانی سووریا، ئەم بەروارە لە مێژوودا بیرخستنەوەیەک بووە لە «سەروەریی سنووردار» و ئەو هەڵاواردنە سیستەماتیکەی لەژێر حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی سووریادا ڕووبەڕووی بوونەتەوە. ئایدیۆلۆژیای بەعسی کە بۆ چەندین دەیە بەسەر سووریادا زاڵ بوو، زۆرجار کوردی لە ناسنامەی نەتەوەیی دەرخست و هاووڵاتیبوون و مافە بنەڕەتییەکانی لە زۆرێکیان سەندەوە.

لە 2026 بیرکردنەوە لە سەربەخۆییی سووریا ڕەهەندێکی نوێ وەردەگرێت. لەگەڵ هەوڵە بەردەوامەکانی بنیاتنانەوەی دەوڵەت لەسەر بنەمای نەتەوەییی گشتگیردا، ڕابەرە سیاسییە کوردەکان جەخت لە پێویستیی پرۆسەیەکی سیاسیی گشتگیر دەکەنەوە. وەک ئەندامێکی بزووتنەوەی نوێبوونەوەی کوردی لەم دواییەدا گوتی: «پرسی کورد ئێستا لەسەر مێزی دانوستانی نێودەوڵەتییە، بەڵام سەرکەوتنمان بە توانامان بۆ پێشکەشکردنی بەرەیەکی یەکگرتووەوە بەستراوەتەوە.» خەبات بۆ سووریایەکی دیموکراتی و ناوەندنەگەر، کە هەموو نەتەوەکان تێیدا بناسرێن، هەر پایەیەکی سەرەکیی گوتاری سیاسیی کوردە.

هەواڵە نوێیەکان: ئاسایش و دیپلۆماسی لە 17ی نیسانی 2026

دیمەنی هاوچەرخی کوردستان هەم بە ناسەقامگیریی ناوچەیی و هەم بە دەستکەوتە دیپلۆماسییەکان نیشانە کراوە. لە بەیانیی 17ی نیسانی 2026 دەسەڵاتدارە کوردەکان لە هەولێر ڕایانگەیاند کە بە سەرکەوتوویی ڕێگەیان لە دوو درۆن گرتووە کە لە ئێرانەوە نێردرابوون. ئەم ڕووداوە ئەو هەڕەشە ئاسایشییە بەردەوامانە دەخاتە ڕوو کە هەرێمی کوردستان ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، تەنانەت لە کاتێکدا کە هەوڵی پاراستنی سەقامگیری لەناو گرژییە فراوانترەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەدات.

لە هەمان کاتدا، هەرێمەکە پێشوازیی لە هەواڵی ئاگربەستێکی 10 ڕۆژە لە نێوان ئیسرائیل و لوبنان کردووە کە لە سەرەتای ڕۆژی هەینیدا چووە بواری جێبەجێکردن. ئەم وەستانەی شەڕ بە گۆڕانێکی ئەرێنی سەیر دەکرێت کە دەکرێت هەندێک لە فشارە ناوچەییەکان کەم بکاتەوە کە کاریگەرییان لەسەر ناوچە کوردییەکانی عێراق و سووریا هەیە. بەڵام بارودۆخی ئاسایشی ناوخۆیی هەر ئاڵۆزە، بە ڕاپۆرتی ڕفاندنی ڕۆژنامەنووسێک لە هەولێر لەلایەن هێزە ئاسایشییەکانەوە، کە نیگەرانیی سەبارەت بە ئازادیی ڕۆژنامەگەری و مافەکانی مرۆڤ ورووژاندووە.

لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (ڕۆژئاوا)، ژنان داواکارییەکانیان بۆ ئازادیی جەستەییی عەبدوڵڵا ئۆجەلان، ڕابەری زیندانیی پەکەکە، توندتر کردووە. خۆپیشاندان و کۆڕەکانی ئەمڕۆ لە شارەکانی وەک دەرباسیە جەخت لە پەیوەندییە قووڵە ئایدیۆلۆژییەکەی نێوان بزووتنەوەی ژنانی کورد و فەلسەفەی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیی ئۆجەلان دەکەنەوە.

خۆڕاگریی کولتووری: ئاهەنگگێڕان بە میراتی کوردی

لە دەرەوەی سەردێڕەکانی شەڕ و سیاسەت، 17ی نیسان ڕۆژێکیشە بۆ ئاهەنگگێڕان بە دەوڵەمەندیی فرەچەشنیی کولتووری کوردستان. لە 2025 زانکۆی ڕاپەڕین کارناڤاڵێکی گەشاوەی میوانداری کرد کە قوتابیان و ئەندامانی کۆمەڵگەی کۆ کردەوە بۆ پیشاندانی مۆسیقا، سەما و جل و بەرگی نەریتیی کوردی. ئەم بۆنەیە، کە بووەتە نەریتێکی ساڵانە، بەرپەرچێکی بەهێزە بۆ مێژووی سڕینەوە.

لە هەولێر قەڵا مێژووییەکە هەر هێمای بەردەوامیی کوردە. بەڵگەفیلمساز و هونەرمەندان هێشتا ژیانی ناو دیوارە دێرینەکەی تۆمار دەکەن، بۆ دڵنیابوون لەوەی چیرۆکەکانی خەڵک بۆ نەوەکانی داهاتوو دەپارێزرێن. خۆڕاگریی کولتووری کورد لە بازاڕە زیندووەکان، پاراستنی زمانی کوردی و نەریتە بەردەوامەکاندا دیارە کە کۆمەڵگەکە لەو دیوی سنوورەکانەوە بەیەکەوە دەبەستن.

ئەنجام: ڕێگای داهاتوو

کاتێک لە ڕووداوەکانی 17ی نیسان دەڕوانینەوە، لە کارەساتەکانی 1987ەوە تا جوڵە دیپلۆماسییەکانی 2026، شتێک ڕوونە: گەلی کورد بە ڕەتکردنەوەی بێدەنگکردنی دەناسرێت. ئاستەنگەکانی بەردەم گەورەن؛ ڕکابەریی ناوچەیی، دابەشبوونی ناوخۆیی و هەوڵی بەردەوام بۆ دانپێدانانی تەواوی سیاسی. بەڵام ئەو بناغەیەی نەوەکانی پێشوو نایانە بەهێزە.

ڕێگای داهاتووی نەتەوەی کورد پێویستی بە هاوسەنگییەکی ناسک هەیە لە نێوان یادکردنەوەی ڕابردوو و بنیاتنانی داهاتوویەک لەسەر یەکێتی و بەها دیموکراتییەکان. لەم 17ی نیسانەدا، کە ڕێز لە شەهیدەکانی ئەنفال دەگرین و بانگەشە بۆ مافەکانی دەستبەسەرکراوان و ڕۆژنامەنووسانی ئەمڕۆ دەکەین، بیرمان دەکەوێتەوە کە خەبات بۆ ئازادی گەشتێکی بەردەوامە. ئێستا کە پرسی کورد بووەتە بابەتێکی هەمیشەیی لە سەکۆی نێودەوڵەتیدا، هیوای ئاشتییەکی دادپەروەرانە و بەردەوام هەرگیز ئەوەندە ملموس نەبووە.