خۆڕاگریی کورد: لە سەنگەرەکانی شاخی ئەزمەڕەوە تا هۆڵەکانی بەغدا

ناوەڕۆک

1. پێشەکی

2. شەڕی بەرگریی شاخی ئەزمەڕ (13ی نیسانی 1991)

3. میراتی ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی

4. ڕووداوی 31ی ئازار و ڕۆژنامەگەریی کورد

5. ئاستەنگە سیاسییە هاوچەرخەکان: 13ی نیسانی 2026

6. بانگەواز بۆ یەکگرتوویی کورد لە ڕۆژئاوا

7. ئەنجام

---

پێشەکی

مێژووی گەلی کورد زۆرجار بە هەستێکی قووڵی خۆڕاگری دەناسرێت؛ خەباتێک بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆ کە سەدەکان دەگرێتەوە و سنوورەکان دەبەزێنێت. 13ی نیسان ڕێکەوتێکی گرنگە لەم گێڕانەوەیەدا و پردێکە لەنێوان شەڕە پاڵەوانانەکانی بەرگری لە کۆتایی سەدەی 20 و جوڵە ئاڵۆزە سیاسییەکانی ئەمڕۆدا. لە بەرزاییە سەختەکانی شاخی ئەزمەڕەوە تا هەڵبژاردنە جێناکۆکییەکەی سەرۆکی کۆماری عێراق لە 2026، گەشتی کورد هێشتا چیرۆکی پێداگرییە لە بەرامبەر ئاستەنگە زۆر گەورەکاندا. ئەم وتارە لە خاڵە گرنگە مێژووییەکان و هەواڵە هاوچەرخەکان دەکۆڵێتەوە کە 13ی نیسان وەک ڕۆژی یادکردنەوە و خەباتێکی نوێ پێناسە دەکەن.

شەڕی بەرگریی شاخی ئەزمەڕ (13ی نیسانی 1991)

سی و پێنج ساڵ لەمەوبەر، لە 13ی نیسانی 1991، بەرخۆدانی کورد لە لێژاییەکانی شاخی ئەزمەڕ کە بەسەر شاری سلێمانیدا دەڕوانێت، گەیشتە خاڵێکی چارەنووسساز. دوای ڕاپەڕینە جەماوەرییەکە کە بە *ڕاپەڕین* ناسراوە، هێزەکانی ڕژێمی سەدام حوسێن هێرشێکی پێچەوانەی دڕندانەیان دەست پێ کرد بۆ گەڕاندنەوەی ئەو ناوچانەی لەدەستیان چووبوون بۆ پێشمەرگەی کورد. شەڕی شاخی ئەزمەڕ تەنها پێکدادانێکی سەربازی نەبوو؛ بەڵکو بەرگرییەکی سەخت لە دۆخێکی تەنگانەدا بوو بۆ مانەوەی بزووتنەوەی ڕزگاریی کورد.

لەم ڕۆژەدا لە 1991، هێزێکی هاوبەش پێکهاتوو لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (PUK)، پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و پارتی کۆمۆنیستی کوردستان زنجیرەیەک جوڵەی بەرگریی هاوئاهەنگ کرد. هەرچەندە لە ڕووی ژمارەوە کەمتر بوون و ڕووبەڕووی تۆپخانەی قورس و هێلیکۆپتەری جەنگی بوونەوە، پێشمەرگە پێگەکانی خۆی پاراست. قوربانیی شەهیدانی وەک ئاکۆ ئیبراهیم و زانا عوسمان بوو بە هێمای ڕۆحی کورد. بەرخۆدان لە شاخی ئەزمەڕ ڕۆڵێکی گرنگی لە وەستاندنی پێشڕەویی ڕژێمدا هەبوو و هێزی پێویستی بۆ دانوستانە سیاسییەکان دابین کرد کە دواجار بوونە هۆی دامەزراندنی خۆبەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان.

تایبەتمەندی | وردەکارییەکانی شەڕی شاخی ئەزمەڕ (1991)

**ڕێکەوت** | 13ی نیسانی 1991

**شوێن** | شاخی ئەزمەڕ، سلێمانی، کوردستانی عێراق

**هێزە سەرەکییەکان** | PUK، KDP، پارتی کۆمۆنیستی کوردستان

**بەرامبەر** | هێزەکانی ڕژێمی بەعسی عێراق

**ئەنجام** | سەرکەوتنێکی ستراتیژیی بەرگری؛ وەستاندنی پێشڕەویی ڕژێم

میراتی ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی

لە هاوتەریبی شەڕەکانی سەر زەویدا، 13ی نیسانی 1991 هەروەها دەستێوەردانێکی گرنگی نێودەوڵەتیی نیشان دا. کاتێک ملیۆنان کورد بۆ ڕزگاربوون لە چەکە کیمیاییەکان و تۆڵەسەندنەوەی ڕژێم بەرەو سنوورەکانی تورکیا و ئێران هەڵاتن، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی دەست پێ کرد. ئەم ئەرکە مرۆییە، کە تێیدا هێزی ئەرکی «تریپۆلی» لە 13ی نیسان چووە دەوروبەری تکریت، پێشینەی دامەزراندنی ناوچەی قەدەغەی فڕین بوو. ئەم پاراستنە ڕێگەی دا گەلی کورد بگەڕێتەوە ماڵەکانی خۆی و پرۆسەی بنیاتنانی کیانێکی خۆبەڕێوەبەر لە باکووری عێراق دەستی پێ کرد؛ میراتێک کە ئەمڕۆش هێشتا شێوە بە جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە دەدات.

ڕووداوی 31ی ئازار و ڕۆژنامەگەریی کورد

خەباتی کورد هەمیشە ڕەهەندێکی ڕۆشنبیری و ڕۆژنامەگەریی هەبووە. ئەگەر دوورتر بۆ ناو مێژوو بگەڕێینەوە، 13ی نیسانی 1909، بەگوێرەی ڕۆژژمێری نوێ، ڕێکەوتی «ڕووداوی 31ی ئازار» بوو لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. ئەم کودەتا پێچەوانەیە دژی تورکە گەنجەکان کەسایەتییە سیاسی و ڕۆشنبیرە گرنگەکانی کوردی لەخۆ گرت. مەولانزادە ڕیفعەت، ڕۆژنامەنووسێکی دیاری کورد و خاوەنی ڕۆژنامەی *سەربەستی*، لەم سەردەمەی گواستنەوەدا دەنگێکی سەرەکی بوو. کارەکانی ئەو، لەگەڵ کارەکانی کەسایەتییەکانی وەک سەعیدی نوورسی، هەوڵەکانی کورد لە سەرەتای سەدەی 20 خستە ڕوو بۆ ڕێدۆزینەوە لە ناو ئیمپراتۆریەتەکەدا، کە خەریکی هەڵوەشانەوە بوو، و بەرگری لە مافەکانی کورد لە دیمەنێکی سیاسیی گۆڕاودا.

ئەم نەریتەی خۆڕاگریی ڕۆژنامەگەری دەیەها ساڵ دواتر، لە 13ی نیسانی 1995، دەنگی دایەوە. دوای داخستنی ڕۆژنامەی *ئۆزگوور ئۆلکە* بە فەرمانی دەوڵەت، ڕۆژنامەنووسە کوردەکان لە ڕێگەی بڵاوکراوە نوێیەکانەوە بەردەوام بوون لە ئەرکی خۆیان و ڕەتیان کردەوە بێدەنگ بکرێن. مێژووی ڕۆژنامەگەریی کورد بەڵگەی ئەو باوەڕەیە کە لە هەوڵ بۆ ئازادیدا، قەڵەم بە هەمان ڕادەی شمشێر گرنگە.

ئاستەنگە سیاسییە هاوچەرخەکان: 13ی نیسانی 2026

بگەڕێینەوە بۆ ئەمڕۆ، 13ی نیسانی 2026؛ دیمەنی سیاسیی کورد هەر وەک جاران جووڵاو و پڕ لە ئاستەنگە. نوێترین هەواڵەکانی بەغدا ئاماژە بە قووڵبوونەوەی دابەشبوون لەنێوان پارتە سەرەکییە کوردەکاندا دەکەن. پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP)، بە سەرکردایەتیی مەسعود بارزانی، بە فەرمی هەڵبژاردنی نزار ئامێدی وەک سەرۆکی کۆماری عێراقی ڕەت کردووەتەوە. ئەم ناکۆکییە لەسەر سەرۆکایەتیی کۆمار، پۆستێک کە بە نەریت کوردێک دەیگرێت، ڕکابەریی ناوخۆییی بەردەوام بۆ نفووز و ئاڵۆزیی نوێنەرایەتیی کورد لە ناو حکومەتی فیدراڵی عێراقدا دەخاتە ڕوو.

لە کاتێکدا سەرکردە نێودەوڵەتییەکان، لەوانە زەرداری، سەرۆکی پاکستان، پیرۆزبایییان بۆ ئامێدی ناردووە، ناکۆکیی ناوخۆییی کورد ئاستەنگێکی گرنگ بۆ بەرەیەکی یەکگرتووی کورد لە بەغدا دروست دەکات. ئەم گرژییە سیاسییە بیرخەرەوەی ئەوەیە کە هەرچەندە شەڕە سەربازییەکانی ڕابردوو براونەتەوە، خەباتە دیپلۆماسی و کارگێڕییەکان بۆ دەسەڵات و دانپێدانان هێشتا بەردەوامن.

بانگەواز بۆ یەکگرتوویی کورد لە ڕۆژئاوا

لە باکووری سووریا، ڕۆژئاوا، پەیامی 13ی نیسانی 2026 یەکگرتووییە. لە ناوچەی جلئاغا، دانیشتووان و سەرکردە سیاسییەکان ئەمڕۆ کۆ بوونەوە بۆ یادکردنەوەی شەهیدانی خەباتی کورد و جەختکردنەوە لەوەی «یەکگرتوویی کورد پێویستە بۆ پاراستنی بوون و دەستکەوتەکان». لە نێو هەڕەشەی بەردەوامی دەستێوەردانی دەرەکی و ناسەقامگیریی ناوچەییدا، بانگەواز بۆ هەڵوێستێکی یەکگرتووی کورد سنووری سەر بە لایەنێکی سیاسی بوون دەبەزێنێت. ڕووداوەکانی ئەمڕۆی ڕۆژئاوا بیرخەرەوەیەکی هەستبزوێنن لەوەی دەستکەوتەکانی گەلی کورد، لە عێراق بێت یان سووریا و تورکیا و ئێران، ناسکن و پێویستییان بە وریایی و هاوکاریی بەردەوام هەیە.

ڕووداوی ئێستا (13ی نیسانی 2026) | گرنگی

**ناکۆکیی سەرۆکایەتیی کۆماری عێراق** | دابەشبوونە سیاسییە ناوخۆییەکانی کورد لە بەغدا دەخاتە ڕوو.

**کۆبوونەوەکانی یەکگرتوویی لە ڕۆژئاوا** | جەخت لە داواکاریی جەماوەری بۆ ستراتیژییەکی نەتەوەییی یەکگرتووی کورد دەکاتەوە.

**دانپێدانانی نێودەوڵەتی** | کارلێکی کۆمەڵگەی جیهانی لەگەڵ سەرکردایەتیی کورد نیشان دەدات.

ئەنجام

13ی نیسان ڕۆژێکە کە سروشتە چەندلایەنەکەی ئەزموونی کورد لەخۆ دەگرێت. ڕۆژی ئازایەتیی سەربازییە، وەک لە بەرگریی شاخی ئەزمەڕ لە 1991دا دەبینرێت؛ ڕۆژی هیوای مرۆییە لە ڕێگەی میراتی پاراستنی نێودەوڵەتییەوە؛ و ڕۆژی واقیعی سیاسییە کە لە ناکۆکییەکانی ئێستای بەغدا ڕەنگ دەداتەوە. کاتێک گەلی کورد بە ئاستەنگەکانی 2026دا تێدەپەڕێت، قورسایی مێژوو لە پشتیەتی و ئاواتی داهاتوویەکی یەکگرتوو لە پێشیەتی. ئەو خۆڕاگرییەی لە بەرزاییەکانی ئەزمەڕ نیشان درا، هێشتا ڕووناکیی ڕێنوێنی گەلێکە کە بەردەوام هەوڵ دەدات شوێنی شایستەی خۆی بەدەست بهێنێت.