خۆڕاگریی کورد: تێپەڕین بە ئاستەنگە مێژووییەکان و گۆڕانکارییە هاوچەرخەکاندا لە 12ی نیسانی 2026
ناوەڕۆک
[پێشەکی](#introduction)
[دەنگدانەوە مێژووییەکان: ئاوڕدانەوە لە 12ی نیسان](#historical-echoes-april-12-in-retrospect)
[شەڕی شاخی سەفین (1965)](#the-battle-of-mount-safin-1965)
[فێڵی هەڵمەتی ئەنفال (1988)](#the-anfal-campaigns-deception-1988)
[سەرەتای پەرلەمانی کوردستان لە تاراوگە (1995)](#the-genesis-of-the-kurdish-parliament-in-exile-1995)
[ڕووداوە گرنگەکانی دیکە](#other-significant-events)
[گۆڕانکارییە هاوچەرخەکان: 12ی نیسانی 2026](#contemporary-dynamics-april-12-2026)
[دیمەنی سیاسیی عێراق](#iraqi-political-landscape)
[هەوڵ بۆ یەکگرتوویی کورد](#the-quest-for-kurdish-unity)
[ناسەقامگیریی ناوچەیی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان](#regional-instability-and-international-relations)
[نیگەرانییە مرۆییەکان](#humanitarian-concerns)
[ئەنجام](#conclusion)
پێشەکی
12ی نیسان ڕێکەوتێکی هەستبزوێنە لە تۆمارەکانی مێژووی کورددا؛ ڕۆژێک کە هەم خەباتە قووڵەکان و هەم خاڵە گرنگەکانی تێدا نیشانە کراون. لە مەیدانە توندەکانی یەکەم شەڕی عێراق و کوردەوە تا دامەزراندنی سەکۆیەکی سیاسیی نێودەوڵەتیی زۆر گرنگ، ئەم ڕێکەوتە خۆڕاگریی بەردەوام و گەشتە ئاڵۆزەکەی گەلی کورد لەخۆ دەگرێت. کاتێک 12ی نیسانی 2026 بەڕێ دەکەین، دەنگدانەوەکانی ڕابردوو لەگەڵ پێشهاتە سیاسییە هاوچەرخەکان، گرژییە ناوچەییەکان و هەوڵی بەردەوام بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس و یەکگرتوویی هاوئاواز دەبن. ئەم وتارە لە ڕووداوە مێژووییەکان دەکۆڵێتەوە کە شێوەیان بە ئەم ڕۆژە داوە و دیمەنی ئێستا دەخاتە ژێر وردبینی، بە جەختکردنەوە لە کارلێکە ئاڵۆزەکەی نێوان میراتە مێژووییەکان و ئاستەنگەکانی ئەمڕۆ.
دەنگدانەوە مێژووییەکان: ئاوڕدانەوە لە 12ی نیسان
شەڕی شاخی سەفین (1965)
یەکێک لە گرنگترین ڕووداوە مێژووییە پەیوەستەکان بە 12ی نیسان، دەستپێکی شەڕی شاخی سەفین لە 1965ە. لە شەوی 12–13ی نیسان، سوپای عێراق لە ماوەی یەکەم شەڕی عێراق و کورددا (1961–1970) هێرشێکی گەورەی بۆ سەر هێزە کوردەکان دەست پێ کرد. لەم هێرشە دڕندانەدا، سەربازە عێراقییەکان کەپکی سۆریان گرت و بۆ هەشت ڕۆژی بەردەوام تۆپبارانی توندی شاخی سەفینیان دەست پێ کرد. شەڕەکە هێزی سەربازیی بەرامبەر پێشمەرگەی کورد و تێچووی بەرزی خەباتیان بۆ خۆبەڕێوەبردنی خستە ڕوو. هەرچەندە ئەو هێزە زۆر بەهێز بوو، کورد پێداگرییەکی سەرسوڕهێنەری نیشان دا؛ تایبەتمەندییەک کە بەرخۆدانیان لە دەیەکانی دواتردا پێناسە دەکرد.
فێڵی هەڵمەتی ئەنفال (1988)
12ی نیسان هەروەها یادەوەریی تاریکی هەڵمەتی ئەنفال لەخۆ دەگرێت؛ ئۆپەراسیۆنێکی جینۆساید کە ڕژێمی عێراق لە 1988 ڕێکی خست. لە قۆناغی سێیەمی ئەم هەڵمەتە ترسناکەدا، لەنێوان 10 و 12ی نیسان، لە بڵندگۆی مزگەوتێکەوە لە قادرکەرەم لێبووردنێکی فێڵبازانە ڕاگەیەندرا. ئەم بەڵێنە ساختەیە زۆر کوردی هان دا کە خۆیان ڕادەست بکەن، بەڵام دواتر وەک بەشێک لە هەوڵە سیستەماتیکەکانی ڕژێم بۆ لەناوبردنیان، ون کران یان ئێعدام کران. هەڵمەتی ئەنفال هێشتا بیرخەرەوەیەکی توندە لەو دڕندەییانەی بەرامبەر گەلی کورد ئەنجام دران و لە هەوڵە بەردەوامەکەیان بۆ دادپەروەری و دانپێدانان بەم تاوانانە دژی مرۆڤایەتی.
سەرەتای پەرلەمانی کوردستان لە تاراوگە (1995)
لە پێشهاتێکی جیاواز، بەڵام بە هەمان ڕادە گرنگدا، 12ی نیسانی 1995 ڕۆژی دامەزراندنی پەرلەمانی کوردستان لە تاراوگە (KPE) بوو لە لاهەی هۆڵەندا. ئەم دەستپێشخەرییە هەنگاوێکی زۆر گرنگی خەباتی کوردی بۆ دانپێدانانی نێودەوڵەتی و نوێنەرایەتیی سیاسی نیشان دا. پەرلەمانەکە هەوڵی دەدا لە سەکۆی جیهاندا دەنگێکی یەکگرتوو بۆ بەرژەوەندییەکانی کورد دابین بکات و بەرگری لە ماف و ئامانجەکانیان بکات لەو وڵاتە جیاوازانەی کورد تێیاندا دەژی. دامەزراندنی ئەو پەرلەمانە جەختی لە بڕیاری سەرکردە کوردەکان کردەوە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان لە ڕێگەی دیپلۆماسی و سیاسەتەوە، تەنانەت بەبێ بوونی دەوڵەتێکی سەروەر.
ڕووداوە گرنگەکانی دیکە
جگە لەم خاڵە گەورانە، 12ی نیسان شاهیدی ڕووداوە بەرچاوەکانی دیکەش بووە. لە 2009، دوای ئەو تۆمەتانەی کە پەکەکە لە هێرشەکان بۆ سەر سەربازانی تورکیا بەشدار بووە، فڕۆکە جەنگییەکانی تورکیا هێرشی ئاسمانییان بۆ سەر پێگەکانی پەکەکە لە باکووری عێراق ئەنجام دا. ئەم ڕووداوە ململانێیە بەردەوامە سنووربەزێنەکان و گۆڕانکارییە ئاڵۆزە جیۆپۆلیتیکییەکانی ناوچەکەی خستە ڕوو. هەروەها لە 1984 ، زیندانییە کوردەکان مانگرتنێکی 75 ڕۆژەیان لە خواردن دەست پێ کرد؛ کردارێکی بەهێزی ناڕەزایەتی بەرامبەر مامەڵەی سیاسی لەگەڵیان و بارودۆخی زیندانەکان، کە سەرنجی نێودەوڵەتیی بۆ ڕەنج و گرفتەکانیان ڕاکێشا.
گۆڕانکارییە هاوچەرخەکان: 12ی نیسانی 2026
لە 12ی نیسانی 2026دا، ناوچەی کورد جارێکی دیکە لە خاڵێکی هەستیاردا خۆی دەبینێتەوە و لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسییەکان، ناسەقامگیرییە ناوچەییەکان و بانگەوازە بەردەوامەکان بۆ یەکگرتوویی دەستەویەخەیە.
دیمەنی سیاسیی عێراق
لە ڕۆژانی ڕابردوودا، هەڵبژاردنی سەرۆکی کۆماری عێراق بابەتی سەرەکی بووە و بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان، نزیکەی 11-12ی نیسانی 2026 نزار ئامێدی وەک سەرۆکی کۆماری نوێ هەڵبژێردراوە. بەڵام ئەم پێشهاتە ڕووبەڕووی ناڕەزایەتیی ناوخۆیی بووەتەوە، چونکە بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان، پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) ڕەتی کردووەتەوە مامەڵە لەگەڵ سەرۆکە نوێهەڵبژێردراوەکە بکات. ئەم ڕەتکردنەوەیە گرژییە قووڵە سیاسییەکانی ناو عێراق و ئاستەنگە بەردەوامەکانی پێکهێنانی حکومەتێکی یەکگرتوو دەخاتە ڕوو؛ حکومەتێک کە بەرژەوەندییە جۆراوجۆرەکانی گرووپە پێکهێنەرەکانی، لەوانە کورد، لەبەرچاو بگرێت. لێکەوتەکانی ئەم چەقبەستووە سیاسییە بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد و پەیوەندییە فیدراڵییەکان هێشتا جێی نیگەرانییەکی گرنگن.
هەوڵ بۆ یەکگرتوویی کورد
پێویستیی یەکگرتوویی کورد هێشتا بابەتێکی سەرەکییە. ئەندامێکی دیاری مەکتەبی سیاسیی پارتی چەپی کورد لە سووریا بەم دواییە ڕایگەیاند کە کورد
لە هەر کاتێک زیاتر لە چارەسەرکردنی پرسی کورد نزیکن، بە جەختکردنەوە لەوەی بزووتنەوەکە چووەتە «قۆناغێکی نوێ» کە پێویستی بە مەرجەعێکی یەکگرتووی کورد هەیە. ئەم بانگەوازە بۆ یەکگرتوویی ئاواتێکی درێژخایەنی لایەنە کوردییە جیاوازەکان دەردەخات بۆ تێپەڕین بە دابەشبوونە ناوخۆییەکاندا و پێشکەشکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو لە هەوڵیان بۆ خۆبەڕێوەبردنی فراوانتر و مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆ. دامەزراندنی مەرجەعێکی لەم جۆرە دەتوانێت توانای دانوستان و کاریگەرییان لە کۆڕە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکاندا بە شێوەیەکی بەرچاو بەهێز بکات.
ناسەقامگیریی ناوچەیی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان
پاشخانە بەرفراوانترەکەی ناوچە هێشتا ناسەقامگیرە و چەند ململانێیەکی بەردەوام و جوڵەیەکی دیپلۆماسی ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر کۆمەڵگە کوردییەکان هەیە. تەنهاکردنەوەی بەردەوامی عەبدوڵڵا ئۆجەلان هێشتا پرسێکی جێناکۆکییە؛ دانیشتووانی شوێنەکانی وەک جلئاغا خۆپیشاندان دەکەن و داوای ئازادیی ئەو دەکەن، چونکە بە بابەتێکی زۆر گرنگی دەبینن بۆ سەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەمە گرنگیی قووڵی هەستی و سیاسیی ئۆجەلان بۆ بەشێک لە دانیشتووانی کورد و خەباتە بەردەوامەکە بۆ زیندانییە سیاسییەکان دەخاتە ڕوو.
نیگەرانییە ئەمنییەکان بەو ڕاپۆرتانە زیاتر توند دەبنەوە کە باس لە دۆزینەوەی دروشمی پشتگیری لە بەکرێگیراوانی داعش لە دەرعا دەکەن؛ ئەمە هەڕەشە بەردەوامەکەی گرووپە توندڕەوەکان لە ناوچەکەدا نیشان دەدات. ئەم سەرهەڵدانەوەیە یان بەردەوامیی ئامادەبوونی توخمەکانی داعش ناسکیی ئاشتی و پێویستیی هەوڵی بەردەوام بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم دەخاتە ڕوو؛ تیرۆریزمێک کە زۆرجار بە شێوەیەکی نەهاوسەنگ کاریگەریی لەسەر ناوچەکانی کورد هەیە.
لە ڕووی ئابوورییەوە، سیستەمێکی نوێی گومرگ لە دەروازەی سنووریی سێمالکا بووەتە هۆی زیادبوونی ڕسومات و کاریگەریی لەسەر بازرگانی و جوڵەی کاڵا و خەڵک هەیە. ڕێوشوێنی لەم جۆرە دەتوانێت لێکەوتەی ئابووریی گرنگ بۆ هەرێمی کوردستان هەبێت کە بۆ گەشەسەندن و دەستگەیشتن بە پێداویستییە بنەڕەتییەکان، پشت بە بازرگانیی سنووربەزێن دەبەستێت.
لە بەرەی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی، ماکرۆن، سەرۆکی فەڕەنسا، و ئەردۆغان، سەرۆکی تورکیا، گفتوگۆیان دەربارەی دۆخەکانی ئێران و ئۆکرانیا کردووە. ئەم گفتوگۆیانە پەیوەندییەکی زۆریان بە پرسی کوردەوە هەیە، بە تایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی دانیشتووانی کورد لە ئێران و لێکەوتە بەرفراوانترە جیۆپۆلیتیکییەکانی سەقامگیریی ناوچەکە. باسکردنی «ئاگربەست» یان «وەستانێکی کاتیی شەڕ» لە پاشخانی ململانێی ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێراندا، لەگەڵ نیگەرانییەکان دەربارەی کاریگەریی لەسەر لوبنان، تۆڕە ئاڵۆزەکەی هاوپەیمانێتی و ڕکابەرییەکان زیاتر دەخاتە ڕوو کە شێوە بەو ژینگەیە دەدەن کورد تێیدا چالاکە. هەر گۆڕانێک لەم هاوکێشانەدا دەتوانێت لێکەوتەی قووڵ بۆ ئامانج و ئاسایشی کورد هەبێت.
نیگەرانییە مرۆییەکان
لە نێو ئاڵۆزییە سیاسی و سەربازییەکاندا، نیگەرانییە مرۆییەکان هێشتا بەردەوامن. چیرۆکە هەستبزوێنەکەی نایف حوسێن، کە کوڕەکەی، عەلی عەسکەر، لە کانوونی دووەمەوە لە حەلەب دەستگیر کراوە، بیرخەرەوەیەکی توندە لە تێچووی مرۆییی ململانێیە بەردەوامەکان. پاڕانەوەکەی بۆ ئازادکردنی کوڕەکەی و دەستگیرکراوەکانی دیکە لەگەڵ بێشومار خێزان هاوئاوازە کە دەستگیریی خۆسەرانە و ونکردن کاریگەرییان لەسەریان هەیە. گێڕانەوە تاکەکەسییەکانی لەم جۆرە جەخت لە پێویستیی پەلەییی پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و لێپرسینەوە لە ناوچەکانی ململانێدا دەکەنەوە، بە تایبەتی بۆ ئەو دانیشتووانەی وەک کورد زیاتر ڕووبەڕووی مەترسی دەبنەوە.
ئەنجام
12ی نیسانی 2026 گەلی کورد لە خاڵێکی هەستیاردا دەبینێتەوە؛ قورسایی مێژوویەکی پڕئاژاوە لەگەڵ ئاڵۆزیی ئێستایەک هاوسەنگ دەکات کە بە خێرایی دەگۆڕێت. ڕووداوە مێژووییەکانی ئەم ڕێکەوتە، لە شەڕە دڕندانەکەی شاخی سەفین و هەڵمەتە فێڵبازانەکەی ئەنفالەوە تا دامەزراندنی پەرلەمانی کوردستان لە تاراوگە کە هیوای بەخشی، بیرخەرەوەیەکی بەهێزن لە خەباتە بەردەوامەکەیان بۆ مانەوە، دانپێدانان و مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆ. ئەمڕۆ ئاستەنگەکان چەندلایەنەن و دابەشبوونی سیاسیی ناوخۆیی، هەڕەشەکانی ئاسایشی ناوچەیی و جوڵە ئاڵۆزەکانی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی لەخۆ دەگرن. بەڵام لە نێو ئەم کۆسپە زۆر گەورانەدا، بانگەوازە بەردەوامەکان بۆ یەکگرتوویی و ڕۆحە نەگۆڕەکەی خۆڕاگری هێشتا گێڕانەوەی کورد پێناسە دەکەن. کاتێک ناوچەکە لەم شەپۆلە پڕئاژاوانەدا ڕێگای خۆی دەدۆزێتەوە، جیهان چاودێری دەکات کە گەلی کورد چۆن هێشتا شێوە بە چارەنووسی خۆی دەدات، بە وەرگرتنی هێز لە ڕابردووی بۆ بنیاتنانی داهاتوویەکی ئاسایشدارتر و یەکگرتووتر.
سەرچاوەکان
[چالاکییە جۆراوجۆرەکان جەخت لەوە دەکەنەوە کە خوێنی شەهیدان دەبێتە بڵێسەی خەبات](https://hawarnews.com/en/diverse-events-affirm-that-martyrs-blood-becomes-flame-of-struggle) - ئاژانسی هەواڵی هاوار
[11ی نیسان: ڕۆژی ڕزگاری و خەباتێکی نوێ لە مێژووی کورددا](https://www.kurdish-history.com/post/april-11-a-day-of-liberation-and-renewed-struggle-in-kurdish-history) - مێژووی کورد
[پلانی هەواڵی ANHA – 12ی نیسانی 2026](https://hawarnews.com/en/anha-news-plan-12-april-2026) - ئاژانسی هەواڵی هاوار
[ڕۆژژمێری یاخیبوونی چەکداریی پارتی کرێکارانی کوردستان (1978–2015)](https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kurdistan_Workers%27_Party_insurgency_(1978%E2%80%932015)) - ویکیپیدیا
[ناسنامەی کوردستانی عێراق - ڕۆژژمێر](https://www.bbc.com/news/world-middle-east-15467672) - هەواڵی بی‌بی‌سی
[شەڕی شاخی سەفین (نیسانی 1965)](https://partipedia.org/en/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/the-battle-of-mount-safin-april-1965) - پارتیپیدیا
[هەڵمەتی ئەنفال](https://en.wikipedia.org/wiki/Anfal_campaign) - ویکیپیدیا
[ئینستیتووتی کوردیی پاریس](https://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/481.html) - ئینستیتووتی کوردیی پاریس
[کوردیپیدیا - ڕۆژژمێری ڕووداوەکان - 12-04](https://www.kurdipedia.org/calendar.aspx?lng=15&q=12-04) - کوردیپیدیا