کوتلک: کوبە کوردییەکە کە جیهان بە ناوەکانی دیکە ناوی دەبات

کوتلک وشەی کوردیی کوبەی پڕکراوە؛ توێکڵێکی ساوەر یان سمید کە بە گۆشتی بەهاراتلێدراو پڕ دەکرێت، بە دەست شێوەی پێ دەدرێت و لە شۆربا یان سۆسی ماستدا دەکوڵێنرێت یان سوور دەکرێتەوە تا برژاو دەبێت. هەمان خواردن لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە kibbeh بە عەرەبی، içli köfte بە تورکی یان kufteh بە ئەرمەنی دەناسرێت؛ بەڵام ناوە کوردییەکەی، کوتلک، لە نووسینە نێودەوڵەتییەکانی خواردندا نزیکەی هەر نییە، سەرەڕای ئەوەی خواردنەکە یەکێکە لە خواردنە سەرەکییەکانی چێشتخانە کوردییەکان لە هەر چوار بەشی کوردستان. شێوازە تایبەتە کوردییەکە، کوتلک داو، کوبەکان لە شۆربایەکی چڕ و ترشی ماست و سیردا دەکوڵێنێت و کەرەی نەعنا و بیبەری توندی دەخرێتە سەر. چێشتلێنەری بەناوبانگ ئەندروو زیمەرن لە ژەمێکی کوردیی 25 خواردندا بە درەوشاوەترین خواردن ناوی برد.

خاڵە سەرەکییەکان

• کوتلک بە کوردی واتە «کوبەی پڕکراو»؛ لە هەویری ساوەری ورد یان سمید دروست دەکرێت کە لە دەوری پڕکەرەوەیەکی گۆشتی بەهاراتلێدراو دەپێچرێتەوە

• کوبە کوردییەکان دەکرێت بکوڵێنرێن یان سوور بکرێنەوە یان لە شۆربادا بکوڵێنرێن؛ شۆربای ماست (کوتلک داو) یان شۆربای تەماتە یان شۆربای لیمۆ و تەمری هیندی

• کوتلک داو، کوبە لە شۆربای ترشی ماست و سیر لەگەڵ کەرەی نەعنا و بیبەری توند، ئامادەکردنێکی بە ڕوونی کوردییە کە لە شێوازە تورکی یان عەرەبییەکاندا نییە

• لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بە kibbeh بە عەرەبی یان içli köfte بە تورکی دەناسرێت؛ لە میدیای خواردندا نزیکەی هەر ناوە کوردییەکەی، کوتلک، بەکار نایەت

• خواردنێکی دڵخۆشکەری زستانە کە بە شێوەی نەریتی ژنان بەکۆمەڵ بۆ خواردنی خێزان و کرێکاران دروستی دەکەن

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: کوتلک (Kutilk)، هەروەها کوتلکا (kutilka) و کۆتولک (kotulk) و کوتولک (kütülk)؛ کوبە/کوبێ (باشوور)

ناوە نێودەوڵەتییەکان: Kibbeh (بە عەرەبی)، İçli Köfte (بە تورکی)، Kufteh (بە ئەرمەنی)

جۆر: کوبەی پڕکراوی ساوەر/سمید؛ کوڵێنراو یان سوورکراوە یان لە شۆربادا

خواردنی تایبەت: کوتلک داو؛ کوبە لە شۆربای ماست و سیر لەگەڵ کەرەی نەعنا و بیبەری توند

ناوچە: هەر چوار بەشی کوردستان؛ بە تایبەتی باشوور (زاخۆ و دهۆک و هەولێر) و باکوور (ماردین و ڕەحا)

پێگە: خواردنێکی ناوچەیی هاوبەش؛ ناوە کوردییەکە و ئامادەکردنی بە شۆربای ماست لە ئاستی نێودەوڵەتیدا نابینرێن

بنەچە و ژینگە

کوتلک لە یەکگرتنی دوو شت سەرهەڵدەدات کە لە کوردستان بە زۆری هەن: ساوەری گەنم و مەڕ. کەوانەی بەپیت، لەوانە بەرزاییە کوردییەکانی مێزۆپۆتامیای سەروو، ئەو شوێنەیە کە یەکەم جار گەنم لە ڕووەکێکی کێوییەوە بۆ ڕووەکێکی کێڵگەیی گۆڕدرا. ساوەر، کە بە نیمچەکوڵاندن و وشککردن و وردکردنی گەنم دروست دەکرێت، بۆ هەزارەها ساڵ دانەیەکی سەرەکیی ئەم ناوچەیە بووە. لەگەڵ گۆشتی بەرخ و بزنی ئاژەڵداریی کوردی، کوبەی ساوەر و گۆشت بەرهەمێکی سروشتیی ئەم دیمەنەیە.

کوبەی پڕکراوی ساوەر لە سەرتاسەری ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست و باکووری مێزۆپۆتامیادا دەردەکەوێت؛ لە لوبنانەوە تا ئەرمەنستان و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. هەر کولتوورێک ناو و شێوە و شێوازی لێنانی خۆی هەیە. کوتلکی کوردی هی ئەم بنەماڵەیە، بەڵام ئامادەکردنی تایبەتمەندی هەیە، بە تایبەتی کوتلک داو، شێوازی شۆربای ماست، کە لە نەریتە تورکی یان عەرەبییەکاندا نییە.

ئامادەکردنی نەریتی

توێکڵە دەرەکییەکە لە ساوەری زۆر ورد، کە هەندێک جار لەگەڵ سمید تێکەڵ دەکرێت، و خوێ و ئاو دروست دەکرێت و دەشێلدرێت تا دەبێت بە هەویرێکی لووس و نەرم. پڕکەرەوەکە لە گۆشتی هاڕاوی بەرخ یان مانگا پێک دێت کە لەگەڵ پیاز و گوێز یان چیلغۆزە و کشمش و بەهاراتی وەک کەمون و دارچین و بیبەری ڕەش سوور دەکرێتەوە. هەویرەکە بە دەست دەکرێت بە توێکڵی بۆش؛ لێهاتووییەک کە پێویستی بە ڕاهێنان هەیە، پاشان بە تێکەڵە گۆشتەکە پڕ دەکرێت و دادەخرێت.

کوتلکی کوردی بە سێ شێوە دەکرێت لێ بنرێت. کوتلکی سوورکراوە تۆرپیدۆشێوەیە و لە ڕۆنی زۆردا سوور دەکرێتەوە تا برژاو دەبێت؛ هاوشێوەی کیبەی بەربڵاو. کوتلکی کوڵێنراو دەخرێتە ناو ئاوی بەهاراتلێدراو و لە کاتی پێشکەشکردندا کەرەی ئۆرێگانۆی بەسەردا دەڕێژرێت. بەڵام شێوازە تایبەتە کوردییەکە کوتلک داوە: کوبەکان لە شۆربایەکی چڕ و ترشی ماستی پڕچەور، کە بە شێوەی نەریتی لە شیری مەڕە، و سیر و خوێ و نەعنای وشکدا بە هێواشی دەکوڵێنرێن و لە کۆتاییدا کەمێک کەرەی گەرمی بیبەری توندی بەسەردا دەڕێژرێت کە دەنگی ژیژەی لێ دێت. ماستەکە دەبێت بە هێواشی و ئارامی تێک بدرێت تا دانەبڕێت. کوبەی کوردی لە باشوور زۆرجار لە içli köfteی تورکی زۆر گەورەترە؛ هەندێک جار بە قەبارەی پرتەقاڵێکە و هەویرە ئەستوورەکەی بۆ هەڵمژینی ئاوی شۆرباکە ئامادە کراوە.

ڕۆڵ و واتای کولتووری

کوتلک خواردنی زستانە؛ ئەو جۆرە خواردنەی داپیرە کوردەکان بۆ خواردنی جووتیاران دوای کاتژمێرە درێژەکانی کاری سەخت لە سەرما دروستیان دەکرد. دروستکردنی کوتلک پڕکار و بەکۆمەڵە و بە شێوەی نەریتی پێویستی بە لانیکەم دوو ژن هەیە کە پێکەوە کار بکەن و شێوە بە دەیان کوبە بدەن کە بۆ ژەمێکی خێزان پێویستن. خواردنێکە کە بیرەوەری هەڵدەگرێت: خێزانە کوردەکانی تاراوگە دروستکردنی کوتلک وەک ڕێگەیەکی پاراستنی پەیوەندی بە ماڵ و گوند و ئەو داپیرەیەوە وەسف دەکەن کە یەکەم جار فێری کردن بە پەنجەی گەورە چۆن ناو هەویرەکە بۆش بکەن.

کوبەیەک کە بە هەموو ناوێک جگە لە ناوە کوردییەکەی دەناسرێت

بگەڕێ بە دوای «kibbeh»دا و هەزارەها ئەنجام دەبینیتەوە کە خواردنەکە دەدەنە پاڵ چێشتلێنانی عەرەبیی لوبنانی یان سووری یان عێراقی. بگەڕێ بە دوای «içli köfte»دا و لە ژێر چێشتلێنانی تورکیدا تۆمارکراوی دەبینیت. بگەڕێ بە دوای «kutilk»دا و لە دەرەوەی بلۆگە کوردییەکانی خواردن و چەند ڤیدیۆیەکی تیکتۆک نزیکەی هیچ نابینیتەوە. خواردنەکە هی هەمان بنەماڵەیە. ناوە کوردییەکە نابینرێت.

ئەمە هەمان شێوازی پێکهاتەییە: بە بێ دەوڵەتێکی نەتەوەیی، خواردنی کوردی هیچ نوێنەرایەتییەکی فەرمیی لە بنکەدراوە نێودەوڵەتییەکانی خواردن و لیستەکانی یونسکۆ یان هەڵمەتە نەتەوەییەکانی گەشتیاریدا نییە. تورکیا içli köfte وەک بەشێک لە چێشتلێنانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا دەناسێنێت. لوبنان بانگەشە دەکات کە کیبە خواردنێکی نەتەوەییە. کوتلکی کوردی، بە تایبەتی کوتلک داو کە بە ڕوونی کوردییە، لەم بۆشاییەدا لەبیر دەکرێت. تەنانەت وتاری خودی Kurdish-History.com دەربارەی چیکۆفتە ئاماژە دەدات کە کوتلک ناوی زاراوەی کوردییە کە لە چەندین ناوچەدا بۆ خواردنەکانی ساوەر و گۆشتی کوتراو بەکار دەهێنرێت.

پرسیارە باوەکان

کوتلک چییە؟

کوتلک وشەی کوردیی کوبەی پڕکراوە کە لە هەویری ساوەری ورد یان سمید دروست دەکرێت و بە گۆشتی بەهاراتلێدراو پڕ دەکرێت. دەکرێت سوور بکرێتەوە یان بکوڵێنرێت یان لە شۆربادا لێ بنرێت. شێوازە تایبەتە کوردییەکە، کوتلک داو، کوبەیە لە شۆربایەکی چڕی ماست و سیر.

ئایا کوتلک هەمان کیبە یان içli köfteیە؟

هەموویان هی هەمان بنەماڵەی کوبەن کە توێکڵەکەیان لە ساوەرە. شێوازە کوردییەکە لە ناو (کوتلک) و قەبارە (کوبەی کوردی دەکرێت بە قەبارەی پرتەقاڵ بێت) و بە تایبەتی ئامادەکردن بە شۆربای ماست (کوتلک داو)، کە بە ڕوونی کوردییە، جیاوازە.

کوتلک داو چییە؟

کوتلک داو کوبەی کوردییە کە لە شۆربایەکی چڕ و کرێمیی ماست و سیردا لێ دەندرێت و لە کۆتاییدا کەمێک کەرەی گەرمی نەعنا و بیبەری توندی بەسەردا دەڕێژرێت کە دەنگی ژیژەی لێ دێت. ئامادەکردنێکی بە ڕوونی کوردییە کە لە نەریتە تورکی یان عەرەبییەکانی کیبەدا نییە.

لە کوێ دەتوانیت کوتلک تاقی بکەیتەوە؟

لە ماڵ و چێشتخانە کوردییەکان لە سەرتاسەری هەرێمی کوردستانی عێراق، بە تایبەتی زاخۆ و دهۆک و هەولێر، و لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا (ماردین و ڕەحا/ئورفا)، و لە کۆمەڵگا و چێشتخانەکانی تاراوگەی کوردی لە بەرلین و لەندەن و ناشڤیل و ستۆکهۆڵم.

کۆتایی

کوتلک ئەو کوبە کوردییەیە کە پێشتر دەیناسیت؛ تەنها بە ناوێکی دیکە دەیناسیت. کاتێک ئەندروو زیمەرن لە خوانێکی کوردی لە ناشڤیل کوتلک داوی خوارد و بە درەوشاوەترین خواردنی ژەمەکەی ناو برد، بە دروستی ناوی لێ نا: کوبەی کوردی لە ماستدا. نە کیبە. نە içli köfte. کوتلک. خواردنەکە شایانی ئەوەیە بە ناوە کوردییەکەی بناسرێت، بە تایبەتی شێوازی شۆربای ماست کە هی هیچ کەسێکی دیکە نییە.