مانوسی ئۆسرۆین کێ بوو؟
مانوس (مەعنو)ی ئۆسرۆین پاشایەکی پاشایەتیی کۆنی ئۆسرۆین بوو؛ یەکێک لە چەند پاشایەکی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری کە لە ماوەی مێژووە چوارسەدەییەکەی ئەم بنەماڵەیەدا ئەم ناوەیان هەبوو. پاشایەتیی ئۆسرۆین، کە ناوەندەکەی شاری کۆنی ئەدێسا (شانلی ئورفای ئەمڕۆ؛ بە کوردی: ڕیها) لە میزۆپۆتامیای سەروو بوو، لە کۆتایی سەردەمی کۆندا لە ڕووی ستراتیژییەوە یەکێک لە گرنگترین دەوڵەتە دراوسێکانی کورد بوو. ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکە و ڕێگەی بازرگانیی نێوان ئەنادۆڵ و میزۆپۆتامیای کۆنترۆڵ دەکرد. بۆ نزیکەی چوار سەدە، پاشایانی ئۆسرۆین، کە زۆربەیان ئەبگار یان مەعنو (مانوس)یان ناو بوو، لە نێوان ڕکابەریی دوو زلهێزی ڕۆم و پارتدا هەڵسوکەوتیان دەکرد و بۆ پاشایەتییەکەیان لە لێواری شاخەکاندا ئاستی جیاوازی خۆبەڕێوەبردنیان دەپاراست.
مێژوونووسانی کورد پاشایانی ئۆسرۆین دەخەنە ناو تۆماری باوباپیرانی کورد، چونکە ئۆسرۆین لە ناوچەی مێژووییی گواستنەوە لە نێوان جیهانی عەرەب، دەشتە بەرزە کوردییەکە و کۆمەڵگە مەسیحییە سریانی زمانەکاندا هەڵکەوتبوو؛ هەروەها چونکە ئەدێسا (شانلی ئورفا / ڕیها) بە درێژایی سەدەکان شارێکی گرنگی جیهانی کولتووریی کورد بووە. پاشایەتییەکە هەروەها ناوەندێکی سەرەتاییی مەسیحییەتی سریانی و نەستۆری بوو؛ یەکێک لە کۆنترین نەریتە مەسیحییەکان کە لە ناوچەکەدا پەیوەندیی نزیکی بە کۆمەڵگە کوردی و ئاشوورییەکانەوە هەیە.
خاڵە سەرەکییەکان
مانوس (مەعنو) یەکێک بوو لە چەند پاشایەکی ئۆسرۆین کە لە ماوەی مێژووە چوارسەدەییەکەی ئەم بنەماڵە فەرمانڕەوایەدا (نزیکەی 132 پێش زایین–242 زایینی) ئەم ناوەیان هەبوو.
ناوەندی ئۆسرۆین ئەدێسا بوو (شانلی ئورفای ئەمڕۆ / بە کوردی: ڕیها) و ڕێگە سەرەکییە ستراتیژییەکەی درێژایی لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکەی کۆنترۆڵ دەکرد.
بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری 28 پاشای هەبوو، کە زۆربەیان ئەبگار یان مەعنو (مانوس)یان ناو بوو؛ وەک دەوڵەتێکی نێوانگیر لە نێوان ڕکابەریی زلهێزەکانی ڕۆم و پارتدا هەڵسوکەوتیان دەکرد.
ئۆسرۆین بوو بە یەکێک لە کۆنترین ناوەندەکانی مەسیحییەتی سریانی و نەستۆری؛ نەریتێک کە پەیوەندییەکی قووڵی بە کۆمەڵگە کوردی و ئاشوورییەکانەوە هەیە.
مێژوونووسانی کورد پاشایانی ئۆسرۆین بە بەشێک لە میراتی باوباپیرانی کورد لە میزۆپۆتامیای سەروو دەزانن؛ پاشایەتییەکەی لێواری شاخەکان لە خاڵی یەکگەیشتنی جیهانە کوردی و سریانی و عەرەبییەکاندا.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری و نەریتی مەعنو
بنەچە و چوارچێوە
ناوی مەعنو (لە سەرچاوە یۆنانی و لاتینییەکاندا مانوس)، لەگەڵ ئەبگار، یەکێک بوو لە دوو ناوە شاهانە هەرە باوەکەی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری. چەند پاشایەک لە ماوەی مێژووە چوارسەدەییەکەی بنەماڵەکەدا ئەم ناوەیان هەبوو؛ بۆیە بەبێ چوارچێوەی کاتیی زیاتر ناسینەوەی کەسێکی دیاریکراو وەک «مانوسی ئۆسرۆین» قورسە. لیستی Kurdish-History.com مانوس دەخاتە ناو سەردەمی فراوانتری پاشایەتییەکانی کۆتایی سەردەمی کۆن (سەدەی 3 پێش زایین – سەدەی 4 زایینی) و بەمەش لە چیرۆکە تەواوەکەی مێژووە سەرسوڕهێنەرەکەی ئۆسرۆیندا جێگەی پێ دەدات.
بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری بنەچەی عەرەبیی نەبەتیی هەبوو، بەڵام فەرمانڕەواییی پاشایەتییەکی دەکرد کە زۆربەی دانیشتووانەکەی ئارامی/سریانی زمان بوون و پەیوەندیی نزیکیان بە گەلەکانی دەشتە بەرزە کوردییەکە لە باکوور و ڕۆژهەڵاتەوە هەبوو. پایتەختەکە، ئەدێسا، کە بە کوردی ڕیها، بە عەرەبی ئەلڕوها و بە سریانی ئورهای دەناسرێت، یەکێک بوو لە شارە گەورە کولتوورییەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن. ناوە کوردییەکەی «ڕیها» پەیوەندیی قووڵی شارەکە بە جیهانی کولتووریی کورد بە درێژایی سەدەکان ڕەنگ دەداتەوە.
پاشایەتیی ئۆسرۆین
ئۆسرۆین (کە بە شێوەی Osrhoeneیش دەنووسرێت) نزیکەی 132 پێش زایین، لە کاتی هەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریای سەلەوکی، دامەزرا. نزیکەی چوار سەدە بەردەوام بوو و 28 پاشای بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری فەرمانڕەوایییان کرد. بریتانیکا ئاماژە دەکات کە ئۆسرۆین «ڕێگە سەرەکییە ستراتیژییەکەی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا کۆنترۆڵ دەکرد کە بە درێژایی لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکە دەڕۆیشت» و «بەشێک لە ڕێگەی بازرگانیی ئەنادۆڵ بۆ میزۆپۆتامیای کۆنترۆڵ دەکرد». ئەم شوێنە ستراتیژییە لە ڕووی سیاسییەوە کردی بە یەکێک لە گرنگترین دەوڵەتە نێوانگیرەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن.
بە درێژایی زۆربەی مێژووەکەی، ئۆسرۆین هاوپەیمانی ئیمپراتۆریای پارت بوو و بە گشتی سیاسەتێکی لایەنگری ئێرانی دەپاراست. لە سەرەتای سەدەی 2 زایینیدا، ڕۆمییەکان ئۆسرۆینیان کرد بە دەوڵەتێکی وابەستە. ئیمپراتۆری ڕۆمی، کاراکەلا، لە 216 زایینی پاشایەتییەکەی هەڵوەشاندەوە، بەڵام بۆ ماوەیەکی کورت زیندوو کرایەوە پێش ئەوەی کۆتا پاشا، ئەبگاری دەیەم، بە ناو تا نزیکەی 242 زایینی فەرمانڕەوایی بکات. بە درێژایی ئەم ماوەیە، پاشایانی مەعنو ڕۆڵێکی سەرەکییان لە پاراستنی هاوسەنگیی ئاڵۆزی ئۆسرۆین لە نێوان ئیمپراتۆریا گەورەکاندا هەبوو.
بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری و نەریتی مەعنو
ناوەکانی ئەبگار و مەعنو
بەکاربردنی نۆرە بە نۆرەی ناوەکانی ئەبگار و مەعنو (مانوس) لە بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئۆسرۆیندا نەریتە کولتوورییە دووانییەکەی بنەماڵەی ئەبگاری ڕەنگ دەداتەوە. جەی. بی. سیگاڵ ئاماژە دەکات کە ئەو ناوانەی بە «-u» کۆتایی دێن «بێگومان نەبەتین». پاشایانی مەعنو (مانوس) لقە ئێرانی/نەبەتییەکەی نەریتی ناونانی بنەماڵەکەیان نوێنەرایەتی دەکرد. چەندێکیان هەر بە خۆیان جێی سەرنجن: مەعنوی دووەم لە نێوان گرژییەکانی ڕۆم و پارتدا هەڵسوکەوتی کرد؛ مەعنوی حەوتەم بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن ڕۆمەوە لابرا؛ مەعنوی نۆیەم یەکێک بوو لە کۆتا فەرمانڕەوایانی بنەماڵەکە. هەریەکەیان بەشداریی لە چیرۆکە چوارسەدەییەکەی مانەوە و گەشەی کولتووریی ئۆسرۆیندا کرد.
ئۆسرۆین وەک ناوەندێکی سەرەتاییی مەسیحی
یەکێک لە بەردەوامترین میراتەکانی ئۆسرۆین ڕۆڵەکەیەتی وەک یەکێک لە کۆنترین ناوەندەکانی مەسیحییەت لە جیهاندا. نەریتی نامەگۆڕینەوەی ئەبگاری پێنجەم لەگەڵ عیسا (ئەفسانەی ئەبگار)، هەرچەندە بە گێڕانەوەیەکی ناپشتڕاستکراو دادەنرێت، پەیوەندیی قووڵی نێوان بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەدێسا و مەسیحییەتی سەرەتایی ڕەنگ دەداتەوە. تا سەدەی 2 زایینی، بە بەڵگە دەردەکەوێت کە ئەدێسا یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی مەسیحییەتی سەرەتاییی سریانی بوو و دواتر بوو بە ناوەندی زانستی مەسیحیی سریانی و نەستۆری. ئەم نەریتە سەرەتایییە مەسیحییە میراتی کۆمەڵگە مەسیحییە سریانی و ئاشووری و کوردییەکانی ناوچەکەیە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ و ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
هەندێک جار بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری تەنها وەک بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای عەرەبی وەسف دەکرێت کە هیچ پەیوەندییەکی بە جیهانی کوردییەوە نییە. مێژوونووسانی کورد ئەمە لە چوارچێوەیەکی جیاوازدا دەخەنە ڕوو: بنەماڵە فەرمانڕەواکە بنەچەی عەرەبیی نەبەتیی هەبوو، بەڵام پاشایەتییەکە لە خاڵی یەکگەیشتنی جیهانە کوردی و سریانی و عەرەبییەکاندا هەڵکەوتبوو. شوێنە ستراتیژییەکەی «بە درێژایی لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکە» (بریتانیکا)، ناوە کوردییەکەی پایتەختەکەی، ڕیها، و ڕۆڵەکەی وەک دەوڵەتێکی نێوانگیر لە نێوان جیهانی ئێرانی (پارتی/ساسانی) و ڕۆمدا، بە ڕوونی دەیخەنە ناو ناوچەی باوباپیرانی کورد لە میزۆپۆتامیای سەروو.
زانستە مێژووییە نوێیەکان ئەفسانەی ئەبگار (چیرۆکی نامەنووسینی پاشا ئەبگاری پێنجەم بۆ عیسا) بە گێڕانەوەیەکی ناپشتڕاستکراو دادەنێن. بەڵام گرنگیی ڕاستەقینەی ئەدێسا و بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری لە مەسیحییەتی سەرەتاییدا ڕەنگ دەداتەوە. ئەو نەریتە مەسیحییە سریانییانەی لە ئۆسرۆیندا گەشەیان کرد و هێشتا لە کۆمەڵگە مەسیحییە ئاشووری و سریانی کاتۆلیک و کلدانییەکانی کوردستاندا زیندوون، یەکێکن لە گرنگترین میراتەکانی پاشایەتیی ئۆسرۆین.
میرات و کاریگەریی کولتووری
پاشایانی مەعنو (مانوس)ی ئۆسرۆین بەشدارییان لە یەکێک لە دەوڵەتە بچووکە هەرە دەوڵەمەندەکانی جیهانی کۆن لە ڕووی کولتوورییەوە کرد. پاشایەتییەکەیان لە یەکێک لە پڕململانێترین ناوچەکانی سەر زەویدا نزیکەی چوار سەدە بەردەوام بوو، سەرهەڵدان و ڕووخانی ئیمپراتۆریاکانی بەسەر برد و شارێکی پێگەیاند، ئەدێسا/شانلی ئورفا/ڕیها، کە بوو بە یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی زانستی سەرەتاییی مەسیحی و کولتووری سریانی لە مێژوودا.
بۆ گەلی کورد، میراتی ئۆسرۆین بەشێکە لە میراتە کولتوورییە ئاڵۆز و چەندچینەکەی میزۆپۆتامیای سەروو. شاری ڕیها (شانلی ئورفا) هێشتا شارێکی کوردییە کە گرنگیی مێژووییی هەیە. نەریتی مەسیحیی سریانی و نەستۆری کە لە ئۆسرۆینەوە هەڵقوڵا، پەیوەندییەکی قووڵی بە مێژووی کۆمەڵگە مەسیحییە ئاشووری و کوردییەکانی ناوچەکەوە هەیە. پاشایانی مەعنوی ئۆسرۆین بەشێکن لەم چیرۆکە درێژە.
پرسیارە باوەکان
مانوسی ئۆسرۆین کێ بوو؟
مانوس (مەعنو) یەکێک بوو لە چەند پاشایەکی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاریی ئۆسرۆین کە ئەم ناوەیان هەبوو. ناوەندی پاشایەتیی ئۆسرۆین ئەدێسا بوو (شانلی ئورفای ئەمڕۆ / بە کوردی: ڕیها) و لە نزیکەی 132 پێش زایینەوە تا 242 زایینی بەردەوام بوو. مێژوونووسانی کورد پاشایانی ئۆسرۆین وەک فەرمانڕەوایانی پاشایەتییەک کە ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی لێواری باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکەی کۆنترۆڵ دەکرد، دەخەنە ناو تۆماری باوباپیرانی کورد.
پاشایەتیی ئۆسرۆین چی بوو؟
پاشایەتیی ئۆسرۆین (کە پاشایەتیی ئەدێساشی پێ دەوترێت) دەوڵەتێکی کۆنی میزۆپۆتامیای سەروو بوو و ناوەندەکەی ئەدێسا بوو (شانلی ئورفای ئەمڕۆ لە تورکیا)، کە لە نزیکەی 132 پێش زایینەوە تا 242 زایینی بوونی هەبوو. بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری فەرمانڕەواییی دەکرد و دەوڵەتێکی نێوانگیر بوو لە نێوان ڕۆم و پارتدا. بوو بە یەکێک لە کۆنترین ناوەندەکانی مەسیحییەت و کولتووری سریانی و پایتەختەکەی بە کوردی ڕیها دەناسرێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Osroëne — Encyclopaedia Britannica (britannica.com/place/Osroene).
Abgarid dynasty — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Abgarid_dynasty).
Kingdom of Osroene — World History Edu (worldhistoryedu.com/kingdom-of-osroene).