میان خاتون: ئەو ژنە کوردەی بە درێژایی سەدەیەک ئاژاوە جیهانەکەی خۆی یەکگرتوو پاراست (1873/4–1957/8)

میان خاتون بە یەکێک لە پڕئاژاوەترین سەدەکانی مێژووی کورددا تێپەڕی. لە سەرەتای دەیەی 1870 لە جیهانی کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا لەدایک بوو و لە کۆتاییی دەیەی 1950 مرد، دوای ئەوەی شاهیدی ڕووخانی ئەو ئیمپراتۆریەتەی کە سەرەتای ژیانی داڕشتبوو، دابەشکردنی کوردستان بەسەر چوار دەوڵەتدا، دوو شەڕی جیهانی و سەرهەڵدانی دەوڵەتی نەتەوەیی نوێ بە هەموو دژایەتییەکەی بۆ ناسنامەی کوردی بوو. ژیان لە سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەمەوە تا سەردەمی ناسر و ئایزنهاوەر بە واتای ژیان لە چەندین سەدەدا بوو، نەک تەنها یەک سەدە؛ بۆ ژنێکی کوردی خاوەن پێگەش بە واتای تێپەڕین بوو بە زنجیرەیەک لە گۆڕانە سیاسییەکاندا کە نزیکەی نەدەکرا خەیاڵیان بکرێت، کە هەریەکەیان جیهانی دەوروبەری لە نوێوە ڕێک دەخستەوە.

ژنە کوردەکانی نوخبەی هۆزەکی لە جیهانی کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا پێگەیەکی تایبەتیان هەبوو: لە هەمان کاتدا پابەندی ڕێسا کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگای موسڵمان و پارێزخوازی ناوچە بەرزەکان بوون و دەسەڵاتێکی کردەییشیان هەبوو کە چاودێرە ئەورووپی و عوسمانییەکان زۆرجار لێی سەرسام دەبوون. ماڵەکانی سەرکردە هۆزەکییە بەهێزەکان تەنها شوێنی ژیانی ماڵەوە نەبوون؛ ناوەندی سیاسی و ئابووری بوون، و ئەو ژنانەی بەڕێوەیان دەبردن دەسەڵاتی ڕاستەقینەیان هەبوو؛ بەسەر سەرچاوەکاندا، بەسەر تۆڕەکانی پابەندییەکاندا و بەسەر پەروەردەی نەوەی داهاتوودا. میان خاتون لە چوارچێوەی ئەم نەریتەدا کاری دەکرد.

ژیانی پەنجەرەیەکە بۆ تێگەیشتن لە ئەزموونی ژنە کوردەکانی چینەکەی بە درێژایی سەدەیەک ئاژاوە؛ ژنانێک کە بە دەگمەن دەبوون بە بابەتی سەردێڕەکان، بەڵام لە هەموو ئەو کارەساتانەدا کە سەدەی بیستەم بەسەر گەلەکەیاندا هێنای، پێکهاتەی ژیانی کۆمەڵایەتیی کوردیان یەکگرتوو پاراست.

ناوەڕۆک

1. بەشی 1: ئەو جیهانەی تێیدا لەدایک بوو

2. بەشی 2: ژنە کوردەکانی نوخبەی هۆزەکی

3. بەشی 3: شەڕ و گۆڕانی جیهانی عوسمانی

4. بەشی 4: ژیان لە ژێر کۆماردا

5. بەشی 5: میرات

6. ڕیزبەندیی کاتی

7. سەرچاوەکان

8. پرسیارە باوەکان

بەشی 1: ئەو جیهانەی تێیدا لەدایک بوو

میان خاتون لە 1873 یان 1874 لە جیهانی ناوچە بەرزە کوردییەکانی کۆتاییی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لەدایک بوو؛ کۆمەڵگایەک کە پێکهاتە هۆزەکییەکان و تۆڕە ئایینییە ئیسلامییەکان چوارچێوەی ژیانی ڕۆژانەیان دابین دەکرد و دەوڵەتی عوسمانی بوونێکی دوورەدەست بوو، کە زیاتر لە داواکارییەکانی باج و کۆکردنەوەی سەربازدا هەستی پێ دەکرا تا لە هەر حوکمڕانییەکی ئەرێنیی ناوچەکەدا. ناوچە بەرزە کوردییەکانی ئەم سەردەمە جیهانێکی خاوەن دەوڵەمەندیی کولتووریی بەرچاو بوون: کۆمەڵگایەک کە لە پاڵ جووتیار و ئاژەڵداران کە زۆرینەی دانیشتووانیان پێک دەهێنا، شاعیری گەورە و جەنگاوەری ترسناک و سەرکردەی وردبینی سیاسیی پێشکەش دەکرد.

ژنەکانی چینەکەی بە شێوازی ژنەکانی نوخبەی شارنشینی عوسمانی لە ماڵەوە دانەخرابوون. پێداویستییە کردەییەکانی ژیانی هۆزەکی، وەک بەڕێوەبردنی ماڵە گەورەکان، چاودێریی کارەکانی کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و پێشوازیکردن و میواندارێتیی ئەو میوانانەی هەواڵی سیاسییان لە سەرتاسەری ناوچەکەوە دەهێنا، پێویستی بە ژنانی ئاگادار و لێهاتوو و خاوەن توانای بڕیاردان بوو. نەریتی ژنە بەهێزە کوردەکان، کە کەسایەتییەکانی وەک عادیلە خانمی هۆزی جاف نموونەی بوون، لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کوردیدا ڕەگی قووڵی هەبوو.

بەشی 2: ژنە کوردەکانی نوخبەی هۆزەکی

ڕۆڵی ژنان لە کۆمەڵگای هۆزەکیی کوردیدا ئاڵۆزتر بوو لەوەی چاودێرە دەرەکییەکان بە ئاسایی دەیانناسی. ئەگەرچی دەسەڵاتی فەرمیی سیاسی نزیکەی بە تەواوی پیاوانە بوو، دەسەڵاتی نافەرمی، واتە دەسەڵاتی دانایی و ئەزموون و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی، تەنها تایبەت بە ڕەگەزێک نەبوو. ژنە بەتەمەنەکانی خێزانە دیارەکان ڕێزیان هەبوو کە لە سنووری ڕێسا ڕەگەزییەکان تێدەپەڕی. ناوبژیوانیی ناکۆکییەکانیان دەکرد، کارەکانی ڕێکخستنی میواندارێتیی هۆزەکییان بەڕێوە دەبرد کە بۆ بنیاتنانی پەیوەندیی سیاسی گرنگ بوو، و هەڵگری ئەو زانیارییە ڕەچەڵەکی و سیاسییە بوون کە بۆ کارکردنی کۆمەڵگای هۆزەکی پێویست بوو.

درێژیی تەمەنی میان خاتون، کە تا نزیکەی هەشتا و چوار ساڵ ژیا، بەو واتایە بوو ئەو جۆرە دەسەڵاتەی کۆ کردەوە کە تەنها بە دەیان ساڵ چاودێری و بەشداری بەدەست دێت. تا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم بوو بە پەیوەندییەکی زیندوو بە جیهانێکەوە کە بە تەواوی گۆڕابوو: ژنێک کە لە ڕێکخستنی هۆزەکیی کوردی عوسمانیدا لەدایک بووبوو و بینیبووی دوو جار هەڵدەوەشێتەوە و ڕێکخستنی سیاسیی نوێ جێگەی دەگرێتەوە، کە بەرگەی ئەو جۆرە ژیانە کۆمەڵایەتییە خۆبەڕێوەبەرە کوردییەیان نەدەگرت کە تێیدا گەورە بووبوو.

بەشی 3: شەڕ و گۆڕانی جیهانی عوسمانی

ساڵەکانی شەڕی جیهانیی یەکەم بۆ ناوچە کوردییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کارەساتبار بوون. پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکانی ئەنادۆڵ، کە بەشێکی زۆری دانیشتووانی کورد لەوێ دەژیان، مەیدانی شەڕی هێزە عوسمانی و ڕووسی و دواتر بەریتانییەکان بوون. جینۆسایدی ئەرمەنەکان لە 1915–1916، ڕاگواستنە زۆرەملێییەکان، هەڵمەتە سەربازییەکان و ئەو برسێتی و نەخۆشییەی لێیان کەوتەوە، بەشێکی زۆر گەورەی دانیشتووانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵیان کوشت. کۆمەڵگا کوردییەکان بە هەموو ئەم کارەساتانە کاریگەرییان لێ کرا، هەم وەک قوربانیی وێرانیی گشتی و هەم، لە هەندێک حاڵەتدا، وەک بەشداربوو لەو توندوتیژییەی دەوڵەتی عوسمانی دژ بە ئەرمەنەکان بەکاری دەهێنا.

ژنانی وەک میان خاتون، ئەو ژنانەی ماڵەکانیان بەڕێوە دەبرد و بەرپرسی مانەوەی خێزانەکانیان بوون لە ناو پچڕانەکانی شەڕ و ئاوارەییدا، بەشێکی نایەکسانی زۆریان لە بارگرانیی ئەم ساڵانە هەڵگرت. ڕووخانی ئیمپراتۆریەت و دامەزراندنی دواتری کۆماری تورکیا ئەو چوارچێوە سیاسییەی بە بنەڕەتی گۆڕی کە ژیانی کۆمەڵایەتیی کورد لە ناویدا کاری دەکرد. سیاسەتە توندەکانی ناوەندیکردنی دەوڵەتە نوێیەکە ڕێک ئەو پێکهاتە هۆزەکی و ئایینییانەیان کردە ئامانج کە چوارچێوەی خۆبەڕێوەبردنی کوردیان دابین کردبوو.

بەشی 4: ژیان لە ژێر کۆماردا

سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 1925 لەلایەن کۆماری تورکیاوە و هەڵمەتەکانی دواتر دژ بە ژیانی کولتووری و سیاسیی کورد، دیمەنی بوونی کوردیان لە تورکیا گۆڕی. ڕاگواستنی بەکۆمەڵی خێزانە کوردەکان لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە، قەدەغەکردنی زمانی کوردی لە ژیانی گشتیدا و هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتە هۆزەکییەکان، ئەم سیاسەتانە ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەو کۆمەڵگایانە کرد کە ژنە کوردەکانی نەوەی میان خاتون ژیانیان تێدا بەسەر بردبوو. ئەو پێکهاتانەی دەسەڵات کە لە چوارچێوەیاندا دەسەڵاتی نافەرمیی خۆیان بەکار دەهێنا، هەڵدەوەشانەوە.

بەڵام کۆمەڵگای کوردی لەم قۆناغەدا خۆڕاگرییەکی بەرچاوی نیشان دا. لە کاتێکدا دامەزراوە سیاسی و کولتوورییە فەرمییەکان سەرکوت دەکران، پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی ژیانی کورد، کە بە تۆڕە خێزانییەکان و پابەندبوون بە ئایین و نەریتی زارەکی و دەسەڵاتی نافەرمیی پیرە ڕێزدارەکان دەپارێزرا، زیاتر بەردەوام بوو لەوەی سیاسەتەکانی دەوڵەت چاوەڕوانیان دەکرد. ژنانی وەک میان خاتون کە پاسەوانی ئەم پێکهاتە کۆمەڵایەتییە بوون، بە واتایەکی ڕاستەقینە پارێزەری بەردەوامییەک بوون کە سەرکوتی فەرمی نەیدەتوانی بە تەواوی بیخنکێنێت.

بەشی 5: میرات

میان خاتون لە 1957 یان 1958 مرد، لە جیهانێکدا کە ئەوەندە لەو جیهانەی تێیدا لەدایک بووبوو گۆڕابوو، چیتر نەدەناسرایەوە. ئیمپراتۆریەتی عوسمانی زۆر پێشتر نەما بوو. کوردستان هەر دابەشکراو مابووەوە. ئاواتە سیاسییەکانی کورد هەر بەدی نەهاتبوون. بەڵام گەلی کورد زۆر زیندوو بوو؛ ئەو گەلەی ژنانی وەک ئەو بە درێژایی دەیان ساڵ سەرکوت یارمەتیی پاراستنی پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکەیان دابوو. میراتەکەی میراتی مەیدانی شەڕ یان سەکۆی سیاسی نییە؛ میراتە بێدەنگترەکەی بەردەوامبوونە: ئەو ژنەی کاتێک جیهان هەڵدەوەشایەوە شتەکانی یەکگرتوو پاراست، ئەوەی دەکرا بپارێزرێت پاراستی و گواستییەوە بۆ نەوەی داهاتوو.

ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی میان خاتون

1873/4؛ لە جیهانی هۆزەکیی کوردی کۆتاییی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا لەدایک بوو.

1914–1918؛ شەڕی جیهانیی یەکەم ناوچە بەرزە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ وێران دەکات.

1923؛ دامەزراندنی کۆماری تورکیا؛ سەرکوتی کولتووری و سیاسیی کورد دەست پێ دەکات.

1925؛ ڕاپەڕینی شێخ سەعید سەرکوت دەکرێت؛ خێزانە کوردەکان بەکۆمەڵ ڕادەگوێزرێن.

1957/8؛ لە تەمەنی نزیکەی هەشتا و چوار ساڵیدا کۆچی دوایی دەکات.

سەرچاوەکان

1. Mojab, Shahrzad (ed.). Women of a Non-State Nation: The Kurds. Mazda Publishers, 2001.

2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.

3. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.

4. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.

5. Wikipedia contributors. Meyan Khatun. https://en.wikipedia.org/wiki/Meyan_Khatun

پرسیارە باوەکان

میان خاتون کێ بوو؟

میان خاتون (1873/4–1957/8) ژنێکی کوردی نوخبەی هۆزەکی بوو کە بە سەرتاسەری قۆناغی کۆتاییی عوسمانی و سەرەتای کۆماردا تێپەڕی. ژیانی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، دامەزراندنی کۆماری تورکیا و سەرکوتی سیستەماتیکی ژیانی کولتووری و کۆمەڵایەتیی کورد لە سەدەی بیستەمدا لە خۆ دەگرت. نوێنەرایەتیی ئەو نەوەیە لە ژنە کوردەکان دەکات کە بە درێژایی دەیان ساڵ ئاژاوەی سیاسی، بەردەوامیی کۆمەڵایەتی و بیرەوەریی کولتوورییان پاراست.

ژنە کوردەکانی نوخبەی هۆزەکی چ ڕۆڵێکیان لە کۆمەڵگای کوردیدا هەبوو؟

ژنە کوردەکانی نوخبەی هۆزەکی لە کۆمەڵگای کوردیدا پێگەیەکی خاوەن دەسەڵاتی نافەرمیی بەرچاویان هەبوو. ماڵە گەورەکانیان بەڕێوە دەبرد کە وەک ناوەندی سیاسی و ئابووری کار دەکردن، ناوبژیوانیی ناکۆکییەکانیان دەکرد، تۆڕەکانی پابەندیی کۆمەڵایەتییان دەپاراست و پاسەوانی ئەو زانیارییە ڕەچەڵەکی و سیاسییە بوون کە بۆ کارکردنی هۆز پێویست بوو. ئەگەرچی دەسەڵاتی فەرمیی سیاسی بە زۆری پیاوانە بوو، دەسەڵاتی نافەرمیی ژنە بەتەمەنەکانی خێزانە دیارەکان بە فراوانی دانپێدانراو و جێگەی ڕێز بوو.

میان خاتون چۆن دەچێتە چوارچێوەی نەریتی فراوانتری ژنە دیارە کوردەکانەوە؟

بەشێکە لە نەریتی ژنە بەهێزە کوردەکان کە کەسایەتییەکانی وەک عادیلە خانمی هۆزی جاف، مەستووڕەی ئەردەڵان و ئاسنەتی بارزانی لە خۆ دەگرێت؛ ژنانێک کە لە کۆمەڵگای کوردیدا دەسەڵاتی ڕاستەقینەیان بەکار دەهێنا، جا لە ڕێگەی پۆستی فەرمیی دەسەڵاتەوە بێت، دەستکەوتی ئەدەبی بێت، یان ئەو نفووزە نافەرمییەی لە دانایی و ئەزموون و پێگەی کۆمەڵایەتییەوە دێت. چیرۆکەکانیان ڕاستکردنەوەیەکی پێویستن بۆ ئەو تێڕوانینە هەڵەیەی کە مێژووی کورد تەنها کاروباری پیاوان بووە.