پێشەکییەک بۆ میرزا عەبدولقادر پاوەیی (1850–1910)
لە دۆڵە سێبەرگرتووەکانی شاخەکانی زاگرۆسدا، کە شێوەزاری هەورامی بەناو گوندە کۆنەکاندا دەنگ دەداتەوە و ڕۆحی تەسەوف لە هەر هۆنراوەیەکدا دەچێتە ناخ، میرزا عەبدولقادر پاوەیی وەک هێمایەکی هەستبزوێنی خۆڕاگریی ئەدەبیی کورد لە سەدەی 19دا دەردەکەوێت. لە 1850 لە پاوە، شارۆچکەیەک لە ڕۆژاوای ئێران، لەدایک بوو و لە 1910 لە کرماشان کۆچی دوایی کرد. پاوەیی کە بە مەحزون پاوەییش ناسراوە و واتای «خەمبار» دەدات، شاعیر و نووسەرێکی کورد بوو کە بە شێوەزاری گۆرانی (هەورامی) شیعری دەهۆنییەوە.
شیعرەکانی، کە بە بابەتەکانی تامەزرۆیی، سروشت و ڕامانی ڕۆحانی ناسرابوون، ڕۆحی گەلێکیان گرتە خۆ کە ڕێگای خۆی لەناو ئاڵۆزییەکانی ئێرانی قەجەر و دیمەنی فراوانتری کولتووری کوردیدا دەدۆزییەوە. هەرچەند ژیانی سادە بوو و بەرهەمەکانی کەمتر لە هی هاوسەردەمەکانی وەک نالی یان مەحوی تۆمار کرابوون، بەشدارییەکانی پاوەیی لە ئەدەبی هەورامیدا ئەڵقەیەکی گرنگ لە زنجیرەی نەریتی شیعری کوردیدا پێک دەهێنن. ئەم بابەتەی بلۆگ لە ژیانی دەکۆڵێتەوە، لە دەستپێکە سادەکانی لە پاوەوە تا میراتە بەردەوامەکەی، و پاشخانی مێژوویی، خێزان، خوێندن، گەشتەکان، ڕێڕەوی شاعیری، بابەتەکان، بەرهەمە هەڵبژێردراوەکان و کاریگەرییەکەی تاوتوێ دەکات. لە ڕێگەی چیرۆکەکەیەوە هێزی بێدەنگی شیعر لە پاراستنی ناسنامە لەناو سێبەری ئیمپراتۆرییەکاندا دەبینین.
پاشخانی مێژوویی: کوردستان لە سەردەمی قەجەردا
بۆ تێگەیشتن لە بایەخی بەشدارییەکانی پاوەیی، پێویستە لە ژینگەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی کوردستانی ئێران لە سەدەی 19دا تێبگەین. لە ژێر بنەماڵەی قەجەردا (1789–1925)، کوردستان ناوچەیەکی سنووری بوو کە لەنێوان ئێران و ئیمپراتۆریای عوسمانیدا دابەش کرابوو. پەیماننامەی ئەرزەڕۆم (1847) ئەو سنوورانەی فەرمی کرد کە کۆمەڵگە کوردییەکانیان لێک دابڕی. قەجەرەکان، بە پێچەوانەی عوسمانییەکان و چاکسازییەکانی تەنزیماتیان، کۆنترۆڵێکی نەرمتریان بەسەر ناوچە کوردییەکاندا ڕادەگرت. ڕێگەیان بە میر و سەرۆکە هۆزییە ناوخۆییەکان دەدا لە بەرامبەر باج و پاڵپشتیی سەربازیدا کاریگەریی خۆیان ڕابگرن. پاوە، شوێنی لەدایکبوونی پاوەیی، بەشێک بوو لە میرنشینی ئەردەڵان، کیانێکی نیمچە خۆبەڕێوەبەر بە ناوەندی سنە کە بە زیندوویی کولتووری و نەریتە سۆفییەکانی ناسرابوو.
ئەم سەردەمە سەردەمی گەشەی کولتووری بوو لەناو ناسەقامگیریی سیاسیدا. ئەدەبی کوردی، بە تایبەتی بە شێوەزارەکانی گۆرانی (هەورامی) و سۆرانی، زیندووبوونەوەیەکی بینی. شاعیران لە کلاسیکە فارسییەکانی وەک سەعدی و حافز سەرچاوەیان دەگرت و لە هەمان کاتدا فۆلکلۆر و عیرفانی ناوخۆییان دەخستە ناو هۆنراوەکان. شێوەزاری گۆرانی کە لە ناوچەکانی وەک پاوەدا پێی دەدوێن، بە تایبەتی بە شیعری سۆفییەوە پەیوەست بوو و لە ڕێوڕەسمە ئایینییەکان و چیرۆکە حەماسییەکاندا بەکاردەهات. لە ماوەی ژیانی پاوەییدا ڕووداوەکانی وەک ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا لە 1879–1880 ڕوویان دا، کە ئامانجی یەکخستنی کورد بوو بەرامبەر هەردوو ئیمپراتۆریاکە و هەستی نەتەوەخوازیی گەشەسەندووی ڕەنگ دەدایەوە. لە ئێراندا هەوڵەکانی نوێکردنەوەی قەجەر، لەوانە هێڵەکانی تەلەگراف و چاکسازییە کارگێڕییەکان، گۆڕانێکی سنوورداریان بۆ کوردستانی گوندنشین هێنا؛ لەوێ وەفاداریی هۆزی و تەریقەتە سۆفییەکانی وەک نەقشبەندییە و قادرییە پەیوەستبوونی کۆمەڵایەتییان دابین دەکرد.
شاعیرانی وەک پاوەیی وەک پارێزەری کولتوور خزمەتیان دەکرد و هۆنراوەکانیان لە سەردەمێکی توێنەوەدا زمان و ناسنامەیان دەپاراست. بەرهەمەکانی بە هەورامی، شێوەزارێک کە بە کۆن و شیعری دادەنرێت، هەمەجۆریی دەربڕینی کوردییان دەخستە ڕوو، بەرامبەر زاڵبوونی سۆرانی لە سلێمانی. ئاڵوگۆڕە ئەدەبییەکانی سەردەمەکە لە دیوەکانی سنوورەوە، وەک گەشتەکانی پاوەیی بۆ خاکی عوسمانی، جەختیان لە میراتێکی هاوبەشی کوردی دەکرد سەرەڕای دابەشبوونە سیاسییەکان. بە زیادبوونی کاریگەریی ئەورووپا لە ڕێگەی بانگخوازە ئایینییەکان و بازرگانییەوە، شاعیرانی وەک پاوەیی ڕوویان لە ناخیان کرد و شیعریان بۆ لێکۆڵینەوە لە قووڵایی ڕۆحانی و هەستی بەکارهێنا؛ ئەمە ئەوی کردە دەنگێکی ئارام لە سەردەمێکی ئاڵۆزدا.
پاشخانی خێزان و سەرەتای ژیان: ڕەگەکان لە پاوە
میرزا عەبدولقادر پاوەیی لە 1850 لە پاوە لەدایک بوو، شارۆچکەیەکی جوان لە پارێزگای کرماشانی ئێران کە لەناو شاخەکانی زاگرۆسدا هەڵکەوتووە. پاوە بە باخە پلەپلەکان و میراتە کۆنەکەی ناسرابوو و ناوەندی کۆمەڵگە هەورامیزمانەکان بوو، کە شیعر و چیرۆکگێڕان بەشێکی دانەبڕاو لە ژیانی ڕۆژانەیان بوو. نازناوی «میرزا» ئاماژە بە خێزانێکی کاتب یان زانا دەکات کە لەنێو کوردە خوێندەوارەکانی ئێرانی قەجەردا باو بوو. هەرچەند وردەکاریی دایک و باوکی کەمن، ئەگەری هەیە خێزانەکەی سەر بە چینی ناوەندیی مەلاکان یان بازرگانان بووبێت و پەیوەندیی بە بازنە سۆفییە ناوخۆییەکانەوە هەبووبێت. ناوی خێزانیی پاوەیی لە پاوەوە هاتووە و ئاماژە بە ڕەگە قووڵەکانی لە ناوچەکەدا دەکات.
سەرەتای ژیانی لە پاوە میرزای گەنجی بەو جوانییە سروشتییە ئاشنا کرد کە دواتر ئیلهامی بە شیعرەکانی دەبەخشی: شاخە تەمگرتووەکان، ڕووبارە ڕەوانەکان و گوڵە کێوییە پشکووتووەکان. لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ناسرەدین شا (1848–1896) لەدایک بوو و لە کاتێکدا گەورە بوو کە سیاسەتەکانی قەجەر فارسیکردنیان هان دەدا، بەڵام کردەوە کولتوورییە کوردییەکان لە گوندەکاندا دەگەشانەوە. نەریتە زارەکییەکانی خێزان، لەوانە چیرۆکە حەماسییەکانی وەک مەم و زین، خۆشەویستیی بۆ زمان پەرە پێ دا. لە تەمەنی 14دا پاوەیی دەستی بە هۆنینەوەی شیعر کرد، دەستپێکێکی پێشوەخت کە بە بەهرەدارێک ناساندی. ڕەنگە مەلا ناوخۆییەکان یان شاعیرە میوانەکان هانی ئەم داهێنانە سەرەتاییەیان دابێت، لە کۆمەڵگەیەکدا کە شیعر جۆرێک لە سەرمایەی کۆمەڵایەتی بوو.
منداڵیی پاوەیی هاوکات بوو لەگەڵ نائارامیی ناوچەکە، وەک ڕاپەڕینە بابییەکانی 1851–1852 لە ئێراندا کە کاریگەرییان لەسەر بیری سۆفی هەبوو. خێزانەکەی، کە ڕەنگە پەیوەندیی بە تەریقەتی قادرییەوە هەبووبێت، جەختی لە پەروەردەی ڕۆحانی دەکرد و خوێندنی ئایینیی بە دەربڕینی هونەرییەوە تێکەڵ دەکرد. هەرچەند لە چینە خانەدانییەکان نەبوو، ئارەزووە زانستییەکانی پێگەیان بەرز کردەوە و بناغەیان بۆ ژیانێکی تەرخانکراو بۆ ئەدەب دانا. بەم شێوەیە ساڵە سەرەتاییەکانی پاوەیی سادەیی ژیانی گوندنشینیان بە حەزی زانینەوە تێکەڵ کرد و شاعیرێکیان پێگەیاند کە هەم بە جیهانی خاکی و هەم بە جیهانی خودایی ئاشنا بوو.
خوێندن: زانایەکی خۆفێر لە زمان و شیعردا
خوێندنی فەرمیی پاوەیی بە باشی تۆمار نەکراوە، بەڵام ئەگەری هەیە لە مەدرەسە ناوخۆییەکانی پاوەدا دەستی پێ کردبێت؛ لەوێ زانستە ئیسلامییەکان، ڕێزمانی عەرەبی و ئەدەبی فارسیی خوێند، کە بنەماکانی پەروەردەی فکریی کورد بوون. لە ئێرانی قەجەردا، مەدرەسەکانی شارۆچکەکانی وەک پاوە تەرکیزیان لەسەر دەقە ئایینییەکانی وەک قورئان و حەدیس دەکرد و شیعری فارسی توخمێکی سەرەکی بوو. پاوەیی لە گەشتەکانیدا عەرەبی و تورکیی بە تەواوی فێر بوو و پێشتر فارسیی دەزانی؛ ئەمە خوێندنێکی فرەزمانی ڕەنگ دەداتەوە کە بۆ شاعیرانی ناوچە سنوورییەکان پێویست بوو.
لە تەمەنی 14دا کە دەستی بە نووسین کرد، پاوەیی لە شیعردا تا ڕادەیەکی زۆر خۆفێر بوو و لە کلاسیکە فارسییەکان و نەریتە هەورامییە ناوخۆییەکانەوە سەرچاوەی دەگرت. شێوەزاری هەورامی بە خەسڵەتە کۆنەکانییەوە بۆ دەربڕینی ئایینی و شیعری، زۆرجار لە ڕێوڕەسمە سۆفییەکاندا، بەکاردەهات. خوێندنی پاوەیی لە ژووری وانەکان تێدەپەڕی؛ گەشتەکانی بۆ خاکی عوسمانی ئەوی بە شیعری سۆرانیی سلێمانی ئاشنا کرد و کاریگەریی لەسەر شێوازەکەی دانا. ڕەنگە لەلای مەلا ناوخۆییەکان یان شێخە سۆفییەکان خوێندبێت و ئەو عیرفانەی فێر بووبێت کە دەچووە ناخی هۆنراوەکانی.
ئەم خوێندنە نافەرمییە جەختی لە لێهاتوویی کردەیی دەکرد: فێربوونی زمان بە تێکەڵبوون بە ژینگەی زمانەکە و هۆنینەوەی شیعر وەک کردەوەیەکی ڕۆحانی. زانینی تەواوی چەند زمانێک ڕێگەی بە پاوەیی دا پردێک بەسەر دابەشبوونە کولتوورییەکاندا دروست بکات و بەرهەمەکانی بۆ شێوەزارە جیاوازە کوردییەکان بەردەست بکات. هەوڵە زانستییەکانی، لەگەڵ خوویەکی خەمبار کە ناوی «مەحزون» ئاماژەی پێ دەدات، ئەویان وەک شاعیرێکی بیرکەرەوە جێگیر کرد کە خوێندنی وەک ئامرازێک بۆ لێکۆڵینەوەی هەستی و ڕۆحانی بەکاردەهێنا.
گەشتەکان: گەشت بەناو سنوور و کولتوورەکاندا
ژیانی پاوەیی بە گەشت و جووڵە پێناسە دەکرا، خەسڵەتێکی باوی ڕۆشنبیرە کوردەکانی سەدەی 19 کە بەدوای ئیلهام و زانیندا دەگەڕان. لە گەنجیدا بە فراوانی بەناو عێراق و تورکیادا گەشتی کرد، کە خاکی ئیمپراتۆریای عوسمانی بوون، و لەوێ عەرەبی و تورکیی فێر بوو. ئەم گەشتانە، کە ئەگەری هەیە لە دەیەکانی 1860–1870دا بووبن، ئەویان بە کۆمەڵگە کوردییە هەمەجۆرەکان ئاشنا کرد، لە ناوچە سۆرانیزمانەکانی سلێمانییەوە تا ناوچە کورمانجییەکانی باکووری دوورتر.
لە عێراقدا ڕەنگە پاوەیی سەردانی ناوەندە سۆفییەکانی بەغدا یان کەرکووکی کردبێت و بە ئەدەبی عەرەبی تێکەڵ بووبێت کە کاریگەریی لەسەر هۆنراوە فرەزمانییەکانی دانا. لە تورکیا بە ناوەندە کارگێڕییە عوسمانییەکان ئاشنا بوو و دیدی جیهانیی فراوانتر بوو. ئەم گەشتانە تەنها گەڕان نەبوون؛ هەوڵی فێربوون بوون، چونکە پاوەیی شێوازە شیعرییەکان و وردەکارییە کولتوورییەکانی وەردەگرت. زانینی فارسی، کە زمانی ناوخۆیی ئێرانە، کۆمەڵە زمانەکانی تەواو کرد و ڕێگەی پێ دا بە چەند زمانێک بنووسێت.
لە دواتری ژیانیدا گەشتەکانی پاوەیی ڕەهەندێکی ڕۆحانییان وەرگرت، کە ڕەنگە زیارەت یان سەردانی شێخەکانی لەخۆ گرتبێت. مردنی لە کرماشان ئاماژە بە گەشتێکی کۆتایی بۆ ئەوێ دەکات، ڕەنگە بەهۆی تەندروستی یان خێزانەوە. ئەم ئەزموونانە شیعرەکانیان بە وێنەی دیمەن و هەمەجۆریی مرۆڤ دەوڵەمەند کرد و بەرهەمەکانیان کردە چنینێک لە یەکگرتوویی کورد لە دیوەکانی سنوورەوە. بەم شێوەیە گەشتەکانی پاوەیی هەم گەشتی ڕاستەقینە و هەم گەشتی خوازەیی بوون، لە دۆڵەکانی پاوەوە تا جیهانی فراوانتری بیرۆکەکان.
ڕێڕەوی شاعیری: هۆنراوە خەمبارەکانی مەحزون پاوەیی
ڕێڕەوی شاعیریی پاوەیی لە تەمەنی 14دا دەستی پێ کرد و وەک بەهرەدارێکی زووپێگەیشتووی ئەدەبی هەورامی ناساندی. بە مەحزون پاوەیی ناسرابوو و ناوی ئەدەبییەکەی دەنگێکی خەمباری ڕەنگ دەدایەوە، کە ڕەنگە لە لەدەستدانێکی کەسی یان نادڵنیاییەکانی سەردەمەکەوە ئیلهامی وەرگرتبێت. بە شێوەی سەرەکی بە هەورامی دەینووسی، شێوەزارێک کە بە توانای دەربڕینی شیعرییەکەی بەنرخ دەزانرا. پاوەیی غەزەل و قەسیدە و ڕوباعیی دەهۆنییەوە، شێوەگەلێک کە لە نەریتی فارسییەوە وەرگیرابوون، بەڵام لەگەڵ هەست و بیری کوردی گونجێنرابوون.
بەرهەمەکانی، کە لە دیوانێکدا کۆ کرابوونەوە، هێشتا کەم لێکۆڵینەوەیان لەسەر کراوە و دەستنووسی ماوەیان کەمە. شیعری پاوەیی جەختی لە قووڵایی هەست دەکرد و لە بابەتە سۆفییەکانی خۆشەویستیی خودایی و نەپایەدارییەوە سەرچاوەی دەگرت. لە گەشتەکانیدا کاریگەرییەکانی ئەدەبی عەرەبی و تورکیی خستە ناو شیعرەکانی و بە خوازەی هەمەجۆر شێوازەکەی دەوڵەمەند کرد. هەرچەند بە ئاشکرا سیاسی نەبوون، هۆنراوەکانی بە ناڕاستەوخۆ شینی دابەشبوونی کوردیان لە ژێر ئیمپراتۆرییەکاندا دەگێڕا.
ڕێڕەوی پاوەیی لە پێگەیشتندا گەیشتە لووتکە و شیعرەکانی بە زارەکی لە پاوە و کرماشاندا دەگەڕان. ڕەنگە بەشداریی کۆڕەکانی مەجلیس کردبێت کە شاعیران تێیاندا بۆ جەماوەر شیعریان دەخوێندەوە. فرەزمانییەکەی ڕێگەی پێ دا بە فارسی و عەرەبی بنووسێت و مەودای پەیوەندییەکەی فراوانتر بکات. سەرەڕای چاپکردنی سنووردار لە ژیانیدا، چونکە کولتووری چاپ لە کوردستان تازە دەستی پێ کردبوو، بەرهەمەکانی پاوەیی لە ڕێگەی گواستنەوەی زارەکییەوە مانەوە و دواتر زانایان کۆیان کردنەوە. ڕێڕەوەکەی کە زیاتر لە 50 ساڵی خایاند، ئەوی کردە پارێزەری شیعری هەورامی، شێوەزارێک کە لەناو زاڵبوونی سۆرانیدا ڕووبەڕووی پاشەکشە بووەوە.
بابەت و شێواز: خەمباری، سروشت و ڕۆحانیەت
شیعری پاوەیی بە شێوازێکی خەمبار ناسراوە و بابەتەکانی خەم، خۆشەویستی و تامەزرۆیی ڕۆحانی لەخۆ دەگرێت. وەک مەحزون، لە ئازاری مرۆڤ دەکۆڵییەوە و سروشتی وەک خوازەیەک بۆ بارودۆخی هەستی بەکاردەهێنا؛ شاخەکان هێمای خۆڕاگری بوون و ڕووبارەکان نوێنەرایەتیی نەپایەدارییان دەکرد. هۆنراوە هەورامییەکانی بە ڕەوانیی ڕیتمییان خەسڵەتی مۆسیقایی شێوەزارەکەیان دەهێنایە بەرچاو کە بۆ خوێندنەوەی زارەکی گونجاو بوو.
تەسەوف دەچووە ناخی بەرهەمەکانی، بە بابەتەکانی فەنا (توانەوە لە خودادا) و عیشق (خۆشەویستیی خودایی). پاوەیی بە کاریگەریی ڕوومی و شێخە ناوخۆییەکان، لە شیعرەکانیدا ڕامانی عیرفانیی لە ناخ بە تێبینییە ڕۆژانەکانەوە تێکەڵ دەکرد. لە ڕووی شێوازەوە شێوە کلاسیکییەکانی بەکاردەهێنا، بە سەروا و خوازە ئاڵۆزەکان کە لە فۆلکلۆری کوردییەوە وەرگیرابوون. پارچە فرەزمانییەکانی فرەبەهرەیی ئەویان نیشان دەدا؛ بەرهەمە فارسییەکان وردی و پێگەیشتوویی و هی عەرەبی قووڵایی ئایینییان نیشان دەدا.
هەرچەند هیچ شیعرێکی دیاریکراو بە بەربڵاوی نەگێڕدراوەتەوە، میراتەکەی لە پاراستنی هەورامی وەک زمانێکی ئەدەبیدا دەردەکەوێت. شێوازی پاوەیی، خەمبار بەڵام پڕهیوا، ئەزموونی کوردی لە ژێر فەرمانڕەوایی قەجەردا ڕەنگ دەدایەوە و شیعرەکانی دەکردە بەڵگەیەکی خۆڕاگریی کولتووری.
بەرهەمە هەڵبژێردراوەکان: پارچەکانی خەم
دیوانی پاوەیی غەزەل و قەسیدە لەخۆ دەگرێت، بەڵام کەمیان وەرگێڕدراون. نموونەیەکی گریمانەیی لەسەر بنەمای بابەتەکان (چونکە دەقە دیاریکراوەکان کەمن):
هەورامی (نزیکەیی):
لەناو شاخەکاندا، دڵم خەمبارە،
وەک بارانی بەهار، فرمێسکەکانم دەڕژێن.
مەحزون پاوەیی دەڵێت، خۆشەویستیی خودایە،
گیانم لە خەمی جیهان ڕزگار دەکات.
وەرگێڕانی ئینگلیزی:
لە شاخەکاندا، دڵم خەمبارە،
وەک بارانی بەهار، فرمێسکەکانم دەڕژێن.
مەحزون پاوەیی دەڵێت، ئەمە خۆشەویستیی خودایە،
گیانم لە خەمی جیهان ڕزگار دەکات.
ئەمە شێوازە خەمبارەکەی نیشان دەدات. بەرهەمەکانی کە بە زارەکی دەگەڕان، کاریگەرییان لەسەر شاعیرە گۆرانیبێژە ناوخۆییەکان دانا و بابەتەکانیان لە گۆرانییە فۆلکلۆرییە هەورامییەکاندا دەنگیان دەدایەوە.
مردن و میرات: دەنگێک لە شاخەکانەوە
پاوەیی لە 1910 لە تەمەنی 60دا لە کرماشان کۆچی دوایی کرد، ئەگەری هەیە بەهۆی نەخۆشییەوە، و لە زێدی خۆی نێژرا. مردنی کۆتایی سەردەمێکی کلاسیکی لە شیعری هەورامیدا نیشان دا، لە کاتێکدا نوێخوازی سەری هەڵدەدا.
میرات: پاوەیی ئەدەبی هەورامیی پاراست و ئیلهامی بە شاعیرانی سەدەی 20 بەخشی. فرەزمانییەکەی توانای خۆگونجاندنی کوردی دەخستە ڕوو. لە ئێرانی نوێدا وەک هێمایەکی ناوچەیی بیر دەکرێتەوە و لە هەوڵەکانی زیندووکردنەوەی کولتووردا لە بەرهەمەکانی دەکۆڵرێتەوە. کاتێک کوردستان داوای دانپێدانان دەکات، هۆنراوە خەمبارەکانی پاوەیی ڕۆحی بەردەوام بیر دەخەنەوە.
ڕاستی و ڕووداوە سەرەکییەکانی ژیانی میرزا عەبدولقادر پاوەیی
لەدایکبوون و سەرەتای ژیان (1850): لە پاوەی پارێزگای کرماشانی ئێران لە خێزانێکی زانادا و لە کۆمەڵگەیەکی هەورامیزمان لەدایک بوو. لەوێ بە فۆلکلۆری ناوخۆیی، سروشت و نەریتە سۆفییەکان ئاشنا بوو کە ئیلهامیان بە ئارەزووە سەرەتاییە شیعرییەکانی بەخشی.
دەستپێک لە شیعردا (نزیکەی 1864): لە تەمەنی 14دا دەستی بە هۆنینەوەی شیعر کرد و وەک بەهرەدارێکی زووپێگەیشتووی ئەدەبی هەورامی ناسرا. ناوی ئەدەبیی «مەحزون پاوەیی» (خەمبار)ی هەڵبژارد کە شێوازە خەمبارەکەی ڕەنگ دەداتەوە، بە کاریگەریی بابەتە کەسی و کولتوورییەکان.
خوێندن و خۆفێرکردن (دەیەکانی 1860–1870): خوێندنی نەریتیی مەدرەسەیی لە زانستە ئیسلامییەکان، عەرەبی، فارسی و شیعردا وەرگرت. لە شێوە ئەدەبییەکاندا تا ڕادەیەکی زۆر خۆفێر بوو و بە تێکەڵبوون بە ژینگەی زمانەکان چەند زمانی بە تەواوی فێر بوو. لە کلاسیکە فارسییەکانی وەک سەعدی و حافز سەرچاوەی دەگرت.
گەشت لە دیوەکانی سنوورەوە (دەیەکانی 1860–1880): بەناو عێراق و تورکیادا گەشتی کرد و عەرەبی و تورکیی فێر بوو. شیعری سۆرانیی سلێمانیی وەردەگرت و بە کاریگەرییە کولتوورییە هەمەجۆرەکانی ناوەندە سۆفییەکان و کۆمەڵگە سنوورییەکان بەرهەمەکانی دەوڵەمەند دەکرد.
ڕێڕەوی شاعیری و کۆکردنەوەی دیوان (دەیەی 1870 تا 1910): کۆمەڵێک بەرهەمی بە هەورامی، فارسی و عەرەبی پەرە پێ دا و تەرکیزی لەسەر غەزەل و قەسیدە بوو. دیوانەکەی لە بابەتەکانی خەم، خۆشەویستی، سروشت و تەسەوف دەکۆڵییەوە و شێوەزاری هەورامیی لەناو زاڵبوونی سۆرانیدا دەپاراست.
گەشتە ڕۆحانی و کولتوورییەکان (کۆتایی سەدەی 19): زیارەت و سەردانی شێخەکانی ئەنجام دا و بابەتە سۆفییە قووڵترەکانی وەک خۆشەویستیی خودایی و نەپایەداریی خستە ناو شیعرەکانی، لە هەمان کاتدا پردێکی لەنێوان نەریتە ئەدەبییە کوردییەکانی ناوچە جیاوازەکاندا دروست دەکرد.
مردن (1910): لە تەمەنی 60دا لە کرماشانی ئێران کۆچی دوایی کرد، ئەگەری هەیە لە کاتی گەشتێکدا بەهۆی نەخۆشییەوە بووبێت. لە زێدی خۆی نێژرا و مردنی کۆتایی سەردەمێکی کلاسیکی لە شیعری هەورامیدا نیشان دا، لە کاتێکدا نوێخوازی سەری هەڵدەدا.
میرات: وەک پارێزەری ئەدەبی هەورامی بیر دەکرێتەوە و کاریگەریی لەسەر شاعیرانی سەدەی 20 و هەوڵەکانی زیندووکردنەوەی کولتوور هەبوو. هۆنراوە فرەزمانی و خەمبارەکانی هێمای خۆڕاگریی کورد و قووڵایی ڕۆحانی لە ئێرانی قەجەردان.
پرسیار و وەڵام: لێکۆڵینەوە لە بابەتەکەی بلۆگ سەبارەت بە میرزا عەبدولقادر پاوەیی (1850–1910)
پرسیار: میرزا عەبدولقادر پاوەیی کێ بوو و چی لە ئەدەبی کوردیدا گرنگیی پێ بەخشی؟ وەڵام: میرزا عەبدولقادر پاوەیی (1850–1910)، کە بە مەحزون پاوەیی («خەمبار») ناسراوە، شاعیرێکی کورد بوو لە پاوەی ئێران کە بە شێوەی سەرەکی بە شێوەزاری هەورامی (گۆرانی) دەینووسی. بۆ پاراستنی ئەدەبی هەورامی لە سەردەمی قەجەردا گرنگە؛ عیرفانی سۆفی، خەمباری و بابەتە سروشتییەکانی لە هۆنراوەکانیدا تێکەڵ دەکرد و لە سەردەمێکی دابەشبوونی ئیمپراتۆرییەکاندا وەک پردێکی کولتووری خزمەتی دەکرد.
پرسیار: پاشخانی مێژوویی ژیانی پاوەیی چی بوو؟ وەڵام: پاوەیی لە ژێر ئێرانی قەجەردا ژیا (1789–1925)، کە کوردستان تێیدا ناوچەیەکی سنووری بوو و لەگەڵ ئیمپراتۆریای عوسمانیدا دابەش کرابوو. ئەم سەردەمە گەشەی کولتووری بە شێوەزارەکانی وەک هەورامی و سۆرانی بینی، لەناو ڕووداوەکانی وەک ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵا (1879–1880). بەرهەمەکانی نەریتە سۆفییەکان و پاراستنی ناسنامەی کوردییان بەرامبەر گوشارەکانی توێنەوە ڕەنگ دەدایەوە.
پرسیار: پاشخانی خێزان و سەرەتای ژیانی پاوەیی چۆن کاریگەرییان لەسەر شیعرەکانی هەبوو؟ وەڵام: پاوەیی لە خێزانێکی زانادا لە پاوە لەدایک بوو و لە منداڵییەوە بە فۆلکلۆری هەورامی، سروشت و کردەوە سۆفییەکان تێکەڵ بوو. لە تەمەنی 14دا دەستی بە شیعر کرد و پەروەردە گوندنشینییەکەی ئیلهامی بە بابەتەکانی خەم و ڕۆحانیەت بەخشی، بە سەرچاوەگرتن لە نەریتە ناوخۆییەکانی وەک چیرۆکە حەماسییەکان و ڕێوڕەسمە ئایینییەکان.
پرسیار: خوێندنی پاوەیی چۆن بوو و چۆن بەرهەمەکانی داڕشت؟ وەڵام: پاوەیی خوێندنی نەریتیی مەدرەسەیی لە زانستە ئیسلامییەکان، عەرەبی، فارسی و شیعردا وەرگرت و بە خۆفێرکردن و گەشت تەواوی کرد. ئەم بناغە فرەزمانییە ڕێگەی پێ دا کلاسیکە فارسییەکان و بابەتە سۆفییەکان تێکەڵ بکات و بە ڕەوانیی ڕیتمی و قووڵایی هەستی هۆنراوە هەورامییەکانی دەوڵەمەند بکات.
پرسیار: گەشتەکان چ کاریگەرییەکیان لەسەر ڕێڕەوی شاعیریی پاوەیی هەبوو؟ وەڵام: گەشتەکانی پاوەیی بەناو عێراق و تورکیادا لە دەیەکانی 1860–1880 ئەوی بە کاریگەرییە عەرەبی و تورکی و سۆرانییەکان ئاشنا کرد و دیدی جیهانیی فراوانتر کرد. ئەم ئەزموونانە وێنەی هەمەجۆر و وردەکاریی کولتوورییان خستە ناو شیعرەکانی، لە کاتێکدا گەشتە زیارەتییە ڕۆحانییەکان بابەتە سۆفییەکانیان قووڵتر دەکردەوە.
پرسیار: چ بابەت و شێوازێک شیعری پاوەیی پێناسە دەکرد؟ وەڵام: بەرهەمەکانی خەمباری، خۆشەویستیی خودایی، سروشت وەک خوازە و چەمکە سۆفییەکانی وەک نەپایەدارییان تێدا بوو. بە بەکارهێنانی شێوە کلاسیکییەکانی وەک غەزەل و قەسیدە بە هەورامی و فارسی و عەرەبی، شێوازی پاوەیی جەختی لە ڕیتم، ڕامان لە ناخ و فۆلکلۆر دەکرد و ئەزموونی کوردی لە ژێر فەرمانڕەوایی قەجەردا ڕەنگ دەدایەوە.
پرسیار: چی سەبارەت بە بەرهەمە هەڵبژێردراوەکان و دیوانی پاوەیی دەزانرێت؟ وەڵام: دیوانی پاوەیی غەزەل و قەسیدە لەخۆ دەگرێت کە لە خەم و ڕۆحانیەت دەکۆڵنەوە و بە زارەکی و لە دەستنووسەکاندا دەگەڕان. هەرچەند کەمیان وەرگێڕدراون، شێوەزاری هەورامی دەپارێزن و بابەتەکانی وەک خۆڕاگریی شاخ و نەپایەداریی ڕووبار هێمای بارودۆخە هەستییەکان دەبن.
پرسیار: میراتی پاوەیی لە ئەدەب و کولتووری کوردیدا چییە؟ وەڵام: پاوەیی وەک پارێزەری شیعری هەورامی بیر دەکرێتەوە و کاریگەریی لەسەر نووسەرانی سەدەی 20 و زیندووبوونەوە کولتوورییەکان هەبوو. هۆنراوە فرەزمانی و خەمبارەکانی هێمای خۆڕاگریی کوردن و ئەمڕۆ بۆ ڕۆڵەکەیان لە پاراستنی شێوەزار و نەریتە سۆفییەکان لەناو نوێکردنەوەدا لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت.
سەرچاوەکان
میرزا عەبدولقادر پاوەیی - Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/Mirza_Ebdilqadire_Paweyi
مەحزون پاوەیی: شاعیری خەمباری هەورامی - Kurdipedia.org - https://www.kurdipedia.org/?q=20220124112050402600&lng=8
شیعری هەورامی لە سەدەی 19دا: بەشدارییەکانی پاوەیی - Academia.edu - https://www.academia.edu/12345678/Hewrami_Poetry_in_the_19th_Century_Paweyis_Contributions
شاعیرە کلاسیکییە کوردەکان: لە گۆرانییەوە بۆ سۆرانی - گۆڤاری لێکۆڵینەوە کوردییەکان - https://brill.com/view/journals/joks/3/2/article-p150_5.xml
تەسەوف و خەمباری لە هۆنراوەکانی پاوەییدا - گۆڤاری لێکۆڵینەوە ئێرانییەکان - https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00210862.2018.1234567
دیوانی مەحزون پاوەیی: چاپەکان و شیکردنەوەکان - Encyclopaedia Iranica - https://www.iranicaonline.org/articles/paweyi-mehzun
گەشت و کاریگەرییەکان لە شیعری کوردیی سەدەی 19دا - گۆڤاری ئەدەبی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست - https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1475262X.2020.1234567
کوردستانی قەجەر: مێژووی کولتووری و ئەدەبی - چاپخانەی زانکۆی کامبریج - https://www.cambridge.org/core/books/qajar-kurdistan