لە دیمەنە پڕژیانە هونەرییەکەی ئێرانی قاجاردا، کە نەریت تێیدا بە بای نوێکردنەوە دەگەیشت، میرزا محەمەد ڕەزا کەڵهوڕ وەک کەسایەتییەکی مەزن لە بواری خەتنووسیی فارسیدا دەردەکەوێت. کەڵهوڕ، کە لە 1829 لەدایک بوو و لە 1892 کۆچی دوایی کرد، ئەندامێکی عەشیرەتێکی کوردی بوو کە بوو بە هونەرمەندێکی چیرەدەستی خەتی نەستەعلیق و زۆرجار بە یەکێک لە مەزنترین خەتنووسانی سەدەی 19 دادەنرێت. کەڵهوڕ بە مامۆستا ئەفسانەییەکانی وەک میر عەلی هەرەوی و میر عیماد سەیفی قەزوینی بەراورد دەکرێت؛ داهێنانەکانی نەستەعلیقی ڕازاوە و ڕەوانیان لەگەڵ پێداویستییەکانی چاپی بەردیدا گونجاند و هونەری کۆنیان بە تەکنەلۆژیا سەرهەڵدەدەرەکانەوە بەستەوە.

کەڵهوڕ خەڵکی عەشیرەتی کەڵهوڕی کرماشان بوو؛ ڕێڕەوی لە شەڕڤانێکی کۆچەرەوە بۆ نووسەری کۆشکی شاهانە، جووڵەی کولتووریی سەردەمەکەی لە خۆ دەگرێت. ئەم وتارە لە ژیانی دەکۆڵێتەوە، لە ڕەگ و ڕیشە عەشیرەتییەکانیەوە تا لووتکەی هونەر، و بە وردی خوێندن، ڕێڕەوی کار، بەشدارییە نوێخوازەکان، بەرهەمە دیارەکان، قوتابیان و میراتە بەردەوامەکەی باس دەکات. لە ڕێگەی چیرۆکەکەیەوە دەبینین کە قەڵەمی یەک پیاو چۆن لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی بنەماڵەی فەرمانڕەوای قاجار لەگەڵ جیهانی نوێدا، کولتووری بینراوی فارسیی داڕشتەوە.

چوارچێوەی مێژوویی: خەتنووسی لە ئێرانی قاجاردا

بۆ ناسینی بەهای دەستکەوتەکانی کەڵهوڕ، دەبێت لە چوارچێوەی سەردەمی قاجاردا (1789–1925) سەیریان بکەین؛ سەردەمێکی ئاڵۆزیی سیاسی، زیندووبوونەوەی کولتووری و ڕەوتی هاتنی تەکنەلۆژیا. قاجارەکان، کە شوێنی زەندەکانیان گرتەوە، دەسەڵاتیان لە تاران ناوەندی کرد، لە هەمان کاتدا لەگەڵ کاریگەرییە ئەورووپییەکاندا دەست و پەنجەیان نەرم دەکرد، لەوانە هێنانی ئامێرەکانی چاپ. خەتنووسیی فارسی، بە تایبەتی نەستەعلیق، کە لە سەدەکانی 14–15دا میر عەلی تەورێزی پەرەی پێ دا، هەر بنەمایەکی سەرەکیی ناسنامەی ئێرانی مایەوە و دەستنووس، تەلارسازی و بەڵگەنامە فەرمییەکانی دەڕازاندەوە. ڕازاوەییی ڕەوانی نەستەعلیق، بە دێڕە لارەکان و ڕێژە هاوئاهەنگەکانی، هێمای ناسکیی شیعری بوو و لە نەریتە لیریکییەکانی ئەدەبی فارسییەوە ئیلهامی وەردەگرت.

لە ناوەڕاستی سەدەی 19دا، چاپی بەردی لە ئێران پەرەی سەند؛ لە ئەورووپاوە بە ڕێگەی هیندستان و ئیمپراتۆریی عوسمانی هێنرابوو. ئەم شێوازەی چاپ، کە تەختەبەردی بەکار دەهێنا، گۆڕانێکی بنەڕەتیی لە بەرهەمهێنانی کتێبدا هێنا، بەڵام خەتنووسیی نەریتیی خستە بەردەم ئاستەنگ. خەتەکانی وەک نەستەعلیق، کە بۆ هێڵە ڕەوانەکانی قەڵەم داڕێژرابوون، زۆرجار لە چاپدا لێڵ یان شێوێنراو دەبوون. خەتنووسەکان لە بەردەم دووڕێیانییەکدا بوون: خۆگونجاندن یان لەبیرچوونەوە. لەم بارودۆخەدا، سەردەمی فەرمانڕەواییی ناسرەدین شا (1848–1896) پشتیوانیی هونەریی پەرە پێ دا؛ شا خۆی حەزی بە وێنەگرتن، گەشت و داهێنانە ڕۆژئاواییەکان بوو.

کرماشان، نیشتمانی کەڵهوڕ، پارێزگایەکی سنووریی دەوڵەمەند بە کەلەپووری کوردی بوو کە ژیانی عەشیرەتی تێیدا بە پێکهاتە کارگێڕییە فارسییەکان تێکەڵ بوو. عەشیرەتی کەڵهوڕ، کە بە ئەسپسووارەکانی و وەفاداریی بە تەختی شاهانە ناسراو بوو، پاشخانەیەکی سەختی بۆ ساڵە سەرەتاییەکانی کەڵهوڕ پێک هێنا. بەم شێوەیە ژیانی گۆڕانە فراوانترەکان دەنوێنێت: لە کولتووری زارەکی و کۆچەرەوە بۆ پێگەیشتووییی شارنشینی و خوێندەواری، و لە هونەری دەستییەوە بۆ بەرهەمهێنانەوەی ئامێری.

ڕەگ و ڕیشەی بنەماڵە و سەرەتای ژیان

میرزا محەمەد ڕەزا کەڵهوڕ لە 1245ی کۆچی (1829ی زایینی) لە عەشیرەتی کەڵهوڕ لەدایک بوو؛ گرووپێکی دیاری کوردی لە ناوچەی کرماشانی ڕۆژئاوای فارس (ئێرانی ئەمڕۆ). کەڵهوڕەکان، کە بەشێک بوون لە یەکێتییە فراوانترەکەی کورد، ئاژەڵدار و شەڕڤانی نیوەکۆچەر بوون و بە لێهاتووییی ئەسپسواری و خزمەتی سەربازی بۆ فەرمانڕەوا فارسییەکان ناوبانگیان هەبوو. باوکی کەڵهوڕ، محەمەد ڕەحیم بەگ، سەرکردەیەکی ڕێزلێگیراو بوو و سەرکردایەتیی دەستەیەکی سوارەی کەڵهوڕی دەکرد کە لە بەرگریی سنوور و هەڵمەتە ناوخۆییەکاندا خزمەتی دەوڵەتی قاجاری دەکرد. ئەم ژینگە عەشیرەتییە جەختی لە بەهرەی جەستەیی زیاتر لە هەوڵی زانستی دەکردەوە، بەڵام هەستێکی ڕێکوپێکی و خۆڕاگریی لە محەمەد ڕەزای گەنجدا چاند کە دواتر وزەی بە پابەندبوونی هونەریی دەبەخشی.

کەڵهوڕ لە زەوییە شاخاوییەکانی کرماشاندا گەورە بوو و منداڵییەکەی بە پێی پەروەردەی نەریتیی عەشیرەتی تێپەڕی. لە تەمەنێکی زوودا لە ئەسپسواری، تیرهاویشتن و نیشانەشکێنیدا چیرەدەست بوو؛ ئەو بەهرانەی بۆ مانەوە و پایە لە کۆمەڵگەی کوردیدا پێویست بوون. گێڕانەوەکان وەک منداڵێکی نابغە لەم بوارانەدا وەسفی دەکەن کە لە دەستکەوتەکانی ئەسپسواری و نیشانەگرتندا لە هاوتەمەنەکانی پێش دەکەوت. بەڵام تەنانەت لە گەنجییشدا کەڵهوڕ خۆشەویستییەکی بۆ خەتنووسی لە دڵدا هەبوو؛ ڕەنگە ئیلهامی لە دەستنووسە ڕازێنراوەکان یان کتیبەکانی سەر مزگەوت و گۆڕە ناوخۆییەکانەوە وەرگرتبێت. ئەم حەزە بۆ ئەندامێکی عەشیرەت ناباو بوو، چونکە خەتنووسی بە زۆری بواری زانایانی شارنشین و هونەرمەندانی کۆشک بوو. پایەی بنەماڵەکەی هەندێک ئازادیی پێ دەبەخشی؛ محەمەد ڕەحیم بەگ، بە ناسینی بەهرەی کوڕەکەی، لەوانەیە سەرەتای تاقیکردنەوەکانی لە نووسیندا هاندابێت، هەرچەندە سەرچاوە ڕەسەنەکان ئاماژە دەکەن کە کەڵهوڕ بە زۆری بە هاندانی خۆی بەدوای خەتنووسیدا چووە.

ژینگەی کۆمەڵایەتی و ئابووریی کرماشان بە قووڵی کاریگەریی لە کەڵهوڕ کرد. پارێزگاکە چوارڕێیانی ڕێگا بازرگانییەکان بوو کە تارانیان بە بەغداوە دەبەستەوە و دانیشتووانیان بە بەرهەمە کولتوورییە جۆراوجۆرەکان ئاشنا دەکرد، لەوانە کتێب و بەرهەمی هونەریی سەر بە جیهانی عوسمانی و فارسی. لەناو هێرشە عەشیرەتییەکان و پتەوکردنی دەسەڵاتی قاجاردا، ئاشنابوونی زووی کەڵهوڕ بە خوێندەواری، ڕەنگە لە ڕێگەی خوێندنی قورئان یان دەقە سەرەتاییە فارسییەکانەوە، پابەندبوونی هەتا کۆتاییی ژیانی بە قەڵەم ورووژاند. تا کۆتاییی تەمەنی هەرزەکاری، بڕیاری دابوو ژیانی کۆچەر بەجێ بهێڵێت و بۆ تاران کۆچی کرد بۆ ئەوەی خۆی لە هونەری خەتنووسیدا نوقم بکات. ئەم بڕیارە جیابوونەوەیەکی چارەنووسساز بوو لە نەریتە عەشیرەتییەکان و دەرفەتە ڕوو لە زیادبوونەکانی ئەو سەردەمەی بۆ پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی بە هۆی بەهرە و پشتیوانی دەردەخست.

خوێندن و ڕاهێنانی هونەری

خوێندنی فەرمیی کەڵهوڕ لە خەتنووسیدا لە تاران دەستی پێ کرد؛ پایتەختی قاجار کە بە هونەرمەند، شاعیر و کارگێڕ پڕجووڵە بوو. لە ژێر دەستی میرزا محەمەد خوانساریدا فێری پیشەکە بوو؛ خەتنووسێکی ڕێزلێگیراو کە بە پابەندبوونی بە شێوازە کلاسیکییەکان ناسراو بوو. بە ڕێنماییی خوانساری، کەڵهوڕ بنەماکانی نەستەعلیقی پتەو کرد؛ ئامادەکردنی قەڵەمی نەی، تێکەڵکردنی مەڕەکەب و یاسا وردەکانی ڕێژە و ڕەوانیی خەتەکەی فێر بوو. نەستەعلیق پێویستی بە کۆنترۆڵێکی ورد هەیە: پیتەکان بە ڕەوانی بە یەکەوە دەبەسترێن و بەشە بەرز و نزمەکانیان هاوسەنگییەکی ڕیتمی دروست دەکەن و شیعر بە شێوەیەکی بینراو دەورووژێنن.

کەڵهوڕ تەنها بە شارەزایی ڕازی نەبوو و بەدوای ئیلهامێکی قووڵتر لە مامۆستا مێژووییەکاندا چوو، بە تایبەتی میر عیماد حەسەنی (مردوو لە 1615)، کە لووتکەی نەستەعلیقی سەردەمی سەفەوی بوو. بۆ لاساییکردنەوەی میر عیماد، کەڵهوڕ گەشتی بۆ قەزوین و ئیسفەهان کرد و دەستنووسە ڕەسەنەکان و کتیبەکانی تەلارسازیی ڕوونووس دەکردەوە. لە ئیسفەهان، بە دووبارەبوونەوە ڕوونووسی کتیبەی سەر کەمەربەندی نەخشدارەکەی گۆڕی ئەبولقاسم میر فێندەرسکیی کرد، کە فەیلەسووفێکی سەدەی 17 بوو، و هێڵە بەهێزەکان و پێکهاتە ڕازاوەکانی میر عیمادی لە ناخی خۆیدا جێگیر کرد. ئەم گەشتانە، کە لە دەیەی 1850دا ئەنجام دران، بە کەلەپووری هونەریی ئێران ئاشنایان کرد، لەوانە مینیاتۆرە سەفەوی و خەتە تەیموورییەکان، و تەکنیکەکەیان دەوڵەمەندتر کرد.

کەڵهوڕ لەو خوێندنەی بە ڕێنماییی خۆی ئەنجامی دەدا، جەختی لە ڕاهێنان زیاتر لە تیۆری دەکردەوە. لاپەڕەی بێژماری «siah-mashq» (مەشقی ڕەش)ی بەرهەم هێنا؛ لاپەڕەی پڕ لە شێوەی دووبارەی پیتەکان بۆ تەواوکردنی یادەوەریی ماسولکەکان. ئەم بەرنامە سەختگیرە، کە زۆرجار لە تەنهاییدا ئەنجامی دەدا، ناوبانگی ئەوی وەک کەسێکی سەختگیر لە ڕێکوپێکیدا بنیات نا. تا دەیەی 1860، چیرەدەستییەکەی سەرنجی ڕاکێشا و بوو بە هۆی بانگهێشتی لە کۆڕەکانی دەستەبژێرەوە. خوێندنەکەی شێلگیریی عەشیرەتیی بە ناسکیی شارنشینی تێکەڵ کرد و ڕێگای بۆ ئەو داهێنانانە خۆش کرد کە نەستەعلیقیان بە شێوەیەکی نوێ پێناسە دەکردەوە.

ڕێڕەوی کار: لە پیشەی سەربەخۆوە بۆ نووسەری کۆشکی شاهانە

ڕێڕەوی پیشەییی کەڵهوڕ لە تاراندا پەرەی سەند، کە هاوسەنگیی لە نێوان سەربەخۆیی و پەیوەندییەکانی بە کۆشکدا ڕادەگرت. ناوبانگی گەیشتە ناسرەدین شا، پشتیوانێکی پەرۆشی هونەر، کە بانگهێشتی کرد خەتنووسی بە پاشا فێر بکات. کەڵهوڕ پەسەندی کرد و پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ شا پێک هێنا، بەڵام پۆستێکی تەواوکاتی لە دەزگای بڵاوکردنەوە لە ژێر دەستی محەمەد حەسەن خان ئیعتمادولسەڵتەنە ڕەت کردەوە. چونکە خۆبەڕێوەبردنی کارەکەی پێ باشتر بوو، بە شێوەی سەربەخۆ کاری دەکرد و بە کاری ناوبەناوی دەزگاکە داهاتی خۆی تەواو دەکرد. ئەمە ڕێگەی پێ دەدا بە ئازادی، دوور لە سنووردارییە بێروکراسییەکان، تاقیکردنەوە بکات.

خاڵێکی دیار هاوڕێیەتیکردنی دەستەی شاهانە بوو لە 1883 بۆ خۆراسان. لە ماوەی ئەم گەشتەی حوزەیران–تشرینی یەکەمدا، کەڵهوڕ ڕوونووسی دوازدە ژمارەی گۆڤاری شاهانەی «Ordu-ye homayun»ی کرد، کە بە نەستەعلیقێکی ناوازە نووسران و بە چاپی بەردی بۆ بڵاوکردنەوە لە نێوان کۆشکنشینان چاپ کران. ئەم ڕۆڵە لە ژێر سەختیی گەشتدا لێهاتووییی ئەوی خستە ڕوو؛ لەناو بارودۆخی کۆچەریدا کاری بەرزکوالێتیی بەرهەم دەهێنا کە ساڵەکانی گەنجیی ئەوی دەهێنایەوە بیر.

ڕێڕەوی کاری کەڵهوڕ لەگەڵ گەشەی چاپی بەردیدا بە یەک گەیشت. بەشداریی ڕۆژنامەکانی وەک «Sharaf» و گەشتنامە شاهانەکانی کرد و خەتەکەی لەگەڵ پێداویستییەکانی چاپ گونجاند. سەرەڕای بارودۆخێکی داراییی سادە، کە بە کەمخەرجی و جەختکردنەوە لە هونەر دەژیا، بەرهەمی زۆر بوو، هەرچەندە زۆر لە بەرهەمەکان بێواژۆ ماونەتەوە. بەشدارییە خۆبەخشانەکانی لە دەزگاکە پابەندبوونی بە ڕۆشنکردنەوەی گشتی دەردەخست و لەگەڵ چاکسازییەکانی قاجاردا دەگونجا.

داهێنانەکان: گونجاندنی نەستەعلیق لەگەڵ نوێگەری

مەزنترین میراتی کەڵهوڕ لە داهێنانەکانیدایە، کە نەستەعلیقی بۆ بەرهەمهێنانەوە بە چاپی بەردی گۆڕی. نەستەعلیقی نەریتی، بە هێڵە ناسکەکانی، لە چاپدا کێشەی هەبوو؛ کەڵهوڕ بە چەندین تەکنیک چارەسەری ئەمەی کرد:

  1. چڕکردنەوە و چینکردنی وشەکان (Jam' Nevisi): پێکهاتەکانی چڕ دەکردەوە و وشەکانی بە چین لە سەر یەک دادەنا بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕێکخستنی لاپەڕە بگونجێن، بەبێ لەدەستدانی هاوئاهەنگی، و خوێندنەوەی کتێبە چاپکراوەکانی ئاسانتر دەکرد.

  2. بچووککردنەوە (Kuchak Nevisi یان Riz Nevisi): بچووککردنەوەی قەبارەی پیت و خاڵ ڕێگەی بە دەقی چڕتر دەدا، کە بۆ وردەکارییە ناسکەکانی چاپی بەردی زۆر گونجاو بوو.

  3. ئەستوورکردنی هێڵەکان (Chagh Nevisi): ئەستوورکردنی هێڵە ڕاست و کەوانەکان ڕێگریی لە لێڵبوون دەکرد و ڕوونیی لە چاپدا دڵنیاتر دەکرد.

  4. گۆڕانکاری لە قەڵەمدا: شێوازی تیژکردنەوەی قەڵەمی نەیی گۆڕی بۆ کارکردنی خێراتر بە مەڕەکەبی چەسپاوی چاپ و نموونەی سەرەتاییی «قەڵەمی کانزایی فەرەنسی» (Qalam-e Faransa)ی بۆ نەستەعلیق و شێوەکانی شیکەستە پێک هێنا، کە کاتی ڕاهێنانی کەم دەکردەوە.

ئەم گۆڕانکارییانە کاریگەرییان لە جوانناسیی سەدەی 19 کرد و نەستەعلیقیان بۆ بەرهەمهێنانی بە کۆمەڵ گونجاوتر کرد. گونجاندنەکانی کەڵهوڕ جوانیی خەتەکەیان پاراست و لە هەمان کاتدا تەکنەلۆژیایان لەئامێز گرت؛ بەڵگەی داهێنەریی فارسی لەناو کاریگەرییە ڕۆژئاواییەکاندا.

بەرهەمە دیارەکان: کۆمەڵێک شاهکاری چاپی بەردی

کۆی بەرهەمەکانی کەڵهوڕ، کە بە زۆری بە چاپی بەردین، گۆڤار، کۆمەڵەی هەڵبژێردراوە و دەقە ئایینییەکان دەگرێتەوە. بەرهەمە سەرەکییەکان:

  • بەشەکانی ڕۆژنامەی «Sharaf».

  • «Ordu-ye homayun» (1883، 12 ژمارە).

  • گەشتنامەی دووەم گەشتی ناسرەدین شا بۆ خۆراسان (چاپی وێنەی دەقی ڕەسەن، 1982).

  • «Makhzan al-Ensha'» (1868).

  • «Fayz al-Domu'»ی میرزا ئیبراهیم نەواب تەهرانی (چاپی وێنەی دەقی ڕەسەن، 1984).

  • «Montakhab al-Soltan» (کۆمەڵەیەکی شیعری حافز و سەعدی کە شا هەڵیبژاردووە).

  • «Resala-ye Ghadiriyya».

  • «Divan»ی فرووغی بێستامی (1872، چاپکراوەی دووبارە لە 1979).

  • بەشەکانی گەشتنامەی کەربەلا و نەجەف (1870، چاپکراوەی دووبارە لە 1983).

  • گەشتنامەی دووەم گەشتی ئەورووپا (1984).

  • «Nasayeh al-Moluk».

  • «Monajat-nameh»ی خواجە عەبدولڵا ئەنساری.

  • بەشەکانی «Divan»ی میرزا حەبیب قاآنی.

زۆریان لە دەستنووسەکانی کتێبخانەی شاهانەی پێشوو یان لە چاپە دووبارەکاندا ماونەتەوە و شێوازە چڕ و پەرداخکراوەکەی ئەوی دەخەنە ڕوو.

قوتابیان و میراتی فێرکردن

کەڵهوڕ پەروەردەکارێکی پابەند بوو و ڕاهێنانی بە ژمارەیەکی زۆر لە قوتابیان دا کە شێوازەکەیان بڵاو کردەوە. قوتابییە دیارەکانی میرزا زەینولعابدین قەزوینی (مەلیکولخەتاتین)، ئاغا مورتەزا نەجمئابادی، مورتەزا بەرەغانی و عەبدولڵا موستەوفی، مێژوونووسی قاجار، دەگرنەوە. بیرەوەرییەکانی موستەوفی بە ڕوونی فێرکردنی کەڵهوڕ دەگێڕنەوە: دانیشتنە سەختگیرەکانی ڕاهێنان کە جەختیان لە وردی و داهێنان دەکردەوە. ئەم جۆرە قوتابییانە دڵنیاییان دا کە ڕێبازەکانی کەڵهوڕ بەردەوام بن و کاریگەری لە خەتنووسانی سەدەی 20 بکەن.

مردن و میراتە بەردەوامەکە

کەڵهوڕ لە 25ی موحەڕەمی 1310ی کۆچی (3ی ئابی 1892) لە کاتی پەتای کۆلێرای تاراندا، لە تەمەنی 65 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. لە گۆڕستانی حەسەنئاباد نێژرا، کە ئەمڕۆ کراوەتە ناوچەی شار، و لە نۆ منداڵی سێیان زیندوو مابوونەوە. میراتەکەی وەک داهێنەرێک بەردەوامە: نەستەعلیقی نوێ زۆر قەرزاری گونجاندنەکانی ئەو بۆ چاپە. لە بەرهەمگەلێکی وەک «Yad-nameh-ye Mohammad-Reza Kalhor» (1989)دا یادەکەی زیندوو ڕاگیراوە و ئەو هێمای پەرەسەندنی هونەرییە. لە ئێرانی ئەمڕۆدا، تەکنیکەکانی ئیلهام بە فۆنتە دیجیتاڵییەکان و هونەری هاوچەرخ دەبەخشن و ڕابردوو بە ئێستاوە دەبەستنەوە.

ژیانی کەڵهوڕ خۆڕاگری و خۆگونجاندن فێر دەکات. لە گردەکانی کرماشانەوە تا کۆشکەکانی تاران، قەڵەمەکەی ڕازاوەییی فارسیی هەتاهەتایی کرد.

سەرچاوەکان

  1. Mirza Mohammad Reza Kalhor - Wikipediahttps://en.wikipedia.org/wiki/Mirza_Mohammad_Reza_Kalhor

  2. KALHOR, Mirzā Mohammad-Reżā - Encyclopaedia Iranicahttps://www.iranicaonline.org/articles/kalhor-mirza-mohammad-reza/

  3. Mohammad Rezā Kalhor - Anthology of Iranian Masters of Calligraphyhttps://www.reed.edu/persian-calligraphy/en/mohammad-reza-kalhor/

  4. Mirza Mohammad Reza Kalhor - Sarv Arthttps://sarvart.uk/blog/mirza-mohammad-reza-kalhor

  5. Mirza Mohammad Reza Kalhor Gallery - Arteboxhttps://artebox.org/kalhor-02/

  6. Handwritten edition of “Divan of Hafez” by calligrapher Mirza Mohammadreza Kalhor published - Tehran Timeshttps://www.tehrantimes.com/news/507693/Handwritten-edition-of-Divan-of-Hafez-by-calligrapher-Mirza

  7. File:Mirza Mohammad Reza Kalhor.jpg - Wikimedia Commonshttps://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mirza_Mohammad_Reza_Kalhor.jpg

  8. Famous Calligraphers - Persian Calligraphyhttps://www.persiancalligraphy.org/Famous-Calligraphers.html

  9. Iranian Calligraphy. Great master calligrapher of 19th century Iran Mirza Mohammad Reza Kalhor - X Posthttps://x.com/MajdiAbdoreza/status/1002229800558317568

  10. Mirza Mohammad Reza Kalhor and the Revival of Nastaliq Script - ICROhttps://en.icro.ir/Drawing-and-visualization/Mirza-Mohammad-Reza-Kalhor-and-the-Revival-of-Nastaliq-Script