محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی کێ بوو؟
محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی (کۆچی دوایی: نزیکەی 953–956 زایینی) دامەزرێنەری بنەماڵەی ڕەوادیی بەکوردبوو بوو کە لە سەدەکانی 10 و 11دا فەرمانڕەوایەتیی تەورێز و ئازەربایجانی دەکرد و لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا وەک میرنشینێکی کوردی وەسف کراوە. بنەماڵەکەی لە بنەڕەتدا عەرەبڕەچەڵەک بوو؛ بنەماڵە عەرەبییەکەی ڕەوادی لە کۆتاییی سەدەی 8ەوە وەک ژێردەستی عەباسی ناوچەی تەورێزی بەڕێوە دەبرد. بەڵام تا ناوەڕاستی سەدەی 10، بە هاوسەرگیری لەگەڵ بنەماڵە کوردییە ناوخۆییەکان و تێهەڵکێشان لە جیهانی هۆزیی کورددا، بە تەواوی بەکورد بووبوون. مێژوونووسی عوسمانی، مونەجیمباشی، محەمەد کوڕی حوسەین بە یەکەم فەرمانڕەوای ڕەوادییە بەکوردبووەکان دەناسێنێت و ئاماژە بەوە دەکات کە فەرمانڕەوایەتیی ناوچەکانی لە ئەرمەنستان کردووە.
بۆ مێژوونووسە کوردەکان، محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی دامەزرێنەری یەکەم دەوڵەتی کوردی لە ئازەربایجانە؛ میرنشینێک کە تەورێز و مەراخە و ئەردەبیل و ورمێ و بەشێکی زۆری ناوچە سنوورییە مێژووییەکەی کورد–ئێرانی کۆنترۆڵ دەکرد. بنەماڵەکەی تا 1071 زایینی بەردەوام بوو و دواتر بەشداریی لە ڕەچەڵەکی یەکێک لە گەورەترین بنەماڵە پاشایەتییەکانی مێژووی ئیسلامدا کرد: ئەیوبییەکان، دامەزرێنەرانی ئیمپراتۆریەتی سەلاحەدین.
خاڵە سەرەکییەکان
محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی لە ناوەڕاستی سەدەی 10دا بنەماڵەی ڕەوادیی لە تەورێز و ئازەربایجان دامەزراند.
بنەماڵەکەی عەرەبڕەچەڵەک بوو، بەڵام تا سەدەی 10 بە تەواوی بەکورد بووبوون، ناوە کوردییەکانی وەک مەملان (بۆ محەمەد)یان وەرگرتبوو و بە پاڵپشتیی هۆزە کوردەکان فەرمانڕەوایەتییان دەکرد.
میرنشینی ڕەوادی تەورێز و مەراخە و ئەردەبیل و بەشێکی زۆری ئەو ناوچەیەی کۆنترۆڵ دەکرد کە ئەمڕۆ ئازەربایجانی ئێرانە؛ ناوچەیەکی لە ڕووی مێژووییەوە کوردی.
بنەماڵەی ڕەوادی لە نزیکەی 955 تا 1071 زایینی بەردەوام بوو و فەرمانڕەواکانی وەک ئەبوو مەنسوور وەهسوودانی لێ هەڵکەوت، یەکێک لە ناودارترین فەرمانڕەواکانی ڕەوادی.
لقێکی هۆزی کوردیی هەزەبانی کە خزمەتی ڕەوادییەکانی دەکرد، واتە ڕەوادیە، بووە هۆزی سەلاحەدین و ئەیوبییەکان.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
بنەچە و بەکوردبوون
ڕەچەڵەکی بنەماڵەی ڕەوادی دەگەڕایەوە بۆ هۆزی عەرەبیی ئەزد، کە لە ناوەڕاستی سەدەی 8دا وەک والیی عەباسی گەیشتبوونە ئازەربایجان. لە ماوەی دوو سەدەی دواتردا، بە هاوسەرگیری لەگەڵ بنەماڵە کوردییە ناوخۆییەکان و یەکگرتن لەگەڵ جیهانی هۆزیی کورد، بە تەواوی بەکورد بوون. تا سەردەمی محەمەد کوڕی حوسەین، ناوە کوردییەکانیان بەکار دەهێنا؛ مەملان بۆ محەمەد و ئەحمەدیل بۆ ئەحمەد، و سەرکردایەتیی هێزە هۆزییە کوردەکانیان دەکرد. سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست ئەوان وەک فەرمانڕەوای کورد وەسف دەکەن. گواستنەوە لە والییە عەرەبەکانەوە بۆ فەرمانڕەوا کوردە بەکوردبووەکان نموونەیەکی دیاری تێهەڵکێشانی کولتووری لە جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو.
مێژوونووسی عوسمانی، مونەجیمباشی، محەمەد کوڕی حوسەین بە یەکەمین کەس لە ڕەوادییە بەکوردبووەکان دەناسێنێت و دەڵێت فەرمانڕەوایەتیی ناوچەکانی ئەرمەنستانی کردووە. ئەو دەسەڵاتی خۆی لە تەورێز و ناوچەی دەوروبەری ئازەربایجان جێگیر کرد؛ ناوچەیەک کە تا ئەمڕۆش نیشتمانی کۆمەڵە هۆزییە کوردەکانە و لە سەدەی 10دا بەشێکی ناوەندیی جیهانی سیاسیی کورد بوو.
چوارچێوەی مێژوویی
محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی لە سەردەمی پەرتەوازەبوونی سیاسیی عەباسیدا میرنشینەکەی بنیات نا. تا ناوەڕاستی سەدەی 10، خەلافەتی عەباسی بە کردەوە کۆنترۆڵی زۆربەی پارێزگاکانی لەدەست دابوو. هێزە هەرێمییەکان، واتە بووییەکان لە ئێران و حەمدانییەکان لە سووریا و میزۆپۆتامیای سەرەوە و سامانییەکان لە ڕۆژهەڵات، جەختیان لە سەربەخۆییی خۆیان دەکردەوە. سەرکردە کوردەکان لە سەرانسەری زاگرۆس و ناوچەکانی دەوروبەر سوودیان لەم پەرتەوازەبوونە وەرگرت بۆ دامەزراندنی میرنشینەکانی خۆیان. بنەماڵەی ڕەوادی لە ئازەربایجان یەکێک بوو لە چەند دەوڵەتێکی کوردی کە لەم ماوەیەدا سەریان هەڵدا.
میرنشینی ڕەوادی لە پێگەیەکی گرنگی ستراتیژیدا بوو؛ لەنێوان بووییەکان لە باشوور، ئەرمەنییەکان لە ڕۆژئاوا و شەدادییەکان (بنەماڵەیەکی دیکەی کوردی) لە باکووری ڕۆژئاوادا. توانای مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم فشارە ڕکابەرەکان، لە کاتێکدا دەسەڵاتی ڕەوادی بەسەر تەورێز و ناوچە فراوانترەکەی ئازەربایجاندا دەپارێزرا، ئاستەنگە سیاسییە سەرەکییەکەی بەردەم محەمەد کوڕی حوسەین و جێنشینەکانی بوو.
بنەماڵەی ڕەوادی
خاک و فەرمانڕەوایەتی
میرنشینی ڕەوادی لە لوتکەی دەسەڵاتیدا تەورێز و مەراخە و ئەردەبیل و ورمێ و خۆی و سەڵماس و سەراو و مەڕەند و شار و خاکەکانی دیکەی ئازەربایجانی کۆنترۆڵ دەکرد؛ یەکێک لە دەوڵەمەندترین ناوچە کشتوکاڵی و بازرگانییەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست. سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست ڕەوادییەکان وەک فەرمانڕەوایانی خاوەن پاڵپشتیی هۆزیی کورد وەسف دەکەن کە سوپای شەڕڤانە کوردەکانیان فەرماندەیی دەکرد و کردەوە ئایینییەکانی کۆمەڵگەی کوردی موسڵمانی سوننەیان دەپاراست.
پەیوەندی بە سەلاحەدین و ئەیوبییەکانەوە
یەکێک لە گرنگترین پەیوەندییەکانی یادەوەریی مێژووییی کورد، پەیوەندیی نێوان بنەماڵەی ڕەوادی و سەلاحەدینە. ئەیوبییەکان، واتە بنەماڵەی سەلاحەدین، ڕەچەڵەکیان دەگەڕایەوە بۆ ڕەوادیە، لقێکی هۆزی کوردیی هەزەبانی کە خزمەتی فەرمانڕەوا ڕەوادییەکانی کردبوو و ناوی ئەوانی وەرگرتبوو. وتاری ویکیپیدیا لەبارەی بنەماڵەی ئەیوبییەوە ئاماژە بەوە دەکات کە «باوباپیری بنەماڵەکە، نەجمەدین ئەیوب کوڕی شادی، سەر بە ڕەوادیە بوو، لقێکی هۆزی کوردیی هەزەبانیە.» ڕەوادیە وەک هێزی یاریدەدەر خزمەتی بنەماڵەی ڕەوادییان کردبوو و ناوی خاوەنەکانی خۆیان وەرگرتبوو. ئەمە محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی دەکاتە کەسایەتییەک کە لە ڕێگەی مێژووی بنەماڵەکانەوە بە خودی سەلاحەدینەوە پەیوەستە.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ و ناکۆکییەکان
پۆلێنکردنی نەتەوەییی ڕەوادییەکان جێی مشتومڕە. شاعیری ناوخۆیی، قەترانی تەورێزی، بەهۆی ڕەچەڵەکە عەرەبییەکەیانەوە ستایشی کردوون و وەهسوودانی فەرمانڕەوای ڕەوادی دان بە ڕەچەڵەکی تێکەڵی عەرەب–ئێرانیی خۆیدا ناوە. بەڵام سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بە بەردەوامی ڕەوادییەکانی سەردەمی دواتر وەک فەرمانڕەوای کورد وەسف دەکەن. مێژوونووسە کوردەکان بە پشتبەستن بە بەکوردبوونیان، ناوە کوردییەکانیان (مەملان، ئەحمەدیل)، بنکەی پاڵپشتیی هۆزیی کوردیان و وەسفکردنیان وەک کورد لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا، ناسنامە کوردییەکەیان پشتڕاست دەکەنەوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی ئەو بنەماڵەیەیە کە دایمەزراند؛ یەکێک لە یەکەم دەوڵەتە کوردییەکانی ئازەربایجان، میرنشینێک کە زیاتر لە سەدەیەک بەردەوام بوو و پەیوەندییەکانی بە هۆزی کوردیی هەزەبانییەوە لە کۆتاییدا بەشداریی لە ڕەچەڵەکی سەلاحەدین و ئەیوبییەکاندا کرد. ئەو کەسایەتیی دامەزرێنەری بنەماڵەیەکە کە تەورێزی کردە شارێکی ژێر فەرمانڕەوایەتیی کورد و ئازەربایجانی کردە خاکێکی ناوەندیی سیاسیی کورد لە سەدەکانی 10–11دا.
پرسیارە باوەکان
محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی کێ بوو؟
محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی (کۆچی دوایی: نزیکەی 953–956 زایینی) دامەزرێنەری بنەماڵەی ڕەوادیی بەکوردبوو لە تەورێزی ئازەربایجان بوو. بنەماڵەکەی لە بنەڕەتدا عەرەب بوو، بەڵام تا سەدەی 10 بە تەواوی بەکورد بووبوو. بنەماڵەکەی تا 1071 زایینی فەرمانڕەوایەتیی ئازەربایجانی دەکرد و لە ڕووی باوباپیرایەتییەوە بە تیرەی ڕەوادیەی سەلاحەدینەوە پەیوەست بوو.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Rawwadid dynasty — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Rawwadid_dynasty).
RAWWADIDS — Encyclopaedia Iranica (iranicaonline.org/articles/rawwadids).