جۆرێکی تایبەت لە شاعیری کورد هەیە کە لە دەروازەی نێوان کلاسیک و نوێدا دەوەستێت؛ فۆرم و ڕۆحی نەریتێکی ئەدەبیی هەزار ساڵە وەردەگرێت و بەکاریان دەهێنێت بۆ قسەکردن لەگەڵ جیهانێک کە خێراتر دەگۆڕێت لەوەی هەر نەوەیەکی پێشتر ناچار بووبێت لەگەڵیدا بگونجێت. ناری، کە بە لاتینی Narî و Nariیش دەنووسرێت، شاعیرێکی لەم جۆرە بوو. لە 1874 لە ناوچە بەرزە کوردییەکان لەدایک بوو، لە ساتێکدا کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هێشتا یەکگرتوو بوو بەڵام بە ئاشکرا هەڵدەوەشایەوە. شیعری کوردیی سۆرانیی لە نەریتی غناییدا دەنووسی؛ غەزەل و قەسیدە، شیعری خۆشەویستی و حەسرەت و تامەزرۆیی ڕۆحی. بەو کارە بوو بە یەکێک لەو دەنگانەی میراتی ئەدەبیی کلاسیکی کوردیان گواستەوە بۆ سەدەی بیستەم.
لە 1944، لە ناوەڕاستی شەڕی جیهانیی دووەمدا، مرد، دوای تێپەڕین بە ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، دامەزراندنی ئینتیدابی بەریتانیا لە عێراق و گەشەی هێواشی هۆشیاریی سیاسیی کورد لە خاکەکانی ئەوەی پێشتر باشووری کوردستان بوو. شیعرەکەی پردێک بوو لە نێوان دوو جیهاندا: جیهانی نەریتی ئەدەبیی کلاسیکی کورد کە ئەحمەدی خانی و مەلای جزیریی پێشکەش کردبوو، و جیهانی ئەدەبی کوردیی نوێ کە دەستی بە مامەڵەکردن لەگەڵ پرسیارەکانی ناسنامەی نەتەوەیی، ئاواتی سیاسی و مانەوەی کولتووری کردبوو.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: نەریتی شیعریی سۆرانی
2. بەشی 2: پێگەیشتنی شاعیرێک
3. بەشی 3: بابەتەکان و هونەری شیعر
4. بەشی 4: شیعر لە جیهانێکی پڕئاژاوەی سیاسیدا
5. بەشی 5: میرات و پێگە لە ئەدەبی کوردیدا
6. ڕیزبەندیی کاتی
7. سەرچاوەکان
8. پرسیارە باوەکان
بەشی 1: نەریتی شیعریی سۆرانی
شێوەزاری سۆرانیی کوردی، کە بە زۆری لەو شوێنە پێی دەدوێن کە ئێستا هەرێمی کوردستانی عێراقە و لە کوردستانی ئێرانیش، یەکێک لە دەوڵەمەندترین نەریتە ئەدەبییەکانی جیهانی کوردی هەیە. شاعیرانی سۆرانی بە پشتبەستن بە فۆرمەکانی شیعری کلاسیکی فارسی و عەرەبی، واتە غەزەل و قەسیدە و ڕوباعی، نەریتێکی ئەدەبیی زۆر پێگەیشتوویان پەرە پێ دا و فۆرمە کلاسیکییەکانیان بۆ دەربڕینی ئەزموونە تایبەتە کوردییەکانی خۆشەویستی، لەدەستدان، تامەزرۆیی ڕۆحی و بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون ئاواتی سیاسی بەکار هێنا.
تا کۆتاییی سەدەی نۆزدەهەم، نەریتی ئەدەبیی سۆرانی دەستی بە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو بابەتە نوێیانە کردبوو کە جیهانی نوێ بەسەر کولتووری کوردیدا دەیسەپاندن: پرسیاری ناسنامەی نەتەوەیی کورد، پەیوەندیی ناسنامەی کوردی و ئیسلامی و ئاواتە سیاسییەکانی گەلێک کە بەسەر چەندین دەوڵەتدا دابەش کرابوو و بە پلەی جیاواز تووشی سەرکوتی کولتووری کرابوو. ناری لە ناو ئەم نەریتەدا دەینووسی؛ فۆرم و قووڵایی ڕۆحییەکەی وەردەگرت، لە هەمان کاتدا دەستی بە دەربڕینی ڕەهەندە تایبەتە نوێیەکانی ئەزموونی کوردی کردبوو.
بەشی 2: پێگەیشتنی شاعیرێک
ناری لە 1874 لە ناوچە بەرزە کوردی‌زمانەکان لەدایک بوو کە دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دابەشکردنی دواتری ناوچەکە دەبوون بە بەشێک لە ئینتیدابی بەریتانیا بۆ عێراق. لە نەریتی کلاسیکیدا پێگەیشت: لە مەدرەسە ئەدەبی عەرەبی و فارسی و کوردیی خوێند، شارەزایی تەکنیکیی فۆرمی شیعریی وەرگرت کە نەریتەکە داوای دەکرد و هەستیاریی ڕۆحی و فەلسەفیی پەرە پێ دا کە شاعیرە غناییە گەورەکان لە تەنها تەکنیکی‌زانان جیا دەکاتەوە.
وەک زۆربەی شاعیرە کوردەکانی نەوەکەی، لە نەریتی کلاسیکیدا نازناوی شیعریی بەکار دەهێنا؛ ناری. ئەمە ناسنامەیەکی ئەدەبیی بە شاعیر دەبەخشی کە لە ناسنامە کەسییەکەی جیا بوو، بەڵام پەیوەندیی پێوە هەبوو. ناوەکە واتای ئاگر و گەرم و گوڕیی لە خۆ دەگرێت و ئاماژە بە توندیی سۆزی شیعرەکەی دەکات. بە زۆری بە سۆرانی دەینووسی، ئەگەرچی نەریتە کلاسیکییەکەی پشت بە ڕێسا ئەدەبییەکانی فارسی و عەرەبی دەبەست.
بەشی 3: بابەتەکان و هونەری شیعر
شیعری ناری بە زۆری لە شێوازی غنایی نەریتی کلاسیکیدا کار دەکات: شیعری خۆشەویستی، هەم زەمینی و هەم خودایی، لە نەریتی شیعری سۆفیدا کە مەعشوق دەتوانێت لە هەمان کاتدا هەم مرۆڤێک و هەم خودا بێت، و شیعری تامەزرۆیی بۆ نیشتمان یان ئایدیالێک کە وا دەردەکەوێت هەمیشە کەمێک لە دەستڕاگەیشتن دوورە. فۆرمی غەزەل بە سیستەمی توندی سەروا و ڕەدیفەکەی، نەریتی واژۆکردنی ناوی شاعیر لە کۆتا بەیتدا و تۆڕە ئاڵۆزەکەی وێنە نەریتییەکان و دەستکارییە نامۆکان، ئامرازی سروشتیی ئەو بوو.
ئەوەی ناری لە ناو نەریتەکەدا جیا دەکاتەوە، ڕاستەوخۆیی دەربڕینی سۆزەکەی و توانای بەکارهێنانی فۆرمە کلاسیکییەکانە بە تازەییەک کە تەنها لە ڕازاندنەوە دوور دەکەوێتەوە. شیعرەکانی تەنها ڕێسا کلاسیکییەکان دووبارە ناکەنەوە؛ ئەو ڕێسایانە بەکار دەهێنن بۆ وتنی شتێک کە هەست دەکرێت بەڕاستی هەستی پێ کراوە، نەک تەنها لە ڕووی تەکنیکییەوە بە باشی ئەنجام درابێت. ئەم تایبەتمەندییە، واتە هەستی ڕاستەقینە کە بە فۆرمێکی بە شارەزایی بەکارهێنراو دەربڕدراوە، ئەو شاعیرانەی بەرهەمیان دەمێنێتەوە لە شیعرسازە لێهاتووەکان جیا دەکاتەوە و ئەوەیە کە بەرهەمی ناریی لە نەریتی ئەدەبیی کوردیدا زیندوو ڕاگرتووە.
بەشی 4: شیعر لە جیهانێکی پڕئاژاوەی سیاسیدا
ئەو جیهانەی ناری تێیدا دەژیا بە شەڕی جیهانیی یەکەم و لێکەوتەکانیدا گۆڕا. ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، دامەزراندنی ئینتیدابی بەریتانیا لە عێراق و پەیمانی لۆزان کە ئەگەری مافی دیاریکردنی چارەنووسی کوردی لەناو برد، هەموویان لە ماوەی ژیانی کاریی پێگەیشتووی ئەودا ڕوویدان. بێداربوونەوەی سیاسیی کورد لە دەیەکانی 1920 و 1930، واتە گەشەی حیزبە سیاسییە کوردییەکان، پەرەپێدانی ڕۆژنامەگەری و بڵاوکردنەوەی کوردی و بەکارهێنانی ڕوو لە زیادبوونی زمانی کوردی بۆ مەبەستی سیاسی هەروەک ئەدەبی، چوارچێوەیەکی نوێی بۆ شیعری کوردی دروست کرد.
ناری بە ناو ئەم گۆڕانانەدا تێپەڕی و لە هەمان کاتدا بە زۆری بە نووسین لە نەریتی غنایی کلاسیکیدا بەردەوام بوو. بە واتای ڕاستەوخۆ شاعیرێکی سیاسی نەبوو؛ شیعری داواکاریی سەربەخۆیی کورد یان مەحکومکردنی هێزە کۆلۆنیالییەکانی نەدەنووسی. سیاسەتی، ئەگەر هەر دەربڕابێت، لە ڕێگەی تایبەتمەندیی ماتەمینیی شیعرەکەیەوە دەربڕا: هەستی لەدەستدان، تامەزرۆیی بۆ ئایدیالێک کە بەدی نەهاتووە و نائارامیی ڕۆحی کە نەریتی کلاسیکی هەمیشە دەریدەبڕی، بەڵام لە چوارچێوەی مێژووی کورددا دەنگدانەوەیەکی سیاسیی ڕوونی هەبوو.
بەشی 5: میرات و پێگە لە ئەدەبی کوردیدا
ناری لە 1944 مرد و کۆمەڵە بەرهەمێکی بەجێ هێشت کە لە نەریتی ئەدەبیی سۆرانیدا پێگەیەکی بەڕێزی هەیە. بەشێک بوو لەو نەوەیەی شاعیرە کوردەکان کە لە ساڵە سەختە سیاسییەکانی سەرەتای سەدەی بیستەمدا نەریتی کلاسیکییان زیندوو ڕاگرت، کاتێک بارودۆخی بەرهەمهێنانی ئەدەبی کوردی ناجێگیر بوو و خودی مانەوەی کوردی وەک زمانێکی ئەدەبی مسۆگەر نەبوو.
میراتەکەی شاعیرە کلاسیکییە گەورەکانی نەریتی کوردی، ئەحمەدی خانی و مەلای جزیری و خانای قوبادی، بە شاعیرە نوێیەکانی سەدەی بیستەمەوە دەبەستێتەوە کە نەریتی ئەدەبیی کوردیان بە ئاراستەی نوێدا دەبرد. پردێک بوو: پیاوێک کە ئەوەندە بە قووڵی لە فۆرمە کلاسیکییەکان تێدەگەیشت کە بە شارەزایی ڕاستەقینە بەکاریان بهێنێت، و ئەوەندە ژیا کە ئەو جیهانە نوێیە ببینێت کە لە کۆتاییدا لێیان تێدەپەڕی. لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا ئەم جۆرە پردانە پێویستن؛ ئەو بەردەوامییەن کە ڕێگە بە نەریتێک دەدەن لە ناو پچڕانەکاندا بمێنێتەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی ناری
1874 — لە ناوچە بەرزە کوردییەکانی ئەوەی ئێستا هەرێمی کوردستانی عێراقە لەدایک دەبێت.
کۆتاییی سەدەی 19 — خوێندنی کلاسیکی لە نەریتی ئەدەبیی عەرەبی و فارسی و کوردیدا.
1918 — ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی؛ کوردستان بەسەر سنوورە نەتەوەییە نوێیەکاندا دابەش دەکرێت.
دەیەکانی 1920–1930 — بێداربوونەوەی سیاسی و کولتووریی کورد لە ژێر ئینتیدابی بەریتانیا لە عێراق.
1944 — دەمرێت و کۆمەڵەیەک شیعری غنایی سۆرانی وەک میراتی خۆی بەجێ دەهێڵێت.
سەرچاوەکان
1. Hassanpour, Amir. Nationalism and Language in Kurdistan 1918–1985. Mellen Research University Press, 1992.
2. Blau, Joyce. Le Kurde de Amadiya et de Djabal Sindjar. Paris: Klincksieck, 1975.
3. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
4. Edmonds, C.J. Kurds, Turks and Arabs. Oxford University Press, 1957.
5. Wikipedia contributors. Narî (شاعیر). https://en.wikipedia.org/wiki/Nari_(poet)
پرسیارە باوەکان
ناری کێ بوو؟
ناری (1874–1944) شاعیرێکی کوردی سۆرانی‌نووس بوو کە لە نەریتی غنایی کلاسیکیدا کاری دەکرد؛ غەزەل و قەسیدەی بە شێوازی ئەو شاعیرە گەورە کورد و فارسانە دەنووسی کە پێش ئەو ژیابوون. بەشێک بوو لەو نەوەیەی کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، لە بارودۆخێکی سەختی سیاسیدا، نەریتی ئەدەبیی کلاسیکی کوردیان زیندوو ڕاگرت و پردیان لە نێوان میراتی کلاسیکی و ئەدەبی کوردیی نوێی سەرهەڵدەردا دروست کرد.
ناری بە چ شێوەزارێک دەینووسی و بۆچی ئەمە گرنگە؟
ناری بە زۆری بە کوردیی سۆرانی دەینووسی، ئەو شێوەزارەی بە زۆری لە کوردستانی عێراق و بەشێک لە کوردستانی ئێران پێی دەدوێن. سۆرانی یەکێک لە دەوڵەمەندترین نەریتە ئەدەبییەکانی جیهانی کوردی هەیە، بە مێژوویەکی چەند سەدەیی شیعری کلاسیکی کە پشت بە فۆرمەکانی فارسی و عەرەبی دەبەستێت. ئەو شاعیرانەی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە سۆرانی دەیاننووسی، پاسەوانانی ئەم نەریتە بوون لە کاتێکدا کە دەربڕینی کولتووریی کوردی لە هەر چوار بەشی کوردستاندا لە ژێر فشارێکی توندی سیاسیدا بوو.
پێگەی ناری لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا چییە؟
ناری پێگەی کەسایەتییەکی سەردەمی گواستنەوەی هەیە: شاعیرێک کە بە شارەزایی ڕاستەقینە لە نەریتی کلاسیکیدا کاری دەکرد و لەو سەردەمەدا ژیا کە ئەو نەریتە دەستی بە چۆڵکردنی جێگەی خۆی بۆ شیعری کوردیی نوێی ناوەڕاستی سەدەی بیستەم کردبوو. بەرهەمەکەی شاعیرە کلاسیکییەکانی سەدەکانی حەڤدەهەم و هەژدەهەم بە شاعیرە نوێیەکانی سەردەمی دوای شەڕەوە دەبەستێتەوە و لە ناو یەکێک لە ئاڵۆزترین سەردەمەکانی مێژووی کورددا دەزوویەکی بەردەوامی دابین دەکات.