لە بەهاری 1937، سوپای تورکیا بە تۆپخانە، فڕۆکە و گازی ژەهراوی چووە ناو ناوچەی دێرسیم لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ و دەستی بە کوشتنی چل هەزار بۆ حەفتا هەزار مەدەنیی عەلەویی کورد کرد، لە ئۆپەراسیۆنێکدا کە حکومەتی تورکیا بۆ زیاتر لە حەفتا ساڵ بە فەرمی وەک کۆمەڵکوژی دانی پێدا نەنا. یەکێک لە ڕزگاربووانی ئەو کارەساتە، پزیشکێک کە پێش کۆمەڵکوژییەکە لە دێرسیم پزیشکیی دەکرد، دوای کۆمەڵکوژییەکە بۆ تاراوگە هەڵهات و چوار دەیەی دواتری بە نووسین، بەڵگەکردن و سووربوون لەسەر ئەوە بەسەر برد کە ئەوەی لە دێرسیم ڕووی داوە نابێت لە بیر بچێتەوە، نووری دێرسیمی بوو. ئەو پیاوەیە کە نەیهێشت دێرسیم لە بیر بچێتەوە و ئەم ڕەتکردنەوەیە بوو بە کاری تەمەنی.
ناوەڕۆک
1. بەشی 1: دێرسیم؛ گەلێکی جیاواز
2. بەشی 2: پێگەیشتنی پزیشکێکی ئاژەڵان و نەتەوەگەرایەک
3. بەشی 3: کۆمەڵکوژیی دێرسیم لە 1937–1938
4. بەشی 4: هەڵهاتن و تاراوگە؛ ساڵە درێژەکانی دەرەوەی تورکیا
5. بەشی 5: ئەرکی مێژوونووس؛ نووسینی یادەوەریی دێرسیم
6. بەشی 6: بەرهەمە سەرەکییەکانی دێرسیمی
7. بەشی 7: ڕەهەندی عەلەوی؛ ئایین، ناسنامە و مانەوە
8. بەشی 8: ڕۆشنبیری دیاسپۆرا؛ نووسین دژی لەبیرچوونەوە
9. بەشی 9: میرات؛ ئەو پزیشکەی ئاژەڵان کە یادەوەریی جینۆسایدێکی پاراست
10. خشتەی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
بەشی 1: دێرسیم؛ گەلێکی جیاواز
دێرسیم، کە ئەمڕۆ بە پارێزگای تونجەلی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا ناسراوە، ناوچەیەکی شاخاوییە کە دانیشتووانێکی عەلەویی کورد تێیدا دەژین، بە زمانی زازا قسە دەکەن و شێوەیەکی تێکەڵی ئیسلام پەیڕەو دەکەن کە توخمەکانی دڵبەستەییی شیعە، نەریتی کوردیی پێش ئیسلام و کردە ئایینییە خۆجێییەکان تێکەڵ دەکات. کوردانی دێرسیم بە هەر پێوانەیەک کۆمەڵگایەکی جیاواز بوون: لە ڕووی نەتەوەییەوە کورد، بەڵام لە بری سوننی عەلەوی؛ لە ڕووی زمانییەوە زازا لە بری کرمانجی؛ لە ڕووی جوگرافییەوە دابڕاو لەناو شاخەکاندا، کە خۆبەڕێوەبردنیان لە ماوەی چەندین سەدە فەرمانڕەواییی عوسمانیدا پاراستبوو.
بەشی 2: پێگەیشتنی پزیشکێکی ئاژەڵان و نەتەوەگەرایەک
نووری دێرسیمی لە 1893 لە دێرسیم لەدایک بوو. وەک پزیشکی ئاژەڵان ڕاهێنرا و گەڕایەوە دێرسیم بۆ ئەوەی لەناو گەلەکەی خۆیدا پزیشکیی ئاژەڵان بکات. هەروەها لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای سەردەمی کۆماردا لە بازنە نەتەوەگەرە کوردییەکاندا لە ڕووی سیاسییەوە چالاک بوو و کۆمەڵگای دێرسیمی بە بزووتنەوەی فراوانتری نەتەوەییی کوردەوە دەبەستەوە. چالاکیی سیاسییەکەی کردیە ئامانجی دەزگا ئەمنییەکانی کۆمار و پێشتر لە بارودۆخێکی سیاسیی مەترسیداردا دەژیا، کاتێک ڕووداوەکانی 1937–1938 ژیانیان بۆ هەمیشە گۆڕی.
بەشی 3: کۆمەڵکوژیی دێرسیم لە 1937–1938
لە 1937، ڕاپەڕینێکی خۆجێیی لە دێرسیم وەڵامێکی زەبەلاحی سەربازیی دەوڵەتی تورکیای لێ کەوتەوە. سوپاکە، کە بە فەرمانی ئەنقەرە کاری دەکرد و فڕۆکە، تۆپخانە و گازی ژەهراوی بەکار دەهێنا، چل هەزار بۆ حەفتا هەزار کەسی کوشت، کە خەمڵاندنەکان جیاوازن، سەدان گوندی وێران کرد و دانیشتووانە ڕزگاربووەکەی بۆ ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ ڕاگوێزە کرد. ئەمە تا بەتاڵکردنەوەی گوندە کوردییەکان لە دەیەی 1990ەکاندا، گەورەترین تاکە کردەی توندوتیژی دژی دانیشتووانێکی کورد لە مێژووی کۆماری تورکیادا بوو.
بەشی 4: هەڵهاتن و تاراوگە؛ ساڵە درێژەکانی دەرەوەی تورکیا
نووری دێرسیمی لە کۆمەڵکوژییەکە ڕزگاری بوو و بۆ تاراوگە هەڵهات. لە سووریا، عێراق و وڵاتانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ژیا و بۆ دابینکردنی بژێوی وەک پزیشکی ئاژەڵان کاری دەکرد، لە هەمان کاتدا بەرهەمە مێژوویی و سیاسییەکانی دەنووسی. هەرگیز نەگەڕایەوە تورکیا و هەرگیز دیسان دێرسیمی نەبینییەوە. لە 1973 لە تاراوگە مرد، دوای ئەوەی سی و شەش ساڵی کۆتاییی ژیانی وەک پەنابەرێک لە دەست ئەو دەوڵەتە بەسەر بردبوو کە کۆمەڵگاکەی وێران کردبوو.
بەشی 5: ئەرکی مێژوونووس؛ نووسینی یادەوەریی دێرسیم
دێرسیمی لە تاراوگەوە بە یەک ئامانجی سەرەکی دەینووسی: بەڵگەکردنی ئەوەی لە دێرسیم ڕووی دابوو، پێش ئەوەی بێدەنگیی دەوڵەتی تورکیا بتوانێت بەتەواویی بیسڕێتەوە. دەیزانی ئەگەر ڕزگاربووان تا هێشتا توانایان هەیە تۆماری نەکەن، کۆمەڵکوژییەکە ڕەت دەکرێتەوە، بچووک دەکرێتەوە و لە بیر دەچێتەوە. گرنگترین بەرهەمی، Hatıratlarım (بیرەوەرییەکانم)، کە لە 1952 بڵاو کرایەوە، یەکەم گێڕانەوەی وردی کۆمەڵکوژیی دێرسیمی لە ڕوانگەی ڕزگاربووێکەوە پێشکەش کرد. هەروەها بە فراوانی دەربارەی مێژوو و خەڵکناسیی کوردانی دێرسیم، نەریتی عەلەوی و بزووتنەوەی فراوانتری نەتەوەییی کورد نووسی.
بەشی 6: بەرهەمە سەرەکییەکانی دێرسیمی
دێرسیمی چوار بەرهەمی سەرەکیی بڵاو کردەوە: Hatıratlarım (بیرەوەرییەکانم، 1952)، Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine Dair (دەربارەی دێرسیم و خەباتی نەتەوەییی کورد، 1952)، Kürdistan Tarihinde Dersim (دێرسیم لە مێژووی کوردستاندا، 1952) و بەرهەمێکی دواتر دەربارەی مێژووی کورد. ئەم کتێبانە پێکەوە گێڕانەوەیەکی گشتگیری مێژوو، خەڵکناسی، ئایین و ڕووداوەکانی 1937–1938ی دێرسیم لە ڕوانگەی بەشداربوو و ڕزگاربووێکەوە پێک دەهێنن. بە تورکی و عەرەبی نووسران، بەو زمانانەی دەتوانیان بگەنە ئەو خوێنەرانەی پێویست بوو بزانن چی ڕووی داوە.
بەشی 7: ڕەهەندی عەلەوی؛ ئایین، ناسنامە و مانەوە
ناسنامەی عەلەویی دانیشتووانی دێرسیم هەم ڕاستییەکی کولتووری بوو کە دێرسیمی بە فراوانی بەڵگەی کرد و هەم هۆکارێکی سیاسی بوو کە شێوەی توندوتیژیی 1937–1938ی دیاری کرد. دەوڵەتی کەمالی عەلەوییەکانی دێرسیمی بە دوو شێوە بە لادەر دەزانی: لە ڕووی نەتەوەییەوە کورد لە دەوڵەتێکدا کە بوونی کوردی ڕەت دەکردەوە، و لە ڕووی ئایینییەوە دەرەوەی باوەڕی فەرمی لە دەوڵەتێکدا کە هەوڵی دەدا ئیسلامێکی سوننیی حەنەفیی یەکدەست بەسەر دانیشتووانە موسڵمانەکەدا بسەپێنێت. نووسینەکانی دێرسیمی وردەکاریی کردە ئایینییە عەلەوییەکانی دێرسیم بە هۆشیاریی پیاوێک دەپارێزن کە تێدەگەیشت ئەگەر تۆماریان نەکات، ڕەنگە لە دەست بچن.
بەشی 8: ڕۆشنبیری دیاسپۆرا؛ نووسین دژی لەبیرچوونەوە
نووری دێرسیمی سەر بە نەریتی ئەو ڕۆشنبیرە دیاسپۆراییانەیە کە تاراوگەیان وەک سەکۆیەکی شایەتیدان بەکار هێنا، لە بری ئەوەی بیگێڕن بە بیانووی بێدەنگی. هیچ پشتیوانییەکی دامەزراوەیی، هیچ زانکۆیەک و هیچ بڵاوکەرەوەیەکی جگە لە چاپخانە بچووکەکانی دیاسپۆرا نەبوو. دەینووسی چونکە دەیزانی یادەوەری کردارێکی سیاسییە؛ بەبیرهێنانەوەی دێرسیم واتە بەرەنگاربوونەوەی هەوڵی دەوڵەتی تورکیا بۆ سڕینەوەی، بەڵگەکردنی کۆمەڵکوژییەکە واتە ڕێگری لەوەی ئەنجامدەرەکان سەرکەوتنی تەواوی لەناوبردنی مێژوویی بەدەست بهێنن. بەم مانایە، نووسینەکەی درێژەی بەرگریی خەڵکی دێرسیم خۆیان بوو.
بەشی 9: میرات؛ ئەو پزیشکەی ئاژەڵان کە یادەوەریی جینۆسایدێکی پاراست
بەبێ کتێبەکانی نووری دێرسیمی، مێژووی کۆمەڵکوژیی دێرسیم نزیکەی بەتەواویی دەبوو پشت بە سەرچاوەکانی دەوڵەتی تورکیا و بیرەوەرییە زارەکییە پارچەپارچەکانی ڕاگوێزەکراوانی بڵاوبووەوە بەسەر ئەنادۆڵدا ببەستێت. ئەو گێڕانەوە ورد و سیستەماتیکەکەی مێژووی دێرسیم و ڕووداوەکانی 1937–1938ی پێشکەش کرد کە ڕێگەی بە توێژەرانی دواتر، تورک و کورد و نێودەوڵەتی، دا ئەوەی ڕووی دابوو لە نوێوە داڕێژنەوە. کاتێک سەرۆکوەزیرانی تورکیا ئەردۆغان لە 2011 بە شێوەیەکی بەشی دان بە کۆمەڵکوژیی دێرسیمدا نا، ئەمە تا ڕادەیەک مومکین بوو چونکە بەرهەمی دێرسیمی یادەوەرییەکەی هێندە ماوەیەک بە زیندوویی پاراستبوو کە بتوانێت دیسان بچێتەوە ناو گوتاری گشتیی تورکیا. ئەمە میراتەکەیەتی.
خشتەی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1893 — لە دێرسیم لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لەدایک دەبێت.
نزیکەی سەرەتای دەیەی 1920ەکان — وەک پزیشکی ئاژەڵان ڕاهێنراوە؛ بۆ پزیشکیی ئاژەڵان دەگەڕێتەوە دێرسیم.
1937 — ئۆپەراسیۆنەکانی سوپای تورکیا لە دێرسیم دەست پێ دەکەن؛ کۆمەڵکوژی و ڕاگوێزەکردنی دانیشتووانە عەلەوییە کوردەکە.
1937–1938 — دێرسیمی ڕزگاری دەبێت؛ تاراوگەی درێژی لە سووریا، عێراق و وڵاتانی دیکە دەست پێ دەکات.
1952 — سێ بەرهەمی سەرەکی بڵاو دەکاتەوە: Hatıratlarım، Dersim ve Kürt Milli Mücadelesine Dair و Kürdistan Tarihinde Dersim.
1973 — لە تاراوگە دەمرێت، بەبێ ئەوەی هەرگیز گەڕابێتەوە دێرسیم یان تورکیا.
2011 — سەرۆکوەزیرانی تورکیا ئەردۆغان بە شێوەیەکی بەشی دان بە کۆمەڵکوژیی دێرسیمدا دەنێت؛ ئەمە تا ڕادەیەک بەهۆی ئەو بەڵگانەوە مومکین دەبێت کە دێرسیمی پاراستبوونی.
ڕیزبەندیی کاتیی ژیانی نووری دێرسیمی
1893 — لە دێرسیم لەدایک دەبێت.
1937–1938 — کۆمەڵکوژیی دێرسیم؛ ڕزگاری دەبێت؛ دەچێتە تاراوگە.
1952 — بەرهەمی سەرەکیی مێژوویی دەربارەی دێرسیم بڵاو دەکاتەوە.
1973 — لە تاراوگە دەمرێت.
سەرچاوەکان
1. Dersimi, Nuri. Hatıratlarım (بیرەوەرییەکانم). Halep, 1952.
2. McDowall, David. A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris, 1996.
3. Jwaideh, Wadie. The Kurdish National Movement. Syracuse University Press, 2006.
4. Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State. Zed Books, 1992.
5. Olson, Robert. The Sheikh Said Rebellion and the Kurds. University of Texas Press, 1989.
6. Zürcher, Erik-Jan. Turkey: A Modern History. I.B. Tauris, 1993.
7. Dersimi, Nuri. Kürdistan Tarihinde Dersim. Halep, 1952.
8. Kieser, Hans-Lukas. A Quest for Belonging: Anatolia Beyond Empire and Nation. I.B. Tauris, 2007.
پرسیارە باوەکان
نووری دێرسیمی کێ بوو؟
نووری دێرسیمی (1893–1973) پزیشکێکی ئاژەڵانی عەلەویی کوردی دێرسیم بوو (پارێزگای تونجەلیی ئەمڕۆ لە تورکیا) کە لە کۆمەڵکوژیی دێرسیمی 1937–1938 ڕزگاری بوو و چوار دەیە لە تاراوگە بە بەڵگەکردنی ئەوەی ڕووی دابوو بەسەر برد. کتێبەکانی، بە تایبەتی Hatıratlarım و Kürdistan Tarihinde Dersim، تۆماری سەرەکیی مێژووییی خەڵکی دێرسیم و کۆمەڵکوژییەکەن لە ڕوانگەی ڕزگاربووێکەوە.
کۆمەڵکوژیی دێرسیم چی بوو؟
کۆمەڵکوژیی دێرسیم (1937–1938) ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی دەوڵەتی تورکیا دژی دانیشتووانە عەلەوییە کوردەکەی دێرسیم بوو. سوپای تورکیا بە بەکارهێنانی تۆپخانە، فڕۆکە و گازی ژەهراوی، لەنێوان 40,000 و 70,000 کەسی کوشت، سەدان گوندی وێران کرد و دانیشتووانە ڕزگاربووەکەی ڕاگوێزە کرد. حکومەتی تورکیا تا 2011 بە فەرمی دان بە ڕووداوەکەدا وەک کۆمەڵکوژی نەنا.
نووری دێرسیمی لە ڕووی مێژووییەوە بۆچی گرنگە؟
بەبێ کتێبەکانی دێرسیمی، مێژووی کۆمەڵکوژیی دێرسیم نزیکەی بەتەواویی دەبوو پشت بە سەرچاوەکانی دەوڵەتی تورکیا ببەستێت. ئەو گێڕانەوە ورد و سیستەماتیکەکەی مێژووی دێرسیم و ڕووداوەکانی 1937–1938ی پێشکەش کرد کە ڕێگەی بە توێژەرانی دواتر دا ئەوەی ڕووی دابوو لە نوێوە داڕێژنەوە. بەرهەمەکەی یادەوەریی کۆمەڵکوژییەکەی لە ماوەی چوار دەیە ڕەتکردنەوەی تورکیادا پاراست و دانپێدانانی فەرمیی بەشیی دواتری مومکین کرد.