ناساندنی عوسمان ئەفەندیۆ بابژ (1852–1929)
لە دیمەنە سەخت و شاخاوییەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا، کە دەنگدانەوەی ئیمپراتۆریا کۆنەکان لەگەڵ چرپەی کولتوورە خۆڕاگرەکاندا تێکەڵ دەبێت، پیاوێک دەژیا کە دڵسۆزیی بێدەنگی بۆ ئایین و زمان شوێنەوارێکی نەسڕاوەی لە مێژوودا بەجێ هێشت. عوسمان ئەفەندیۆ بابژ، کە لە 1852 لەدایک بوو و لە 1929 کۆچی دوایی کرد، زیاتر بوو لە کەسایەتییەکی ئایینی؛ موفتی و شاعیر و پێشەنگێکی ئەدەبی زازا بوو. ژیانی کۆتایی سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی و سەرەتای کۆماری تورکیای گرتەوە؛ سەردەمێکی گۆڕانی قووڵ بۆ گەلی کورد، لەوانە بەشی زازا کە ئەو سەر بەو بوو.
بابژ زۆرتر بە بەرهەمەکەی ساڵی 1903، بییشێ پێخەمبەری، ناسراوە؛ ستایشێکی شیعریی ژیانی پێغەمبەر محەمەد. بەشدارییەکانی یارمەتیی پاراستنی زمانی زازای دا لە کاتێکدا نەریتە زارەکییەکان مەترسیی ونبوونیان هەبوو. ئەم بابەتەی بلۆگ بە قووڵی لە ژیانی دەکۆڵێتەوە و پاشخان، خوێندن، ڕێڕەوی کار، میراتی ئەدەبی و چوارچێوە مێژووییە فراوانترەکەی تاوتوێ دەکات کە شێوەی پێ دا. لەڕێی چیرۆکەکەیەوە کارلێکی نێوان ئایین و کولتوور و ناسنامە لە سەردەمێکی پشێودا دەدۆزینەوە.
سەرەتای ژیان و ڕەگە خێزانییەکان لە سیوەرەک
عوسمان ئەفەندیۆ بابژ، کە ناوی تەواوی عوسمان ئەسەد ئەفەندی بوو، لە 1852 لە گوندی بچووکی باب لەدایک بوو؛ گوندێک کە ئێستا بە کاپیکایا ناسراوە و لە قەزای سیوەرەکی پارێزگای شانلیورفا هەڵکەوتووە. سیوەرەک شارێکە لە لێواری دەشتەکانی مێزۆپۆتامیا و لە سەردەمی عوسمانیدا شوێنی تێکەڵبوونی کولتوورەکان بوو. بەشێک بوو لە ویلایەتی دیاربەکر، ناوچەیەک بە مێژوویەکی دەوڵەمەند، لە وێرانە ئاشوورییە کۆنەکانەوە تا مەدرەسە ئیسلامییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست. شوێنە ستراتیژییەکەی ناوچەکە ئەوی کردبووە ناوەندێکی بازرگانی و کۆچ، بەڵام دانیشتووانەکەشی ڕووبەڕووی ئاڵۆزییە کارگێڕییەکانی ئیمپراتۆریا و نائارامیی ناوبەناو دەکردەوە.
خێزانی بابژ ڕیشەیەکی قووڵی لە زانستی ئایینیدا هەبوو. باوکی، حاجی ئەیووب ئەفەندی، وەک موفتیی سیوەرەک خزمەتی دەکرد؛ پێگەیەک کە دەسەڵاتێکی بەرچاوی لە لێکدانەوەی یاسای ئیسلامی بۆ کۆمەڵگەی ناوخۆیی هەبوو. حاجی ئەیووب وەک موفتی تەنها سەرکردەیەکی ئایینی نەبوو، بەڵکو ناوبژیوانی کۆمەڵگەش بوو، ناکۆکییەکانی چارەسەر دەکرد و ڕێنماییی ڕەفتاری ئەخلاقی دەکرد. بێگومان ئەم کاریگەرییەی باوک شێوەی بە ڕێگای عوسمانی گەنج دا. دایکی، ئەمینە خانم، لە ڕەچەڵەکی بابییەوە هاتبوو؛ هۆزێکی زازای ڕەسەنی ناوچەکە. خەڵکی بابی کە بەشێکن لە گرووپە نەتەوەییە فراوانترەکەی زازا، لەمێژە لە ناوچە شاخاوییەکانی دەوروبەری سیوەرەک نیشتەجێن و لەناو کاریگەرییە زاڵە کوردی و تورکییەکاندا نەریتە جیاوازە زمانی و کولتوورییەکانیان پاراستووە.
بابژ کە لە ماڵێکی زازادا گەورە بوو، لەناو شێوەزاری دملی ژیا، کە زۆرجار زازاکی ناو دەبرێت؛ زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژئاوا کە ئەمڕۆ نزیکەی 1-2 ملیۆن کەس، بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، پێی قسە دەکەن. کولتووری زازا جەخت لە چیرۆکگێڕانی زارەکی، شیعری میللی و کردەوە ئیسلامییە عەلەوی یان سوننەکان دەکاتەوە، بەگوێرەی بەشەکەی. خێزانی بابژ پەیڕەوی نەریتە سوننەکانی دەکرد و لەگەڵ هەڵوێستی فەرمیی دەوڵەتی عوسمانی ڕێک دەکەوت. ژیان لە سیوەرەکی سەدەی 19دا کشتوکاڵی و کۆمەڵی بوو؛ ئەگەری هەیە خێزانەکانی وەک خێزانی بابژ بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و خوێندنی ئایینی سەرقاڵ بووبن. گوندی باب بە خانووە بەردینەکان و کێڵگە پلەپلەییەکانی پاشخانێکی ئارامی پێشکەش دەکرد، بەڵام چوارچێوە فراوانترەکەی عوسمانی پڕ چاکسازی و گرژی بوو. چاکسازییەکانی تەندزیمات (1839–1876) ئامانجی نوێکردنەوەی ئیمپراتۆریاکەیان هەبوو و پەروەردەی عەلمانی و مافە یەکسانەکانیان دەخستە کار، بەڵام زۆرجار لەگەڵ پێکهاتە ئایینییە نەریتییەکان پێکدادەدان.
ئەگەری هەیە بابژ لە منداڵیدا شاهیدی ململانێکانی ئیمپراتۆریاکە لەگەڵ نەتەوەخوازی و دەستدرێژیی ئەورووپی بووبێت. شەڕی ڕووسیا و تورکیای 1877–1878 پەنابەر و فشارە ئابوورییەکانی هێنایە ناوچەکە و هەستی خۆڕاگریی لەنێو خەڵکی ناوخۆدا پێش خست. نازناوەکەی، «ئەفەندیۆ بابژ»، لە ڕەگی گوندەکەیەوە هاتبوو و ئەوەی دەنوواند کە چۆن ناوی شوێنەکان زۆرجار لە کۆمەڵگەی عوسمانیدا دەبوونە ناوی خێزان. ئەم ژینگەیەی سەرەتای ژیان ڕێزێکی قووڵی بۆ زانستی ئیسلامی و میراتی زمانی لە دڵیدا چاند و زەمینەی بۆ هەوڵەکانی داهاتووی خۆش کرد.
بۆ وێناکردنی شوێنەکە، ئەمە دیمەنێکی مێژووییە لە ویلایەتی دیاربەکر کە لە سەردەمی بابژدا سیوەرەکی لەخۆ دەگرت.
نەخشەکان | ویلایەتی دیاربەکر :: Houshamadyan ـ پڕۆژەیەک بۆ ...
خوێندن: پێگەیاندنی زانایەک لە مەدرەسە عوسمانییەکاندا
خوێندنی فەرمیی بابژ لەژێر ڕێنماییی زوڵفقار زوهدی ئەفەندی، زانایەکی دیاری سیوەرەک، دەستی پێ کرد. لە سیستەمی عوسمانیدا مەدرەسەکان ناوەندی فیقهی ئیسلامی، ڕێزمانی عەرەبی، مەنتیق و کەلام بوون. خوێندکاران قورئانیان لەبەر دەکرد، حەدیسیان دەخوێند و لە فیقه (یاسای ئیسلامی) بە قووڵی دەکۆڵینەوە. بابژ لێهاتوو بوو و لە دەوروبەری 1881 خوێندنەکەی تەواو کرد و لە 1882 ئیجازەی وەرگرت؛ بڕوانامەیەک کە ڕێگای پێ دەدا وانە بڵێتەوە و فەتوا بدات.
لێهاتووییە فرەزمانییەکەی بەرچاو بوو: بە زازاکی و کوردیی کرمانجی و عەرەبی و فارسی و تورکیی عوسمانی ڕەوان قسەی دەکرد. عەرەبی و فارسی بۆ دەقە ئایینییەکان پێویست بوون، لە کاتێکدا تورکیی عوسمانی زمانی کارگێڕی بوو. کرمانجی و زازاکی ئەویان بە کۆمەڵە ناوخۆییەکانەوە پەیوەست دەکرد. ئەم لێهاتووییە زمانییە ڕێگای بە بابژ دەدا نەریتە زانستی و میللییەکان بە یەکەوە ببەستێتەوە؛ لێهاتووییەک کە تەنانەت لەنێو چینە بەرزە خوێندەوارەکانیشدا دەگمەن بوو.
بەرنامەی خوێندنی مەدرەسە لە کۆتایی سەردەمی عوسمانیدا لە گۆڕاندابوو. سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم (1876–1909) پان‌ئیسلامیزمی پێش دەخست و بۆ بەرەنگاربوونەوەی چاکسازییە عەلمانییەکان جەختی لە پەروەردەی ئایینی دەکردەوە. ڕاهێنانی بابژ لەناو ئەم چوارچێوەیەدا بوو و ڕەنگە کاری لە ڕێبازە پارێزگار بەڵام گشتگیرە کولتوورییەکەی کردبێت. لەوانەیە لە ناوەندە گەورەترەکانی وەک دیاربەکر خوێندبێتی، کە مزگەوتە گەورەکان و کتێبخانەکان دەستنووسی کۆنیان تێدا هەڵدەگرت. پەروەردە تەنها زانستی نەبوو؛ بەڵکو ڕاهێنانی ڕۆحیشی لەخۆ دەگرت و خوێندکاران زۆرجار بە سادەیی دەژیان و تا درەنگانی شەو کەلامیان تاوتوێ دەکرد.
بابژ لە سەرەتای سییەکانی تەمەنیدا بۆ خزمەتی گشتی ئامادە بوو. خوێندنەکەی تەنها زانیاریی پێ نەبەخشی، بەڵکو تەقوایەکی قووڵیشی پێ بەخشی کە نازناوی «یەشیل‌باش عوسمان ئەفەندی» (عوسمان ئەفەندیی سەرسەوز)ی بۆ بەدەست هێنا؛ ڕەنگە ئاماژە بووبێت بە هەیبەتە ڕۆحییەکەی یان سەرپۆشەکەی کە زانایەتیی دەنوواند.
ڕێڕەوی کار: لە نووسەری دادگاوە بۆ موفتییەکی ڕێزلێگیراو
ژیانی پیشەیی بابژ لە 1884 وەک ئەندامێکی دادگای بەرایی سیوەرەک (مەحکەمەیا بیدایەتی) دەستی پێ کرد و مامەڵەی لەگەڵ کەیسە مەدەنی و تاوانە بچووکەکان دەکرد. ئەم ڕۆڵە ئەوی بە تێکەڵەی شەریعەت و کۆدە عەلمانییەکانی سیستەمی یاسایی عوسمانی ئاشنا کرد، کە بەرهەمی کاریگەرییەکانی تەندزیمات بوو. وەک نووسەری دادگا مامەڵەی لەگەڵ ناکۆکیی زەوی، هاوسەرگیری و میرات دەکرد و تێگەیشتنێکی لە ژیانی گوندنشینە زازا و کوردەکان بەدەست هێنا.
لە 1905، دوای مردنی زوڵفقار زوهدی ئەفەندی، بابژ بە موفتیی سیوەرەک دانرا؛ پێگەیەک کە بۆ 24 ساڵ تا کۆچی دوایی خۆی تیایدا مایەوە. وەک موفتی لە کاروبارە ئایینییەکاندا فەتوای دەدا، ڕاوێژی بە دادوەرەکان دەدا و سەرپەرشتیی پەروەردەی مەدرەسەی دەکرد. ماوەی کارەکەی هاوکاتی شەڕی یەکەمی جیهانی (1914–1918) بوو، کە ئیمپراتۆریای عوسمانی لەگەڵ هێزە ناوەندییەکان هاوپەیمان بوو. ناوچەکە شاهیدی دوورخستنەوەی ئەرمەنییەکان و برسێتی بوو و ئەمە سەرکردە ناوخۆییەکانی وەک بابژی تاقی دەکردەوە، کە ئەگەری هەیە لەناو پشێویدا تەرکیزی لە خۆشگوزەرانیی کۆمەڵگە بووبێت.
لە 1917 پلەی «مەجراحی»ی وەرگرت؛ نازناوێکی زانستیی ڕێزلێگیراو کە پسپۆڕییەکەی دەناسی. دوای شەڕ، شەڕی سەربەخۆیی تورکیا (1919–1923) بووە هۆی دامەزراندنی کۆمارەکە لە 1923. حکومەتە عەلمانییە نوێیەکە پێگەکانی موفتیی هەڵوەشاندەوە و کاروباری ئایینیی لەژێر کۆنتڕۆڵی دەوڵەتدا خستە جێگایان، بەڵام بابژ تا 1929 بەردەوام بوو و بە وقارێکی بێدەنگەوە لەناو ئەم گواستنەوەیەدا ڕێگای خۆی دۆزییەوە.
ڕێڕەوی کاری نموونەی ڕۆڵی کەسایەتییە ئایینییەکان بوو لە کۆمەڵگەی عوسمانیدا: مەلای گۆشەگیر نەبوون، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاوی فەرمانڕەوایی و یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی بوون. لە سیوەرەک بەهۆی دادپەروەری و تەقواکەیەوە ڕێزی لێ دەگیرا و لەناو نوێکردنەوەدا یارمەتیی پاراستنی ناسنامەی کولتووریی دەدا.
ئەمە وێنەیەکە کە پێکهاتە کولتوورییەکانی دیاربەکر دەهێنێتەوە بیر و ئەو نەریتانە دەنوێنێت کە ڕەنگە بابژ لەگەڵیان ئاشنا بووبێت.
نەریتەکان، تامەکان، دەنگەکان و پێکهاتەکان پێکەوە کۆ دەکرێنەوە بە ...
بەشدارییە ئەدەبییەکان: پێشەنگایەتی لە ئەدەبی زازادا
میراتی بەردەوامی بابژ لە نووسینەکانیدایە، بە تایبەتی بییشێ پێخەمبەری (لەدایکبوون/ژیانی پێغەمبەر)، کە لە دەوروبەری 1903–1906 نووسراوە. ئەم مەولودە، کە جۆرێکە لە ستایشی شیعریی لەدایکبوون و ژیانی پێغەمبەر محەمەد، دووەمین کتێبی چاپکراوە بە زازا، دوای بەرهەمەکەی ئەحمەدێ خاسی لە 1899. بە شێوەزاری دملیی سیوەرەک نووسراوە و لە 8 بەش و نزیکەی 204 بەیتی شەش‌دێڕی (دێڕە شیعرییەکان) پێک هاتووە و کێشی عەرووزی و هەجەی (بڕگەیی) بەکارهێناوە.
ڕەگی مەولودەکان دەگەڕێتەوە بۆ بەرهەمە کلاسیکییە تورکییەکەی سلێمان چەلەبی لە 1409، کە هاندەری وەشانەکان بە زمانە ناوخۆییەکان لە کولتوورە ئیسلامییە جۆراوجۆرەکاندا بووە. وەشانەکەی بابژ موعجیزە، چاکە و میراتی پێغەمبەر دەگێڕێتەوە و دەربڕینەکانی وەک «بسمیڵڵاهیرڕەحمانیرڕەحیم» دێنێتەوە. پارچەیەک (وەرگێڕدراو): «بە ناوی خودای بەخشندە و میهرەبان / ستایش بۆ پێغەمبەر، ڕووناکیی جیهان...» زمانێکی سادە و هەستبزوێن بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی فێرکارییە ئیسلامییەکان بۆ قسەکەرانی زازا بەردەست بن.
دوای مردنی، لە 1933 لە دیمەشق لەلایەن جەلادەت عەلی بەدرخانەوە، کە کەسایەتییەکی سەرەکی لە نەتەوەخوازیی کوردیدا بوو، بە پیتی عەرەبی چاپ کرا. لە زنجیرەی هاواردا دەرکەوت و بەدرخان پێشەکییەکی بۆ زیاد کرد کە جەختی لە بەها کولتوورییەکەی دەکردەوە. پاشان گواستنەوەی بۆ پیتی لاتینی لەلایەن زانایانی وەک مەڵمیسانژ (1985)ەوە مانەوەی مسۆگەر کرد.
بابژ شیعری کلاسیکیشی نووسی، لەوانە دوو بەرهەمی مولەممەع (تێکەڵی زمانەکان) بە ناوی شاعیریی «ئەسەد»؛ یەکێکیان 10 بەیت و ئەوی تر 38 بەیت بوو و لێهاتوویی ئەدەبیی ئەویان دەنوواند. ئەم شیعرە فرەزمانانە توخمە عەرەبی و فارسی و تورکییەکان تێکەڵ دەکەن و زانایەتییەکەی دەخەنە ڕوو.
گرنگیی بەرهەمەکەی چییە؟ لە کاتێکدا زازا بە تایبەتی زارەکی بوو، کتێبەکەی بابژ بناغەی بۆ ئەدەبی نووسراو دانا و لەناو فشارەکانی توانەوەدا یارمەتیی پاراستنی زمانی دا. کاری لە مەولودە زازاییەکانی دواتر کرد و هەر کۆڵەکەیەکی مێژووی ئەدەبی کوردییە.
ژیانی تایبەتی، کەسایەتی و پاشخانی مێژوویی
جگە لە هەوڵە زانستییەکانی، زانیاریی کەم سەبارەت بە ژیانی تایبەتیی بابژ هەیە. ئەگەری هەیە هاوسەرگیریی کردبێت و خاوەن خێزان بووبێت و ڕەچەڵەکی بابیی بەردەوام کردبێت. تەقواکەی ستایشی خەڵکی بۆ بەدەست هێنا؛ چیرۆکەکان وەک کەسێکی خۆبەکەمزان و دادپەروەر پیشانی دەدەن.
لە ڕووی پاشخانەوە، بابژ لە سەردەمی لاوازبوونی عوسمانیدا ژیا. کورد، لەوانە زازاکان، لەنێوان دڵسۆزییە هۆزییەکان و داواکانی ئیمپراتۆریادا ڕێگایان بۆ خۆیان دەدۆزییەوە. لە دەیەی 1890دا فەوجەکانی حەمیدیە کوردیان دژی ئەرمەنییەکان دەخستە خزمەت، بەڵام سیوەرەک تا ڕادەیەک جێگیر مایەوە. دوای 1923 چاکسازییە عەلمانییەکان سەرکردە ئایینییەکانیان ڕووبەڕووی ئاستەنگ کردەوە، بەڵام تەرکیزی بابژ لە ئەدەبدا ناوەڕۆکی کولتووریی پاراست.
زازاکان، کە زۆرجار بە لقێکی جیاوازی کورد دەبینرێن، ڕووبەڕووی پەراوێزخستنی زمانی بوونەوە. بەکارهێنانی زازاکی لە دەقە ئایینییەکاندا لەلایەن بابژەوە بەرەنگاریی ئەمەی کرد و ئایینی بە ناسنامەوە بەستەوە.
مردن و میراتی بەردەوام
بابژ لە 24ی ئازاری 1929 بە تەمەنی 77 ساڵ لە سیوەرەک مرد و لە گۆڕستانی ناوخۆ نێژرا. کۆچی دوایی کۆتایی سەردەمێکی دیاری کرد، بەڵام میراتەکەی بەردەوامە. بییشێ پێخەمبەری هاندەری نووسەرە نوێیە زازاکانە و خۆڕاگریی کولتووری دەنوێنێت. لە جیهانێکی جیهانیبوودا چیرۆکەکەی پاڵەوانە ناوخۆییەکانمان بیر دەخاتەوە کە میرات دەپارێزن.
زانایانی وەک محەمەد مەڵمیسانژ زیندووکردنەوەی ئەدەبی زازا بە دەستکەوتی ئەو دەزانن. ئەمڕۆ لەناو زیندووبوونەوەی کولتووری کوردیدا بابژ پردێکە لەنێوان ڕابردوو و ئێستادا.
بەشی ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کاتی
ژیانی بابژ، هەرچەند بە شەڕە گەورەکان یان تێکچوونە سیاسییەکان دیاری نەکرابوو، خاڵە گرنگەکانی لە زانست و پاراستنی کولتووردا تێدا هەبوو. لە خوارەوە هێڵی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان بە ڕیزبەندیی مێژوویی هاتووە، کە لە سەرچاوە ژیاننامەییەکانەوە وەرگیراوە و گەشتە تایبەتی و پیشەیی و ئەدەبییەکەی دەخاتە ڕوو.
1852: لە گوندی باب (کاپیکایا)، سیوەرەک، شانلیورفا، لە حاجی ئەیووب ئەفەندی (موفتی) و ئەمینە خانم لەدایک بوو.
ناوەڕاستی دەیەی 1860 تا 1881: لەژێر ڕێنماییی زوڵفقار زوهدی ئەفەندی لە سیوەرەک خوێندنی مەدرەسەی وەرگرت و زانستە ئیسلامییەکان و زمانەکانی بە باشی فێر بوو.
1882: ئیجازە (بڕوانامەی زانستی)ی بەدەست هێنا، کە ڕێگای پێ دەدا وانە بڵێتەوە و فەتوا بدات.
1884: وەک نووسەری دادوەری لە دادگای بەرایی سیوەرەک دانرا و ئەزموونی یاسایی بەدەست هێنا.
1903: بییشێ پێخەمبەریی نووسی، مەولودە زازاییەکەی کە بەرهەمێکی سەرەکیی ئەدەبی زازایە.
1904: جێگای پێشووەکەی وەک موفتیی سیوەرەک گرتەوە و بۆ 24 ساڵ لەناو چاکسازی و شەڕەکانی عوسمانیدا خزمەتی کرد.
1914–1918: وەک موفتی لەگەڵ ئاستەنگەکانی شەڕی یەکەمی جیهانی لە سیوەرەکدا مامەڵەی کرد، لەوانە برسێتی و دوورخستنەوەکان.
1917: پلەی زانستیی «مەجراحی»ی بەدەست هێنا کە پسپۆڕیی ئەوی لە فیقهی ئیسلامیدا دەناسی.
1919–1923: شاهیدی شەڕی سەربەخۆیی تورکیا بوو و خۆی لەگەڵ عەلمانیەتی تازەسەرهەڵداوی کۆماری گونجاند.
1929: لە 24ی ئازار لە سیوەرەک بە تەمەنی 77 ساڵ مرد (هەرچەند هەندێک سەرچاوە 82 ساڵ دەڵێن) و لە ناوچەکەدا نێژرا.
1933: بییشێ پێخەمبەری دوای مردنی لە دیمەشق لەلایەن جەلادەت عەلی بەدرخانەوە چاپ کرا.
1985: محەمەد مەڵمیسانژ دەقەکەی بۆ پیتی لاتینی گواستەوە و دەستڕاگەیشتنی نوێی پێ مسۆگەر کرد.
ئەم هێڵە کاتییە هەڵکشانی جێگیری بابژ لە زانایەکی گوندەوە بۆ پارێزەرێکی کولتوور دەخاتە ڕوو و مەولودەکەی وەک چرای خۆڕاگریی زازا دەنوێنێت.
بەشی پرسیار و وەڵام: پرسیارە باوەکان سەبارەت بە عوسمان ئەفەندیۆ بابژ
بۆ ڕوونکردنەوەی زیاتری ئەم کەسایەتییە سەرنجڕاکێشە، ئەمە بەشێکی هەڵبژێردراوی پرسیار و وەڵامە کە پشت بە تۆمارە مێژووییەکان و شیکردنەوە زانستییەکان دەبەستێت و پرسیارە باوەکان وەڵام دەداتەوە. ئەمانە لە لایەنە سەرەکییەکانی ژیان و کار و میراتەکەیەوە وەرگیراون.
پرسیار: عوسمان ئەفەندیۆ بابژ کێ بوو و بۆچی گرنگە؟
وەڵام: عوسمان ئەفەندیۆ بابژ (1852–1929) زانایەکی زازا و شاعیر و موفتی بوو لە سیوەرەکی کوردستانەوە. گرنگییەکەی لە بەشدارییەکانی بۆ ئەدەبی زازادایە، بە تایبەتی وەک یەکێک لە سەرەتاییترین نووسەران کە بەرهەمێکی چاپکراویان بە زمانی زازا بەرهەم هێنا. ڕۆڵەکەی وەک سەرکردەیەکی ئایینی لە کۆتایی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای کۆماردا یەکگرتنەوەی ئایین و پاراستنی کولتووری لە کۆمەڵە کوردی و زازاییەکاندا دەخاتە ڕوو.
پرسیار: ناسراوترین بەرهەمی ئەدەبیی بابژ چی بوو؟
وەڵام: بەناوبانگترین بەرهەمەکەی بییشێ پێخەمبەرییە (لەدایکبوونی پێغەمبەر)، شیعرێکی مەولود کە لە 1903 نووسراوە و ستایشی ژیانی پێغەمبەر محەمەد دەکات. بە شێوەزاری سیوەرەکی زازا نووسراوە و دوای مردنی لە 1933 چاپ کرا. هەر کۆڵەکەیەکی ئەدەبی عیبادیی زازایە کە بابەتە ئیسلامییەکان بە نەریتە زمانییە ناوخۆییەکانەوە تێکەڵ دەکات.
پرسیار: خوێندنی بابژ چۆن شێوەی بە ڕێڕەوی کاری دا؟
وەڵام: بابژ لەژێر ڕێنماییی زوڵفقار زوهدی ئەفەندی خوێندنی نەریتیی مەدرەسەی عوسمانیی وەرگرت و زانستە ئیسلامییەکان و فیقه و چەند زمانێکی وەک عەرەبی و فارسی و تورکی و کوردی و زازای بە باشی فێر بوو. ئەم بناغەیە بووە هۆی بڕوانامەی ئیجازەی لە 1882، کە ڕێگای پێ دا وەک نووسەری دادگا و دواتر وەک موفتیی سیوەرەک لە 1904 تا 1929 خزمەت بکات و لەوێ فەتوا بدات و کۆمەڵگەکە لەناو سەردەمە پشێوەکاندا ڕێنمایی بکات.
پرسیار: بابژ لە ڕووداوە مێژووییە گەورەکاندا چ ڕۆڵێکی گێڕا؟
وەڵام: لە شەڕی یەکەمی جیهانی (1914–1918)دا، ئەگەری هەیە بابژ وەک موفتی لەناو برسێتی و دوورخستنەوەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا تەرکیزی لە پاڵپشتیی کۆمەڵگە بووبێت. لە گواستنەوە بۆ کۆماری تورکیا (دوای 1923)دا ڕێگای خۆی دۆزییەوە و خۆی لەگەڵ چاکسازییە عەلمانییەکان گونجاند و لە هەمان کاتدا ئەرکە ئایینییەکانی پاراست. پلە زانستییەکەی، «مەجراحی»، لە 1917 پسپۆڕیی ئەوی لەناو ئەم ئاستەنگانەدا دەخستە ڕوو.
پرسیار: بەرهەمی بابژ چۆن کاری لە کولتووری نوێی زازا کردووە؟
وەڵام: بەرهەمەکەی بابژ، بییشێ پێخەمبەری، لە کاتێکدا زازا زۆرتر زارەکی بوو، یارمەتیی ستانداردکردنی زازای نووسراوی دا. نووسەرەکانی دواتری هان دا و لەناو فشارەکانی توانەوەدا یارمەتیی پاراستنی زمانی دا. گواستنەوە نوێیەکان بۆ پیت، وەک وەشانە لاتینییەکەی مەڵمیسانژ لە 1985، دەستڕاگەیشتنیان پێ ئاسان کردووە و هەر لە ڕێوڕەسمە کولتووری و ئایینییەکاندا دەخوێندرێتەوە و لە زیندووبوونەوەی ئەدەبی کوردی و زازاییدا بەشدار دەبێت.
پرسیار: بابژ کام زمانەکانی بە باشی دەزانی و بۆچی گرنگ بوون؟
وەڵام: بە زازاکی (دملی)، کوردیی کرمانجی، عەرەبی، فارسی و تورکیی عوسمانی ڕەوان قسەی دەکرد. ئەمانە ڕێگایان پێ دەدا دەستڕاگەیشتنی بە دەقە کلاسیکییە ئیسلامییەکان هەبێت (عەرەبی/فارسی)، مامەڵە لەگەڵ ئەرکە کارگێڕییەکان بکات (تورکی) و پەیوەندی لەگەڵ کۆمەڵە ناوخۆییەکان بکات (کوردی/زازا)، کە ئەوی دەکردە پردێک لەنێوان چینە بەرزە زانستییەکان و خەڵکی ئاساییدا.
پرسیار: هیچ وردەکارییەکی تایبەتی لە خێزان یان ژیانی ڕۆژانەی بابژ ماوەتەوە؟
وەڵام: تۆمارە تایبەتییەکان سنووردارن، بەڵام لە خێزانێکی زانایانەوە هاتبوو، باوکیشی موفتی بوو، و ئەگەری هەیە خێزانی خۆیشی هەبووبێت. بە خۆبەکەمزانی و تەقوا ناسراو بوو و بە «یەشیل‌باش عوسمان ئەفەندی» نازناو دەبرا کە پێگە ڕۆحییەکەی دەنوواند. ژیانی ڕۆژانەی سەرکردایەتیی ئایینی، وانەگوتنەوە و شیعری لەخۆ دەگرت و ڕیشەی لە ژینگە کشتوکاڵی و کۆمەڵییەکەی سیوەرەکدا بوو.
پرسیار: ئەمڕۆ لە کوێ دەتوانرێت بەرهەمەکانی بابژ بدۆزرێنەوە؟
وەڵام: بییشێ پێخەمبەری بەردەستە لە چاپە دووبارەکانی وەشانی دیمەشقی 1933 و گواستنەوە نوێیەکان بۆ پیتی لاتینی. بەرهەمە زانستییەکانی ئەدەبی کوردی، وەک ئەوانەی مەڵمیسانژ، شیکردنەوە و پارچەی لێ وەرگیراویان لەخۆ دەگرن. لەوانەیە ئەرشیفە دیجیتاڵییەکان و ڕێکخراوە کولتوورییەکانی زازا وەشانی ئۆنلاین بۆ توێژەران پێشکەش بکەن.
ئەم پرسیار و وەڵامە سەرچاوەیەکی خێرا بۆ گەڕانەوەیە و هانی کۆڵینەوەی قووڵتر لە جیهانی بابژ دەدات.
سەرچاوەکان
بەشداربووانی Wikipedia. «عوسمان ئەفەندیۆ بابژ». Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. https://en.wikipedia.org/wiki/Osman_Efend%C3%AEyo_Babij. سەردانکراو لە 14ی کانوونی دووەمی 2026.
ئایدن، نوسرەت. «لەنێو گرووپە کۆمەڵایەتییە کوردییەکاندا ـ تێڕوانینێکی گشتی بۆ زازاکان». Zazaki.Net. بڵاوکراوەتەوە لە 21ی ئایاری 2010. https://www.zazaki.net/haber/among-social-kurdish-groups-general-glance-at-zazas-503.htm. سەردانکراو لە 14ی کانوونی دووەمی 2026.
«عوسمان ئەفەندیۆ بابژ». DBpedia. https://dbpedia.org/page/Osman_Efend%C3%AEyo_Babij. سەردانکراو لە 14ی کانوونی دووەمی 2026.
مەکەنزی، D.N. «ڕیسالەیەکی عەلەویی بە زازاکی لە دیاربەکر». ResearchGate. بڵاوکراوەتەوە لە 6ی ئابی 2025. https://www.researchgate.net/publication/232026433_A_Zazaki_Alevi_Treatise_from_Diyarbekir. سەردانکراو لە 14ی کانوونی دووەمی 2026.
بەشداربووانی Wikipedia. «محەمەد مەڵمیسانژ». Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. https://en.wikipedia.org/wiki/Mehemed_Malm%C3%AEsanij. سەردانکراو لە 14ی کانوونی دووەمی 2026.
«گەلە نەناسراوەکان؛ زازاکان، گەلی نەناسراو: زازاکان». DergiPark. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2237911. سەردانکراو لە 14ی کانوونی دووەمی 2026.
کەریم، شوان عوسمان، و سالومە غوڵامی، ئامادەکەران. «گۆرانی لە چوارچێوەی مێژوویی و زمانەوانیی خۆیدا». کتێبخانەی OAPEN. https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/94408/9783111168852.pdf. سەردانکراو لە 14ی کانوونی دووەمی 2026.
«زمانی زازا». Wikiwand. https://www.wikiwand.com/en/articles/Zazaki_language. سەردانکراو لە 14ی کانوونی دووەمی 2026.
«زانیاری سەبارەت بە گەلی زازا بۆ منداڵان». KidzSearch Wiki. https://wiki.kidzsearch.com/wiki/Zaza_people. سەردانکراو لە 14ی کانوونی دووەمی 2026.
کتێبەکان