سەرەتای ژیان: ڕەگەکان لە پێکهاتەی فرەچەشنی سووریای عوسمانیدا
گەڕانەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: ژیانی پیشەیی لە ناو نادیارییەکاندا
ئاڵنگارییەکان: ڕێگادۆزینەوە لە ناو ڕەگەز، نەتەوە و ئیمپراتۆرییەتدا
پێشەکییەک بۆ سەبات ئیسلامبوولی
لە تۆمارەکانی مێژووی پزیشکیدا، کەسایەتیی کەم وەک سەبات ئیسلامبوولی بەو هەموو زیندووییە تێکەڵبوونی ڕەگەز، نەتەوە و پێداگری نیشان دەدەن. ئیسلامبوولی لە 1867دا، لە ناو جووڵەی چاکسازییەکانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا، لەدایک بوو و لە 1941دا، لە لێواری ئاژاوەی جیهانیدا، کۆچی دوایی کرد. وەک یەکێک لە یەکەم پزیشکە ژنەکانی سووریا، سنوورەکانی شکاند؛ بەڕاستییش یەکەم ژنی ناسراوی کوردی جوو بوو کە بڕوانامەی پزیشکیی ڕۆژاوایی بەدەست هێنا.
گەشتەکەی لە کۆڵانە کۆنەکانی دیمەشقەوە بۆ هۆڵە پڕڕێزەکانی یەکەم کۆلێژی پزیشکیی ژنانی ئەمریکا و گەڕانەوەی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وێنەیەکی یاخیبوونی بێدەنگ لە بەرامبەر ڕێسا باوکساڵارانەکان، سنووردارکردنەکانی ئیمپراتۆرییەت و چاوەڕوانییە کولتوورییەکان دەکێشێت. لە سەردەمێکدا کە ژنان لە بەشێکی زۆری جیهاندا لە مافە بنەڕەتییەکان بێبەش دەکران، هەوڵی ئیسلامبوولی بۆ پزیشکی هەم جەستەکانی چارەسەر کرد و هەم خودی پێکهاتەی کۆمەڵگای خستە ژێر پرسیار، کە ئیلهامبەخشی نەوەکانی ژنان لە جیهانی عەرەبی و دەرەوەی بوو.
ئەم وتارە بە قووڵی لە ژیانی سەبات ئیسلامبوولی دەکۆڵێتەوە و بە پشتبەستن بە تۆمارە مێژووییەکان و تێڕوانینە زانستییەکان، ساڵە سەرەتاییەکان، خوێندنە پێشەنگەکەی، ژیانی پیشەیی نەڕوون و میراتە بەردەوامەکەی ئاشکرا دەکات. لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی سەردەمەکەی، ئەو ئاڵنگارییانەی بە ئەگەری زۆر وەک ژنێکی کەمینە لە بوارێکی پیاوساڵاردا ڕووبەڕوویان بووەتەوە، و تێکەڵبوونی چیرۆکەکەی لەگەڵ گێڕانەوە فراوانترەکانی فێمینیزم، پەراگەندەبوونی جووەکان و ناسنامەی کورد دەکۆڵینەوە. ئەم گێڕانەوەیە، کە نزیکەی 3,200 وشە دەگرێتەوە، هەوڵ دەدات ئیسلامبوولی لە پەراوێزەکانی مێژووەوە زیندوو بکاتەوە و وەک چرایەک بۆ پێشەنگە هاوچەرخەکانی پزیشکی و مافەکانی ژنان ڕێزی لێ بگرێت.
ئەو سێ ژنەی لەم وێنە سەرسوڕهێنەرەی 1885دا دەبینرێن ...
سەرەتای ژیان: ڕەگەکان لە پێکهاتەی فرەچەشنی سووریای عوسمانیدا
سەبات M. ئیسلامبوولی لە 1867دا لە دیمەشق لەدایک بوو؛ پایتەختە پڕچیرۆکەکەی سووریای عوسمانی، ناوچەیەک کە سووریای ئەمڕۆ، لوبنان، فەلەستین و بەشێک لە ئوردنی لەخۆ دەگرت. ڕۆژی وردی لەدایکبوونی هێشتا نەڕوونە، لە ناو ئەو تۆمارە ناتەواوانەدا شاراوەتەوە کە بۆ ئەو سەردەمە باو بوون، بەڵام سەرچاوەکان بە بەردەوامی لە دەوروبەری 1867دا دایدەنێن. لە بنەماڵەیەکی کوردی جووەوە هاتبوو؛ کۆمەڵگایەک کە ڕەگەکانی بۆ کۆچە کۆنەکانی جووەکان بۆ کوردستان و دواتر بۆ ناوەندە شارەکانی وەک دیمەشق دەگەڕاندەوە. جووە کوردەکان، کە زۆرجار لە پاڵ عەرەبیدا بە کورمانجی یان شێوەزارە ئارامییەکان دەدووان، کەمینەیەکی زیندوو، بەڵام پەراوێزخراویان لە ناو پێکهاتە فرەنەتەوەیی و فرەئایینییەکەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا پێک دەهێنا.
دەیەی 1860 لە سووریای عوسمانیدا سەردەمی گۆڕانکاری بوو. چاکسازییەکانی تەنزیمات (1839–1876)، کە ئامانجیان نوێکردنەوەی ئیمپراتۆرییەت بوو، مافی زیاتریان بە ناموسڵمانان بەخشی، لەوانە جووەکان، و دەرفەتی ئابووری و ئاڵوگۆڕی کولتوورییان پەرە پێ دا. گەڕەکی جووەکانی دیمەشق، کە کەنیسەکان و بازاڕە پڕجووڵەکانی تێدا بوون، ناوەندی زانست و بازرگانی بوو. بەڵام گرژیی دژەجوو لە ژێرەوە هەر هەبوو، کە لە ڕووداوی دیمەشق لە 1840دا بەڕوونی دەبینرا؛ ئەوەی جووەکان بە ناحەق بە کوشتنی ڕێوڕەسمی تۆمەتبار کران و دەستێوەردانی نێودەوڵەتیی لێ کەوتەوە. بنەماڵەی ئیسلامبوولی، کە بە ئەگەری زۆر داهاتی سنوورداری هەبوو، بەڵام ئارەزوومەندی کارە فکرییەکان بوو، ڕێگای خۆی لەم ژینگەیەدا دەدۆزییەوە. شێوە جیاوازەکانی ناوەکەی، Sabat Islambouli، Tabat Islambouly، Thabat Islambooly، سەختیی گواستنەوەی ناو بە پیتی لاتینی لە عەرەبییەوە بۆ ئینگلیزی ڕەنگ دەدەنەوە و ئاماژە بە ناسنامە فرەکولتوورییەکەی دەکەن.
زانیاریی کەم لەسەر منداڵیی ئەو تۆمار کراوە، بەڵام وەک کچێک لە کۆمەڵگایەکی پارێزگاردا، خوێندن دەگمەن بوو. ژنانی عوسمانی، بەتایبەتی کەمینەکان، ڕووبەڕووی سنووردارکردن دەبوونەوە؛ نەریتەکانی هاوشێوەی پەردەنشینی ڕۆڵی گشتییان سنووردار دەکرد و خوێندنی فەرمی لە دەستی پیاواندا بوو. بەڵام کۆمەڵگا جووەکان زۆرجار جەختیان لە خوێندەواری دەکردەوە، بەتایبەتی بۆ دەقە ئایینییەکان. لەوانەیە سەرەتای ئاشنابوونی ئیسلامبوولی بە فێربوون لە بنەماڵە یان مامۆستای تایبەتەوە هاتبێت و ئاواتەکەی بڵێسەدار کردبێت. لە کۆتایی ساڵەکانی هەرزەکاریدا بڕیارە بوێرانەکەی دا کە پزیشکی لە دەرەوە بخوێنێت؛ هەنگاوێک کە پێویستی بە پاڵپشتیی بنەماڵە، سەرچاوەی دارایی و پێداگریی نەگۆڕ هەبوو.
لایەنی کوردیی میراتەکەی چینگەلی تر زیاد دەکات. کورد، کە بە ناو خاکە عوسمانییەکاندا بڵاو بووبووەوە، هۆزە نیوەکۆچەرییەکان بوون کە نەریتی زارەکیی دەوڵەمەندیان هەبوو، بەڵام کوردە شارنشینەکانی وەک بنەماڵەی ئەو لە ژیانی شاردا گونجا بوون. ئیسلامبوولی وەک کوردێکی جوو تێکەڵبوونی پێناسەکان نیشان دەدا و ئایینی سامیی لەگەڵ ڕەگە هیندۆئەورووپییەکانی زمان تێکەڵ دەکرد. ئەم پاشخانە بە ئەگەری زۆر خۆڕاگریی لە ناخیدا چەسپاند، چونکە هەم کورد و هەم جووەکان ڕووبەڕووی هەوڵەکانی ناوەندیکردنی دەسەڵاتی عوسمانی بوونەوە کە خۆبەڕێوەبردنیان لاواز دەکرد.
گەشت بۆ ئەمریکا: خوێندن لە کۆلێژی پزیشکیی ژنانی پەنسلڤانیا
لە 1885دا، لە تەمەنی 18ساڵیدا، ئیسلامبوولی گەشتێکی بە پەڕینەوەی ئۆقیانووسی ئەتڵەسیدا بۆ فیلادێلفیا کرد و لە کۆلێژی پزیشکیی ژنانی پەنسلڤانیا (WMCP) ناوی تۆمار کرد؛ یەکەم دامەزراوەی جیهان کە تایبەت بوو بە پەروەردەکردنی پزیشکە ژنەکان. WMCP لە 1850دا، لە ناو گەشەکردنی جووڵانەوەی مافەکانی ژناندا، دامەزرا و قۆرخکردنی پزیشکیی لەلایەن پیاوانەوە خستە ژێر پرسیار و پێشەنگانی وەک ئان پرێستۆن و هانا لۆنگشۆری لێ دەرچوون. تا دەیەی 1880 خوێندکاری نێودەوڵەتیی ڕادەکێشا و هێمای فێمینیزمی جیهانی بوو.
گەیشتنی ئیسلامبوولی لەگەڵ شەپۆلێکی پێشەنگان هاوکات بوو. لەو ساڵەدا بۆ وێنەیەکی ناسراو لەگەڵ ئەنەندی‌بای جۆشی لە هیندستان و کەی ئۆکامی لە ژاپۆن ڕاوەستا؛ سێ ژن کە دواتر دەبوون بە یەکەم پزیشکی مۆڵەتپێدراوی وڵاتەکانی خۆیان.
وێنە مێژووییەکان پێشەنگە ژنەکانی پزیشکی نیشان دەدەن - دە وەرڵد لە PRX
وێنەکە لە پێشوازیی ڕاگری کۆلێژدا گیراوە و ئێستا هێمایەکی فێمینیستییە؛ ئەوان بە جل و بەرگی ڤیکتۆریاییەوە نیشان دەدات کە متمانەیەکی ئارام بە خۆیانەوە هەیە. جۆشی، کە لەدەستدانێکی کەسیی هانی دابوو، دەیویست تەندروستیی ژنانی هیندی باشتر بکات؛ ئۆکامی، کە میسیۆنەرەکان پاڵپشتییان دەکرد، ئامانجی نوێکردنەوەی پزیشکیی ژاپۆنی هەبوو؛ ئیسلامبوولی نوێنەرایەتیی بیداربوونەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دەکرد.
بەرنامەی خوێندنی ئەو ئەناتۆمی، فیزیۆلۆژیا، نەشتەرگەری و مامایی لەخۆ دەگرت؛ بابەتە سەختەکان کە مامۆستا ژنەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی لایەنگریی ڕەگەزی دەیانوتەوە. وەک کەسێکی بیانی، ڕێگای بە ناو بەربەستەکانی زمان (ئینگلیزی زمانی ڕەسەنی ئەو نەبوو) و شۆکە کولتوورییەکاندا دەدۆزییەوە، لە نەریتە ئەمریکییەکانەوە تا پێشداوەریی نژادی. هەستی دژەکۆچبەر لە ژێرەوە هەبوو، بەڵام WMCP گونجاندنی هەمووانی پەرە پێ دەدا. لە ڕووی داراییەوە، بورسی خوێندن یان پارەی بنەماڵە پاڵپشتییان دەکرد؛ لەوانەیە تۆڕە جووەکانی فیلادێلفیاش یارمەتییان دابێت.
ئیسلامبوولی لە 1890دا بە بڕوانامەی MD دەرچوو و چووە ناو بازنەیەکی هەڵبژاردە. تێزەکەی، کە لەوانەیە دەربارەی کێشە باوەکانی تەندروستیی ژنان لە سووریا بووبێت، هێشتا ونە، بەڵام دەستکەوتەکەی دەنگی دایەوە. ڕۆژنامەکان ستایشی دەرچووە نێودەوڵەتییەکانیان کرد و پێشکەوتنی جیهانیی ژنانیان دەردەخست.
گەڕانەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: ژیانی پیشەیی لە ناو نادیارییەکاندا
ئیسلامبوولی دوای دەرچوون، لە دەوروبەری 1890دا، بە ئامانجی کاری پزیشکی گەڕایەوە دیمەشق. سووریای عوسمانی مۆڵەتدانی فەرمیی بۆ ژنان نەبوو، بەڵام بڕوانامە ڕۆژاواییەکەی متمانەی پێ دەبەخشی. بە ئەگەری زۆر ژن و منداڵی چارەسەر دەکرد و ڕووبەڕووی ڕێژەی بەرزی مردنی دایکان و نەخۆشییە ڕاگوازراوەکانی وەک کۆلێرا دەبووەوە. لە کۆمەڵگایەکدا کە پزیشکی پیاو بۆ نەخۆشی ژن تابوو بوو، ڕۆڵی ئەو گرنگ و پێویست بوو.
وردەکارییەکانی کاری پزیشکیی ئەو لە دیمەشق کەمن؛ کەلێنەکانی ئەرشیف مێژوونووسیی باوکساڵارانە ڕەنگ دەدەنەوە. لەوانەیە لە کلینیکە جووەکان یان نەخۆشخانەکانی میسیۆنەرەکان کاری کردبێت، کە بۆ کەمینەکان باو بوون. دەیەی 1890 چاکسازییە عوسمانییەکانی بەخۆوە بینی، لەوانە قوتابخانەکانی پزیشکی، بەڵام ژنان تا قۆناغێکی دواتر لێیان بێبەش بوون.
تا سەرەتای دەیەی 1900، ئیسلامبوولی بۆ قاهیرەی میسر گواستبووەوە؛ شارێکی گەشەسەندوو کە کۆمەڵگایەکی گەورەی جووی تێدا بوو و دوای داگیرکردنی 1882 کاریگەریی بەریتانیای لەسەر بوو. لە ڕێبەری پزیشکیی میسریی 1909دا ناوی هاتبوو و پێگەی پیشەیی خۆی پاراست. فرەکولتووریی قاهیرە دەرفەتی دەڕەخساند؛ لەوانەیە لە نەخۆشخانە یان بە شێوەی تایبەت کاری کردبێت و سەرنجی لەسەر پزیشکیی ژنان بووبێت. بۆچی گواستەوە؟ پەیوەندیی بنەماڵە، ئاسۆی ئابووری یان ڕاکردن لە ناسەقامگیریی عوسمانی؛ ڕەنگە شۆڕشی تورکە گەنجەکانی 1908 یان هەستی دژەجوو.
ژیانی پیشەیی ئەو گۆڕانکارییە ڕیشەییەکانی گرتەوە: جەنگی جیهانیی یەکەم ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیی هەڵوەشاندەوە و سیستەمی مانداتی دروست کرد؛ شۆڕشی میسر لە 1919دا سەربەخۆیی دەویست. وەک ژنێکی جوو، ڕێگای خۆی لە ناو سەرهەڵدانی نەتەوەخوازی و زایۆنیزمدا دەدۆزییەوە، هەرچەندە هیچ بەڵگەیەک ئاماژە بە بەشداریی سیاسیی ئەو ناکات.
ئاڵنگارییەکان: ڕێگادۆزینەوە لە ناو ڕەگەز، نەتەوە و ئیمپراتۆرییەتدا
ڕێگای ئیسلامبوولی پڕ بوو لە بەربەست. وەک ژنێک لە جیهانی عوسمانیدا، ئەو ڕێسایانەی خستە ژێر پرسیار کە ژنانیان لە ماڵدا سنووردار دەکرد. فەتوا و نەریتەکان خوێندنی ژنانیان سنووردار دەکرد؛ خوێندنی ئەو لە دەرەوە شۆڕشگێڕانە بوو. لە ئەمریکا ڕووبەڕووی بێگانەترسی بووەوە؛ کۆچبەرانی «ڕۆژهەڵات» وەک کەسانێکی سەیر و نامۆ نیشان دەدران یان جیاکارییان لە بەرامبەردا دەکرا.
لە ڕووی نەتەوەییەوە، ناسنامە کوردی و جووەکەی ئاڵنگارییەکانی زیاتر دەکرد. کورد ڕووبەڕووی سەرکوتکردنی عوسمانی دەبووەوە؛ جووەکان ڕووبەڕووی هێرشی کۆمەڵکوژیی دژەجوو دەبوونەوە. لە میسر، دژەجوویی لە قۆناغی نێوان دوو جەنگەکەدا پەرەی سەند و لە دەیەی 1940دا بە دەرکردنەکان گەیشتە لوتکە. لە ڕووی پیشەییەوە، هاوکارە پیاوەکان بە ئەگەری زۆر بە کەمیان دەزانی؛ لەوانەیە کەمیی تۆمارەکان لە سڕینەوەی بەئەنقەستەوە هاتبێت.
ژیانی کەسیی ئەو هێشتا نهێناوییە؛ هیچ هاوسەرگیری یان منداڵێک تۆمار نەکراوە و ڕەنگە ژیانی پیشەیی خستبێتە پێشەوە. دوورکەوتنەوە لە هاوپیشەکانی وەک جۆشی (کە لە گەنجیدا مرد) و ئۆکامی (کە بەهۆی جیاکاریی ڕەگەزی دەستی لە کار کێشایەوە) تەنهایی ئەو دەردەخات.
میرات: ئیلهامبەخشی نەوەکان لە ناو نەناسراوییدا
سەبات ئیسلامبوولی لە 1941دا لە قاهیرە، لە تەمەنی 74ساڵیدا، مرد، لە کاتێکدا جەنگی جیهانیی دووەم بەرپا بوو. کۆچی دوایی بێ دەنگدانەوە تێپەڕی، بەڵام میراتەکەی بەردەوامە. ڕێگای بۆ ژنانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە پزیشکیدا خۆش کرد؛ تا دەیەی 1920 زانکۆکانی سووریا کچیان وەردەگرت. ڕێکخراوەکانی وەک «بەرزکردنەوەی ژنانی سووریا» وەک ئیلهامبەخشێک ستایشی دەکەن.
لە مێژووی کورددا وەک یەکەم پزیشکی ژن ڕێزی لێ دەگیرێت و هێمای بەهێزکردنی توانای ژنانە. گێڕانەوە جووەکان لە چیرۆکەکانی سەرکەوتنی پەراگەندەبووندا جێگەی پێ دەدەن. وێنەکەی 1885، کە بە خێرایی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بڵاو بووەتەوە، چیرۆکەکەی زیاتر دەگەیەنێت.
ئەمڕۆ، لە ناو نایەکسانییە ڕەگەزییەکانی چاودێریی تەندروستیی عەرەبیدا، خۆڕاگریی ئیسلامبوولی ڕەنگ دەداتەوە. نەوەکانی لە کەنەدا یادی دەپارێزن. کاتێک لە ژیانی ڕادەمێنین، بیرمان دەخاتەوە کە پێشکەوتن لە بوێریی تاکەکان لە بەرامبەر بەربەستە سیستەمییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت.
خشتەی کاتیی ژیانی سەبات ئیسلامبوولی
ساڵ | ڕووداو |
1867 | لە دیمەشقی سووریای عوسمانی (ئێستا سووریا) لە بنەماڵەیەکی کوردی جوو لەدایک بوو، لە ناو چاکسازییەکانی تەنزیماتدا کە مافی زیاتریان بە ناموسڵمانان دەبەخشی. |
1885 | لە تەمەنی 18ساڵیدا بۆ فیلادێلفیای ئەمریکا چوو و لە کۆلێژی پزیشکیی ژنانی پەنسلڤانیا (WMCP)، یەکەم قوتابخانەی پزیشکیی ژنان لە جیهان، ناوی تۆمار کرد؛ لە پێشوازیی ڕاگری کۆلێژدا لەگەڵ ئەنەندی‌بای جۆشی و کەی ئۆکامی بۆ وێنەیەکی مێژوویی ڕاوەستا. |
1890 | بە بڕوانامەی دکتۆری پزیشکی (MD) لە WMCP دەرچوو و بوو بە یەکێک لە یەکەم پزیشکە ژنەکانی سووریا و یەکەم ژنی ناسراوی کوردی جوو کە بڕوانامەی پزیشکیی ڕۆژاوایی بەدەست هێنا. |
~1890 | بۆ کاری پزیشکی گەڕایەوە دیمەشق؛ بە ئەگەری زۆر سەرنجی لەسەر تەندروستیی ژنان و منداڵان بوو لە کۆمەڵگایەکدا کە نەخۆشە ژنەکان پزیشکی ژنیان پێ باشتر بوو. |
سەرەتای دەیەی 1900 | بۆ قاهیرەی میسر گواستەوە، لەوانەیە بەهۆی دەرفەتی پیشەیی، پەیوەندیی بنەماڵە یان ڕاکردن لە ناسەقامگیریی عوسمانی؛ لە ژینگەیەکی فرەکولتووری کە کۆمەڵگایەکی گەورەی جووی تێدا بوو بەردەوام بوو لە کاری پزیشکی. |
1909 | لە ڕێبەرێکی پزیشکیی میسریدا وەک پزیشکێکی کارکەر ناوی هات، کە پێگەی پیشەیی ئەوی لە قاهیرە پشتڕاست دەکردەوە. |
1941 | لە قاهیرە لە تەمەنی 74ساڵیدا مرد، لە ساڵە سەرەتاییەکانی جەنگی جیهانیی دووەم و پەرەسەندنی گرژییە دژەجووەکان لە ناوچەکەدا. |
ڕووداوە سەرەکییەکانی ژیانی سەبات ئیسلامبوولی
سەرەتای ژیان و چوارچێوەی کولتووری (1867–1885)
سەبات ئیسلامبوولی لە 1867دا لە دیمەشق لەدایک بوو؛ شارێکی زیندوو، بەڵام پڕئاژاوە لە ژێر حوکمڕانیی عوسمانیدا. وەک بەشێک لە بنەماڵەیەکی کوردی جوو، لە ناو کۆمەڵگایەکی کەمینەدا گەورە بوو کە نەریتە جووەکانی بە میراتی کوردی تێکەڵ دەکرد و ڕێگای خۆی بە ناو فرەچەشنیی نەتەوەیی و ئایینیی ئیمپراتۆرییەتدا دەدۆزییەوە. چاکسازییەکانی تەنزیماتی ئەو سەردەمە پاراستنی یاسایی و دەرفەتی زیاتریان بۆ ناموسڵمانانی وەک جووەکان ڕەخساند و ژینگەیەکیان پەرە پێ دا کە کارە فکرییەکان بتوانن تێیدا گەشە بکەن. سەرەڕای ڕێسا کۆمەڵایەتییەکان کە خوێندن و ڕۆڵی گشتیی ژنانیان سنووردار دەکرد، بنەماڵەی ئیسلامبوولی بە ئەگەری زۆر پاڵپشتیی فێربوونی سەرەتایی ئەوی کرد، لەوانەیە لە ڕێگەی مامۆستای تایبەت یان خوێندنی ئایینییەوە بووبێت. ئەم بناغەیە ئاواتی ئەوی بۆ خوێندنی پزیشکی بڵێسەدار کرد و هانی دا لە تەمەنی 18ساڵیدا بڕیارێکی بوێرانە بدات کە بە تەنها بۆ ویڵایەتە یەکگرتووەکان بڕوات؛ دەستکەوتێکی دەگمەن بۆ ژنێکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەردەمەکەیدا.
هەوڵدان بۆ خوێندنی پزیشکی لە ئەمریکا (1885–1890)
لە 1885دا، ئیسلامبوولی گەیشتە فیلادێلفیا و لە کۆلێژی پزیشکیی ژنانی پەنسلڤانیا ناوی تۆمار کرد؛ دامەزراوەیەکی پێشەنگی خوێندنی پزیشکیی ژنان لە ناو جووڵانەوەی مافی دەنگدانی ژنانی ئەمریکادا. لەگەڵ خوێندکارە نێودەوڵەتییەکان خوێندی، لەوانە ئەنەندی‌بای جۆشی لە هیندستان و کەی ئۆکامی لە ژاپۆن، و بەشێک بوو لە سێگانەیەکی مێژوویی کە لە پێشوازیی ڕاگری کۆلێژدا وێنەیان گیرا؛ وێنەیەک کە ئێستا هێمای فێمینیزمی جیهانییە. بەرنامە سەختەکەی ئەناتۆمی، نەشتەرگەری، مامایی و بابەتەکانی تری دەگرتەوە و مامۆستا ژنەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی لایەنگریی ڕەگەزی لە پزیشکیدا دەیانوتەوە. بە تێپەڕاندنی بەربەستەکانی زمان، گونجان لەگەڵ کولتووری نوێ و بێگانەترسیی ئەگەری، لە 1890دا بە MD دەرچوو، کە دەیکردە یەکێک لە یەکەم ژنانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە گەیشتنە ئەم دەستکەوتە. ئەم قۆناغە پێداگریی ئەو و ئەو تۆڕانەی پاڵپشتییان دەکرد دەردەخست؛ لەوانەیە کۆمەڵگا جووەکانی ئەمریکاشیان لەخۆ گرتبێت، کە سەرکەوتنی ئەویان ئاسان کرد.
ژیانی پیشەیی لە دیمەشق و قاهیرە (1890–سەرەتای دەیەی 1900)
ئیسلامبوولی دوای گەڕانەوە بۆ دیمەشق لە دەوروبەری 1890دا، لە ناوچەیەکدا دەستی بە کاری پزیشکی کرد کە دەرفەتی فەرمیی بۆ پزیشکە ژنەکان نەبوو. بە ئەگەری زۆر سەرنجی لەسەر پزیشکیی ژنان، پزیشکیی منداڵان و تەندروستیی ژنان بوو و خزمەتی ئەو نەخۆشانەی دەکرد کە بەهۆی ڕێسا کولتوورییەکانەوە خۆیان لە پزیشکی پیاو دەبوارد. ڕاهێنانە ڕۆژاواییەکەی توانایەکی تایبەتی بۆ چارەسەرکردنی کێشە باوەکانی وەک نەخۆشییە ڕاگوازراوەکان و لێکەوتەکانی تەندروستیی دایکان پێ دەبەخشی. تا سەرەتای دەیەی 1900 بۆ قاهیرە چوو؛ شارێکی پێشکەوتنخوازتر لە ژێر کاریگەریی بەریتانیا، کە کۆمەڵگایەکی گەشەسەندووی جووە پەراگەندەبووەکانی تێدا بوو. لە ڕێبەرێکی پزیشکیی 1909دا ناوی هات و بەردەوام بوو لە کارەکەی، لەوانەیە لە نەخۆشخانە یان شوێنی تایبەت بووبێت. ڕەنگە دەرفەتی باشتر یان ڕاکردن لە گۆڕانکارییە سیاسییە عوسمانییەکان، وەک شۆڕشی تورکە گەنجەکانی 1908، هانی ئەم گواستنەوەیەی دابێت. لە هەموو قۆناغەکاندا وەک کوردێکی جوو ڕێگای خۆی بە ناو ئاڵنگارییەکانی وەک جیاکاریی ڕەگەزی و گرژیی نەتەوەییدا دەدۆزییەوە.
ساڵەکانی دواتر و میرات (دەیەی 1900–1941)
ژیانی پیشەیی دواتری ئیسلامبوولی لە قاهیرە لە پاشخانی جەنگی جیهانیی یەکەم، ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و جووڵانەوە نەتەوەخوازەکانی میسردا بەردەوام بوو. لەگەڵ پەرەسەندنی دژەجوویی لە قۆناغی نێوان دوو جەنگەکەدا، ژیانی پیشەیی خۆی تا مردنی لە 1941دا پاراست. هەرچەندە تۆمارەکانی ژیانی کەسیی کەمن و هیچ هاوسەرگیری یان منداڵێکی ناسراوی نییە، بەڵام دەستکەوتەکانی ئیلهامبەخشی نەوەکانی داهاتوو بوون. وەک پێشەنگێک بە یاد دەهێنرێتەوە کە بەربەستەکانی بۆ ژنان لە پزیشکیی جیهانی عەرەبیدا شکاند و گێڕانەوە فێمینیستییە هاوچەرخەکان و وێنە بڵاوبووەکەی 1885 چیرۆکەکەی زیاتر دەگەیەنن. ئەمڕۆ، ڕێکخراوەکانی سووریا و کۆمەڵگا کوردییەکان وەک هێمای خۆڕاگری ڕێزی لێ دەگرن و نەوەکانی لە کەنەدا یادی دەپارێزن؛ ئەمەش ڕۆڵی ئەو لە پێشخستنی یەکسانیی ڕەگەزی و نوێنەرایەتیی کەمینەکان لە چاودێریی تەندروستیدا دەردەخات.
بەشی پرسیار و وەڵام: سەبات ئیسلامبوولی
ئەمانە هەندێک پرسیاری باون دەربارەی سەبات ئیسلامبوولی (1867–1941)، پزیشکە پێشەنگە کوردە جووەکەی سووریا، کە بوو بە یەکێک لە یەکەم ژنانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە بڕوانامەی پزیشکیی ڕۆژاواییان بەدەست هێنا. ئەم پرسیارانە لە تۆمارە مێژووییەکان و تێڕوانینە زانستییەکانی ژیان و بەشدارییەکانی ئەوەوە وەرگیراون.
سەبات ئیسلامبوولی کێ بوو؟
سەبات ئیسلامبوولی (کە بە پیتی لاتینی Tabat Islambouly یان Thabat Islamboolyیش دەنووسرێت) پزیشکێکی پێشەنگ بوو کە لە دیمەشقی سووریای عوسمانی لەدایک بوو. بە یەکێک لە یەکەم پزیشکە ژنەکانی سووریا و یەکەم ژنی ناسراوی کوردی جوو دەناسرێت کە بڕوانامەی پزیشکیی لە دامەزراوەیەکی ڕۆژاوایی بەدەست هێنا. ژیانی پیشەیی ئەو کۆتایی سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و میسری سەرەتای سەدەی 20ی گرتەوە، کە تێیدا سەرنجی لە کاری پزیشکیدا لەسەر تەندروستیی ژنان و منداڵان بوو. ژیانی ئیسلامبوولی نموونەی خۆڕاگری بوو لە بەرامبەر بەربەستەکانی ڕەگەز، نەتەوە و ئیمپراتۆرییەت و کردبوویە هێمای فێمینیزمی سەرەتایی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
پاشخانی بنەماڵەیی ئەو چی بوو؟
ئیسلامبوولی لە بنەماڵەیەکی کوردی جووی دیمەشقەوە هاتبوو و بەشێک بوو لە کۆمەڵگایەکی کەمینە کە نەریتە ئایینییە جووەکانی بە میراتە کولتوورییە کوردییەکان تێکەڵ دەکرد. جووە کوردەکانی سووریای عوسمانی زۆرجار لە پاڵ عەرەبیدا بە کورمانجی یان ئارامی دەدووان و خەریکی بازرگانی یان زانست بوون. بنەماڵەکەی بە ئەگەری زۆر پاڵپشتی و سەرچاوەکانی خوێندنی لە دەرەوەیان بۆ دابین کرد، کە لە ناو ڕێسا کۆمەڵایەتییە پارێزگارەکاندا هەڵوێستێکی پێشکەوتنخوازانە دەردەخست. وەک کوردی شارنشین، ڕێگای خۆیان لە ناو پێکهاتە فرەنەتەوەییەکەی ئیمپراتۆرییەتدا دەدۆزییەوە و ڕووبەڕووی گرژیی دژەجووی ناوبەناو دەبوونەوە، بەڵام سوودیان لە چاکسازییەکانی تەنزیمات وەردەگرت کە مافەکانی ناموسڵمانانی فراوان دەکرد.
لە کوێ و کەی لەدایک بوو و چۆن مرد؟
لە 1867دا لە دیمەشق، پایتەختی سووریای عوسمانی، لەدایک بوو (کە سووریای ئەمڕۆ و ناوچە دەوروبەرەکانی دەگرتەوە). ئیسلامبوولی لە 1941دا لە قاهیرەی میسر، لە تەمەنی 74ساڵیدا، مرد. مردنی لە قۆناغە سەرەتاییەکانی جەنگی جیهانیی دووەم و لە ناو پەرەسەندنی هەستی دژەجوو لە ناوچەکەدا ڕووی دا، هەرچەندە هۆکارە دیاریکراوەکان تۆمار نەکراون. بەهۆی کەمیی تۆمارە مێژووییەکانەوە بارودۆخە وردەکانی هێشتا نەڕوونن، بەڵام کۆچی دوایی کۆتایی سەردەمێک بۆ ژنە پێشەنگەکانی پزیشکی نیشان دا.
گرنگیی دەستکەوتە پزیشکییەکەی چی بوو؟
دەرچوونی ئیسلامبوولی لە کۆلێژی پزیشکیی ژنانی پەنسلڤانیا لە 1890دا پێشەنگانە بوو و کردی بە یەکێک لە یەکەم ژنانی جیهانی عەرەبی کە MDیان لە قوتابخانەیەکی ڕۆژاوایی بەدەست هێنا. لە سەردەمێکدا کە ژنان لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا بە زۆری لە خوێندنی باڵا و ڕۆڵە پیشەییەکان بێبەش دەکران، دەستکەوتەکەی ڕێسا باوکساڵارانەکانی خستە ژێر پرسیار و پێویستیی پزیشکە ژنەکانی بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشە ژنەکان بە پاراستنی حەیا دەردەخست. لەگەڵ ئەنەندی‌بای جۆشی و کەی ئۆکامی سێگانەیەکی ناسراوی پێک هێنا کە هێمای پێشکەوتنی جیهانیی ژنان لە پزیشکیدا بوو. کارەکانی دەستگەیشتن بە چاودێریی تەندروستیی بۆ ژنانی سووریا و میسر پێش خست و ڕێگای بۆ نەوەکانی داهاتوو خۆش کرد.
چ خوێندنێکی وەرگرت و چۆن کاریگەریی لەسەر ژیانی پیشەیی ئەو دانا؟
خوێندنی سەرەتایی ئیسلامبوولی لە دیمەشق بە ئەگەری زۆر نافەرمی بوو، لە ڕێگەی بنەماڵە یان مامۆستای تایبەتەوە، بە جەختکردنەوە لە خوێندەواری لە کۆمەڵگایەکدا کە خوێندنی فەرمیی کچان دەگمەن بوو. لە 1885دا بۆ فیلادێلفیا چوو بۆ خوێندن لە کۆلێژی پزیشکیی ژنانی پەنسلڤانیا، یەکەم دامەزراوە کە تایبەت بوو بە ڕاهێنانی پزیشکیی ژنان. بەرنامەکەی ئەناتۆمی، نەشتەرگەری، مامایی و فیزیۆلۆژیای لەخۆ دەگرت و زانستی پزیشکیی نوێی ڕۆژاوایی پێ دەبەخشی. ئەم خوێندنە هەم ڕێگای پێ دا دوای گەڕانەوە بە کاریگەری کار بکات و هەم متمانەی بە خۆی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سنووردارکردنە کولتوورییەکان لە ناخیدا چەسپاند و ژیانی پیشەیی ئەوی ئاراستەی بوارە کەم‌خزمەتکراوەکانی وەک پزیشکیی ژنان و منداڵان لە کۆمەڵگا پارێزگارەکاندا کرد.
بۆچی بۆ قاهیرە گواستەوە؟
ئیسلامبوولی دوای کاری پزیشکی لە دیمەشق لە دوای 1890دا، لە سەرەتای دەیەی 1900 بۆ قاهیرە گواستەوە؛ بە ئەگەری زۆر بەدوای دەرفەتی پیشەیی باشتر لە شارێکی فرەکولتووریتر لە ژێر کاریگەریی بەریتانیا دەگەڕا. قاهیرە کۆمەڵگایەکی گەورەی جوو و ژینگەیەکی پزیشکیی پێشکەوتنخوازانەی هەبوو، بە نەخۆشخانە و ڕێبەرەکان کە تا 1909 وەک پزیشکێک ناویان تۆمار کردبوو. لەوانەیە ناسەقامگیریی عوسمانی، وەک شۆڕشی تورکە گەنجەکانی 1908 یان هەستی دژەجوو، هانی ئەم گواستنەوەیەشی دابێت. کراوەیی ڕێژەیی میسر ڕێگای پێ دا لە ناو گۆڕانی نەخشەی سیاسیی دوای جەنگی جیهانیی یەکەمدا بەردەوام بێت لە کارەکەی.
ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک بووەوە؟
وەک ژنێک، کوردێک و جووێک لە کۆمەڵگا پیاوساڵارەکانی عوسمانی و میسر، ئیسلامبوولی ڕووبەڕووی بەربەستی بەرچاو بووەوە. ڕێسا ڕەگەزییەکان ڕۆڵی گشتیی ژنانیان سنووردار دەکرد و خوێندن و کاری ئەو لە دەرەوەیان شۆڕشگێڕانە دەکرد. ڕووبەڕووی بێگانەترسیی ئەگەری لە ئەمریکا، بەربەستی زمان و گومانی پیشەیی هاوکارە پیاوەکان بووەوە. گرژییە نەتەوەییەکان، لەوانە دژەجوویی و سەرکوتکردنی کەمینەکان لەلایەن عوسمانییەکانەوە، چینگەلی تری مەترسییان زیاد دەکرد. کەلێنە ئەرشیفییەکانی چیرۆکەکەی ئاماژە بە سڕینەوەی ئەگەری دەکەن کە ڕەنگە بەهۆی مێژوونووسیی باوکساڵارانەوە بووبێت. سەرەڕای ئەمانە بەردەوام بوو، بە ئەگەری زۆر بەبێ هاوسەرگیری یان بنەماڵە، بۆ ئەوەی ژیانی پیشەیی خۆی بخاتە پێشەوە.
میراتەکەی چۆن بەردەوام بووە؟
میراتی ئیسلامبوولی وەک پێشەنگێک ئیلهامبەخشی بەهێزکردنی توانای ژنانە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەرەوەی. لە مێژووەکانی سووریا و کورددا وەک یەکەم پزیشکی ژنی پاشخانەکەی ڕێزی لێ دەگیرێت و هێمای خۆڕاگرییە لە بەرامبەر چەوساندنەوەدا. وێنەکەی 1885 لەگەڵ جۆشی و ئۆکامی بە خێرایی بڵاو بووەتەوە و چیرۆکەکەی لە گێڕانەوە فێمینیستییەکاندا زیاتر دەگەیەنێت. ڕێکخراوە هاوچەرخەکانی وەک «بەرزکردنەوەی ژنانی سووریا» ڕێز لە بەشدارییەکانی ئەو لە یەکسانیی چاودێریی تەندروستی دەگرن. نەوەکانی لە کەنەدا یادی دەپارێزن و هەر وەک نموونەیەک لە ناو نایەکسانییە ڕەگەزییە بەردەوامەکانی پزیشکیی عەرەبیدا دەمێنێتەوە و بوێریی تاک لە گۆڕانکاریی سیستەمیدا بیرمان دەخاتەوە.
سەرچاوەکان
ئەم بەشە سەرچاوە سەرەکییەکان دەخاتەڕوو کە لە وتارەکە، خشتەی کاتی، ڕووداوە سەرەکییەکان و بەشی پرسیار و وەڵامی دەربارەی سەبات ئیسلامبوولیدا ئاماژەیان پێ کراوە. سەرچاوەکان لە کەرەستە متمانەپێکراوە ژیاننامەیی، مێژوویی و ئەکادیمییەکانەوە وەرگیراون.
«سەبات ئیسلامبوولی - گرۆکیپیدیا». گرۆکیپیدیا. https://grokipedia.com/page/Sabat_Islambouli.
«سەبات ئیسلامبوولی - ژنێکی مێژوو». بەرزکردنەوەی ژنانی سووریا. https://www.upliftingsyrianwomen.org/sabat-islambouli-a-woman-of-history.
«سەبات ئیسلامبوولی». ویکیپیدیا. https://en.wikipedia.org/wiki/Sabat_Islambouli.
«ژنێکی کورد لە یەکەم پزیشکە ژنەکان، دەرچووی سەدەی 19». کوردیپیدیا. https://www.kurdipedia.org/Default.aspx?lng=8&q=20220604200524416243.
«پۆرترێتی ئەنەندی‌بای گۆپال جۆشی، کەی ئۆکامی، سەبات ئیسلامبوولی». فەیسبووک. https://www.facebook.com/groups/archeologyandcivilizations/posts/4829447873815365.
«سەبات ئیسلامبوولی». میدئیست‌مێد. https://www.mideastmed.org/entity/71081/person.
«ملمڵانێ ڕەگەزییەکان لەسەر پیشەی پزیشکی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقای هاوچەرخدا». چاپەمەنیی زانکۆی دووک. https://read.dukeupress.edu/jmews/article-pdf/18/1/1/1482950/1kozma.pdf.
«زانکۆی ئەمریکیی بەیرووت؛ ئەلتەبیب: بەرهەمهێنان و ئاڵوگۆڕی زانیاریی پزیشکی لە شامی سەدەی 19دا». بەرهەمە زانستییەکانی زانکۆی ئەمریکیی بەیرووت. https://scholarworks.aub.edu.lb/bitstreams/302519b6-49af-481f-a350-0c6f3c68ad07/download.
«زانیارییەکانی سەبات ئیسلامبوولی بۆ منداڵان». کیدز کیدڵ. https://kids.kiddle.co/Sabat_Islambouli.
«سەبات ئەلئیسلامبوولی». تەمبلەر. https://www.tumblr.com/elvisomar/155725203819/sabat-al-islambouli-18671941-physician-sabat.