پاشخانی مێژوویی: کورد و عەلەوییەکان لە گواستنەوەی عوسمانی بۆ تورکی
سەرهەڵدان بۆ ڕابەرایەتی: لە وەفاداری بە عوسمانییەکانەوە بۆ سەرپێچی لە کۆمار
پێشەکییەک دەربارەی سەید ڕەزا
لە دۆڵە سێبەرگرتووەکانی دەرسیم، لەوێ کە ڕووباری مونزور بە ناو چیا سەخت و پڕ هەوراز و نشێوەکاندا ڕێگە دەبڕێت، چیرۆکی سەید ڕەزا بەڵگەیەکە لە بەرخۆدان دژ بە توانەوە و چەوساندنەوە. سەید ڕەزا، کە لە دەوروبەری 1863 لە ویلایەتی خارپوتی ئیمپراتۆریای عوسمانی لەدایک بوو و لە 1937 لە ناو هەڵمەتە دڕندانەکانی کۆماری تورکیادا لەسێدارە درا، تەنها سەرۆکی هۆزێک نەبوو؛ بەڵکو کەسایەتییەکی ئایینیی ڕێزلێگیراوی عەلەوی، ڕابەرێکی سیاسیی کورد و ڕووخسارێکی هێمایی ڕاپەڕینی دەرسیم بوو. ئەو وەک کوردێکی زازای عەلەوی، گواستنەوە پڕ ئاژاوەکەی لە فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆریاوە بۆ ناوەندگەراییی نەتەوەخوازی تێپەڕاند و خەباتی گەلەکەی دژ بە بەزۆر تورککردن بەرجەستە کرد. ژیانی، کە هاوپەیمانی، سەرپێچی و لە کۆتاییدا گەورەترین فیداکاری نیشانە دیارەکانی بوون، هێشتا لە یادەوەریی بەکۆمەڵی کورددا دەنگ دەداتەوە و هێمای خۆڕاگریی کولتووری و تێچووی مرۆیی دەوڵەتسازییە.
سەردەمی سەید ڕەزا سەردەمێکی شێوانی قووڵ بوو. لە کۆتاییی سەردەمی عوسمانیدا گرژییە ئەتنیکییەکان پەرەیان سەند و لە کۆتاییدا گەیشتنە شەڕی یەکەمی جیهانی و ڕووخانی ئیمپراتۆریاکە. سەرهەڵدانی کۆماری تورکیا بە ڕابەرایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک لە 1923 بەڵێنی نوێگەریی دەدا، بەڵام بە نرخی ناسنامەی کەمینەکان. بۆ کورد، بە تایبەتی کۆمەڵگە عەلەوییەکانی دەرسیم، کە لە 1935 ناوی کرا بە تونجەلی، ئەمە بە مانای سیاسەتی توندوتیژی توانەوە بوو. ڕابەرایەتیی سەید ڕەزا لە ڕاپەڕینی 1937–1938دا ئەم ململانێیانەی خستە ڕوو، کە تێیدا خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی لەگەڵ تێڕوانینی ئەنقەرە بۆ دەوڵەتێکی نەتەوەیی یەکدەست پێکدادەچوو. ئەم بابەتەی بلۆگ بە پشتبەستن بە گێڕانەوە مێژووییەکان لە ژیاننامەی ئەو دەکۆڵێتەوە، بۆ ئەوەی ساڵە سەرەتاییەکانی، سەرهەڵدانی وەک کەسایەتییەکی دیار، ڕاپەڕینەکە، کۆتاییی کارەساتباری ژیانی و میراتە بەردەوامەکەی بخاتە ڕوو.
پاشخانی مێژوویی: کورد و عەلەوییەکان لە گواستنەوەی عوسمانی بۆ تورکی
کورد، گرووپێکی ئەتنیکی فرەچەشن کە لە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریای ئەمڕۆدا بڵاو بووەتەوە، لە مێژە لە ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا نیشتەجێ بووە. لە ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، لە ژێر سیستەمی میلەت کە کۆمەڵگە ئایینییەکانی بە ڕەسمی دەناسی، بە ڕێژەیەک خۆبەڕێوەبردنیان هەبوو. بەڵام سەدەی 19 هەوڵەکانی ناوەندگەراییی لەگەڵ خۆیدا هێنا و چاکسازییەکانی تەنزیمات و سەرهەڵدانی نەتەوەخوازی ئەم هەوڵانەیان توندتر کرد. کوردە زازاکان، کە بە زاراوەیەکی جیاواز قسە دەکەن، لە دەرسیم کۆمەڵگەی زیندوویان پێک هێنا؛ ناوچەیەک کە بە ئایینی عەلەوییەکەی ناسراوە، لقێکی تێکەڵی ئیسلامی شیعە کە جەخت لە تەسەوف، یەکسانی و ڕێزگرتن لە عەلی، ئامۆزای پێغەمبەر، دەکاتەوە.
عەلەوییەکان، کە زۆرجار لەلایەن دەسەڵاتدارە سوننییە عوسمانییەکانەوە پەراوێز دەخران، بەهۆی کردە ئایینییە باطنییەکان و شێوازی حوکمڕانیی بەکۆمەڵیانەوە گومان لەسەریان هەبوو. هۆزەکانی دەرسیم بە شێوەیەکی نیمچە سەربەخۆ کار دەکردن و ڕابەرانی وەک سەید ڕەزا هەم دەسەڵاتی ڕۆحانی و هەم دەسەڵاتی دنیایییان بەدەستەوە بوو. شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908 و جینۆسایدەکانی دواتر دژ بە ئەرمەنییەکان لە 1915 پێکهاتەی دانیشتووانیان گۆڕی؛ کوردەکان هەندێک جار هاوبەشی تاوانەکان بوون، بەڵام زۆرجار دراوسێکانیان دەپاراست.
شەڕی سەربەخۆییی تورکیا (1919–1923) بەڵێنی یەکسانیی دەدا، بەڵام پەیماننامەی لۆزان لە 1923 مافەکانی کوردی لەبەرچاو نەگرت و بووە هۆی ڕاپەڕینەکانی وەک هی شێخ سەعید لە 1925 و کۆچگیری لە 1920–1921. ڕژێمی ئەتاتورک سکۆلاریزم و تورککردنی پەیڕەو دەکرد و زمانی کوردی و کولتووری کوردی قەدەغە کرد. یاسای دووبارە نیشتەجێکردنەوەی 1934 ئامانجی ئەوە بوو کوردەکان لە ناوچەکانی زۆرینە تورکدا بڵاو بکاتەوە؛ لە هەمان کاتدا یاسای تونجەلیی 1935 حوکمڕانیی سەربازیی بەسەر دەرسیمدا سەپاند و ناوی نا «پشکنەرایەتیی گشتیی چوارەم» لە ژێر دەسەڵاتی ژەنەڕاڵ عەبدوڵڵا ئەڵپدۆغان. ئەم سیاسەتانە دەرسیمیان وەک ناوچەیەکی «کێشەدار» نیشان دەدا و پاساوی دەستێوەردانی سەربازییان پێ دەهێنایەوە. ڕاپەڕینی سەید ڕەزا ئەنجامی کەڵەکەبوونی ئەم گرژییانە بوو؛ 27ەمین ڕاپەڕینی کوردی لە 1923ەوە و هەوڵێکی نائومێدانە بۆ خۆبەڕێوەبردن.
ژیانی سەرەتایی و میراتی خێزانی
سەید ڕەزا لە دەوروبەری 1863 لە لەرتیک، کە ئێستا پولور لیرتیکە، لەدایک بوو؛ گوندێک لە قەزای ئۆڤاجیکی ئەو ناوچەیەی ئەوکات ویلایەتی خارپوت بوو، واتە ئۆڤاجیکی ئەمڕۆ لە پارێزگای تونجەلی. بەرواری وردی لەدایکبوونی هێشتا نەزانراوە، بەڵام هاوڕاییی مێژوویی ئەم ساڵە دیاری دەکات. ئەو بچووکترین کوڕی نێوان چوار کوڕەکەی سەید ئیبراهیم بوو، ڕابەری ڕێزلێگیراوی هۆزی حەسەنان، یان حەسێنان، کە یەکێکە لە تیرە دیارەکانی کوردە عەلەوییەکانی دەرسیم. خێزانەکە سەر بە خانەدانی ئۆجاق بوو؛ زنجیرەیەکی ڕابەرە ئایینییەکان کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕاندەوە بۆ پێغەمبەر محەمەد و بەو هۆیەوە ناونیشانی «سەید» یان «سەیید»یان پێ درابوو، کە نیشانەی دەسەڵاتی ڕۆحانییە.
سەید ڕەزا لە سروشتی دوورەدەستی دەرسیم گەورە بوو و نەریتە عەلەوییەکان و دابونەریتی هۆزایەتی بە قووڵی لە ژیانیدا ڕەگیان داکوتا. عەلەویەت، بە جەختکردنەوەی لە ڕۆحانیەتی ناوەوە، شیعر و ڕێوڕەسمە بەکۆمەڵەکانی وەک ئاهەنگەکانی جەم، تێڕوانینی ئەوی بۆ جیهان داڕشت. ئەو کوردیی زازا، تورکی و بە ئەگەری زۆرەوە فارسیی فێر بوو و لە ژینگە فرەزمانەکەی عوسمانیدا کارلێکی دەکرد. دوای کۆچی دواییی سەید ئیبراهیم، ڕەزا بە پێی وەسیەتی باوکی ڕابەرایەتیی بە میرات وەرگرت و دەسەڵاتی خۆی بەسەر هۆزی حەسەناندا پتەو کرد. ئەم جێنشینبوونە تەنها سیاسی نەبوو؛ ئەو وەک سەید پلەی «ڕێبەر»، واتە ڕێنیشاندەر، بەدەست هێنا کە بەرزترین پلەی پێکهاتە پلەبەندییەکەی عەلەوی بوو، ڕاوێژی لە کاروباری ڕۆحانیدا دەدا و ناوبژیوانیی لە ناکۆکییەکاندا دەکرد.
ژیانی خێزانیی ئەو ڕەنگدانەوەی نەریتە هۆزایەتییەکان بوو. کوڕانی هەبوون، لەوانە ئوشەنە سەید، کە بە سەید حوسێنیش ناسراوە و چارەنووسی ئەوی هاوبەش کرد، و هەندێکی دیکەیان کە لە کاروباری ناوچەکەدا بەشدار بوون. ماڵی سەید ڕەزا ناوەندێکی میوانداری بوو و بەها عەلەوییەکانی یەکسانی و دادپەروەری تێیدا باڵا بوون. ئەو لە سەرەتادا، بە پێکهێنانی هاوپەیمانی لە نێوان هۆزە دووبەرەکەکانی دەرسیم، توانای ڕابەرایەتیی خۆی نیشان دا و بۆ ئاستەنگەکانی داهاتوو خۆی ئامادە کرد.
سەرهەڵدان بۆ ڕابەرایەتی: لە وەفاداری بە عوسمانییەکانەوە بۆ سەرپێچی لە کۆمار
سەرهەڵدانی سەید ڕەزا هاوکات بوو لەگەڵ شەڕی یەکەمی جیهانی (1914–1918). ئەو وەک سەرۆکی هۆز، حەسەنانی لەگەڵ ئیمپراتۆریای عوسمانی هاوپەیمان کرد دژ بە هێرشەکانی ڕووسیا لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ. هێزەکانی بەرگرییان لە سنوورەکان کرد و سوپاسی عوسمانییەکانیان بەدەست هێنا. بەڵام ئەم وەفادارییە هەڵبژێردراو بوو. لە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە 1915، دەسەڵاتدارانی عوسمانی داوایان لێ کرد ئەرمەنییەکان بۆ ڕاگواستن ڕادەست بکات. سەید ڕەزا ئەم داواکارییەی ڕەت کردەوە و پەنای دا بە زۆر کەس؛ کردەیەک کە لە ناو ئەو دڕندایەتییەدا جەختی لە بنەما مرۆڤدۆستانەکانی کردەوە.
دوای شەڕ، لە کاتێکدا ئیمپراتۆریاکە دەڕووخا، سەید ڕەزا پشتیوانیی بزووتنەوەکانی خۆبەڕێوەبردنی کوردی کرد. پەنای دا بە ڕابەرانی ڕاپەڕینی کۆچگیری لە 1920–1921، کە ڕاپەڕینێکی سەرەتاییی کوردی بوو دژ بە دەوڵەتی تورکیی تازە سەرهەڵداو. ئەمە ئەوی کرد بە کەسایەتییەکی سەرەکی لە گۆڕەپانی فراوانتری نەتەوەخوازیی کوردی و پەیوەندیی لەگەڵ ڕۆشنبیرانی وەک دکتۆر نووری دەرسیمی و ڕابەرە هۆزایەتییەکانی وەک عەلیشێری کۆچگیری دامەزراند. لە ئیستانبوڵ، ئەو لەگەڵ کۆمەڵە کوردییەکان کارلێکی دەکرد و داوای مافە کولتوورییەکانی دەکرد.
لە دەیەی 1920ەکاندا دەرسیم هێشتا ناوچەیەکی لە کرداردا خۆبەڕێوەبەر بوو کە دەستی ئەنقەرە پێی نەدەگەیشت. سەید ڕەزا لە ڕێگەی ئەنجومەنە هۆزایەتییەکانەوە حوکمڕانیی دەکرد، ململانێکانی چارەسەر دەکرد و ناسنامەی عەلەویی کوردیی دەپاراست. قەدەغەکانی حکوومەتی تورکیا بەسەر بڵاوکراوە کوردییەکاندا، چەوساندنەوەی ئەوانەی بە کوردی قسەیان دەکرد و گواستنەوە بەزۆرەکان ناڕەزایەتییان زیاتر کرد. نامەیەک کە دەدرێتە پاڵ سەید ڕەزا و گوایە لە 1937 بۆ ئەنتۆنی ئیدن، وەزیری دەرەوەی بەریتانیا، نێردراوە، ئەم سکاڵایەی خستبووە ڕوو: «حکوومەت ساڵانێکە هەوڵی تواندنەوەی گەلی کورد دەدات؛ دەیانچەوسێنێتەوە، بڵاوکراوەکانی زمانی کوردی قەدەغە دەکات، ئەوانەی بە کوردی قسە دەکەن ئازار دەدات و خەڵک لە ناوچە بەپیتەکانی کوردستانەوە بەزۆر بۆ ناوچە نەچێنراوەکانی ئەنادۆڵ ڕادەگوێزێت، کە زۆر کەس لەوێ گیانیان لەدەست داوە. زیندانەکان پڕن لە کەسانی ناجەنگاوەر؛ ڕۆشنبیران دەدرێنە بەر گوللە، لەسێدارە دەدرێن یان بۆ شوێنە دوورەکان دوور دەخرێنەوە. سێ ملیۆن کورد داوا دەکەن لە وڵاتی خۆیاندا بە ئازادی و ئاشتی بژین.» هەرچەندە ناکۆکی لەسەر نووسەری نامەکە هەیە و ڕەنگە نووری دەرسیمی نووسیبێتی، بەڵام سکاڵاکانی ئەو سەردەمەی گرتووەتەوە.
یاسای دووبارە نیشتەجێکردنەوەی 1934 و یاسای تونجەلیی 1935 دەسەڵاتیان فەرمی کرد، ناوی دەرسیمیان گۆڕی و فەرمانڕەواییی سەربازییان سەپاند. سەید ڕەزا ئەمانەی بە هەڕەشەیەک بۆ مانەوە دەبینی و هۆزەکانی دژ بە توانەوە هەڵدەخڕاند.
ڕاپەڕینی دەرسیم: بڵێسەکانی بەرخۆدان
گرژییەکان لە مارسی 1937 لە کاتی ئاهەنگەکانی نەورۆز (Newroz) بڵێسەیان سەند؛ جەژنێکی بەهاری کوردی کە هێمای نوێبوونەوە و بەرخۆدانە. سەید ڕەزا ڕاپەڕینی ڕاگەیاند و هۆزەکانی دژ بە هێرشەکانی تورکیا کۆ کردەوە. پردێکی دارین بەسەر مونزوردا سووتێنرا و هێڵەکانی تەلەفۆن پچڕێنران و دەستگەیشتنی حکوومەت ئاڵۆز کرا. هێزەکانی تورکیا سەید ڕەزایان تاوانبار کرد و ئۆپەراسیۆنیان دەست پێ کرد.
ڕاپەڕینەکە یاخیبوونێکی یەکگرتوو نەبوو، بەڵکو زنجیرەیەک پێکدادان بوو بۆ بەرگری لە خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی. هۆزەکان، کە بە تفەنگی کۆن چەکدار بوون، ڕووبەڕووی سوپایەکی نوێی تورکی بوونەوە کە تۆپ و فڕۆکەی هەبوو. لە ژانویەی 1937، سەید ڕەزا کوڕێکی خۆی وەک ناوبژیوان نارد بۆ لای ژەنەڕاڵ ئەڵپدۆغان تا گفتوگۆی ئاشتی بکات؛ کوڕەکە کوژرا و ئەمە توندوتیژیی زیاتر کرد.
تا بەهار، سەربازە تورکەکان هەڵمەتەکانی گەڕانیان ئەنجام دەدا و خەڵکی مەدەنییان کۆمەڵکوژ دەکرد. بۆمبارانە ئاسمانییەکان، کە سەبیحە گۆکچەن، کچی بەخێوکراوی ئەتاتورک، فڕۆکەوانیی تێدا دەکرد، گوندەکانیان دەکردە ئامانج. ئامارە فەرمییەکان باس لە 13,806 مردوو دەکەن، بەڵام خەملاندنەکان ژمارەیەکی بەرزتر نیشان دەدەن و هەزاران کەسیش دوور خراونەتەوە. منداڵەکان بەزۆر خرانە ژێر بەخێوکردنی خێزانەکانی دیکە و وەک تورک گەورە کران و ناسنامەکانیان سڕایەوە؛ کارەساتێک کە لە «کچە ونبووەکانی دەرسیم» تۆمار کراوە.
هێزەکانی سەید ڕەزا تا سێپتەمبەر خۆیان ڕاگرت، بەڵام توانای باڵاتری تەقەکردن سەرکەوت. لە 12ی سێپتەمبەری 1937، کاتێک بەرەو دانوساندن دەچوو کە بەڵێنی لێبوردنی تێدا پێ درابوو، لەگەڵ 72 هاوەڵ دەستگیر کرا.
دەستگیرکردن، دادگایی و لەسێدارەدان: گاڵتەکردن بە دادپەروەری
دادگاییەکە لە ئەلازیغ شانۆیەک بوو؛ دوو هەفتەی خایاند و سێ دانیشتنی هەبوو. سەید ڕەزا، کە تەمەنی 74 بوو، بە پێی یاسای تورکیا مەرجی لەسێدارەدانی نەبوو، بەڵام دادگا تەمەنی بە ساختە کرد بە 54. لە ڕۆژێکی شەممەدا، بە شێوەیەکی نائاسایی، حوکمەکەی بەسەردا سەپێنرا تا پێش سەردانی ئەتاتورک و ئەگەری لێبوردن ئەنجام بدرێت. بەهۆی نەبوونی کارەبا، چراکانی پێشەوەی ئۆتۆمبێل هۆڵی دادگایان ڕووناک کردەوە و بە پەلە کەسێک بۆ لەسێدارەدان دابین کرا.
یازدە کەس حوکمی مردنیان بەسەردا سەپێنرا و حوکمی چوار کەسیان سووک کرایەوە. سەید ڕەزا بە تەواوی لە ڕێکارە تورکییەکانی دادگا تێنەدەگەیشت. شایەت ئیحسان سەبری چاڵایانگیل بەبیری هێنایەوە کە سەید ڕەزا گوتی: «ئێوە من لەسێدارە دەدەن»، پاشان: «لە ئەنقەرەوە هاتوون بۆ ئەوەی من لەسێدارە بدەن؟» ئەو نوێژکردنی ڕەت کردەوە، کەلوپەلەکانی سپارد بە کوڕەکەی و ڕایگەیاند: «ئێمە کوڕانی کەربەلاین. ئێمە بێتاوانین. ئەمە شەرمە. ئەمە دڕندایەتییە. ئەمە کوشتنە!» لە 15ی نۆڤەمبەری 1937 خۆی پەتەکەی لە مل کرد و بە پێ لە کورسییەکەی دا. کوڕەکەی، ئوشەنە، بە پاڕانەوە گوتی: «دەبمە کۆیلەی ئێوە! کەمێک بە گەنجییەکەمدا بسووتێن، مەمکوژن!»
بەڵگەنامەیەک ئاماژە بەوە دەکات کە ئەتاتورک شەوی پێش ئەو ڕووداوە سەید ڕەزای بینیوە و لە بەرامبەر داوای لێبوردن، بەڵێنی بەخشینی پێ داوە، بەڵام ئەو ڕەتی کردووەتەوە. تەرمەکەی بە نهێنی نێژرا و شوێنی گۆڕەکە هێشتا نهێنییە.
میرات: هێمای بەرخۆدان و ئازارێکی چارەسەرنەکراو
مردنی سەید ڕەزا کۆتاییی خۆبەڕێوەبردنی نەریتیی کوردی لە دەرسیم نیشان کرد، بەڵام میراتی وەک شەهیدێک بەردەوامە. یادی ساڵانە لە 15ی نۆڤەمبەر خەڵکێکی زۆر لە دەرسیم و کۆمەڵگەکانی تاراوگە کۆ دەکاتەوە و وەک پارێزەری ناسنامەی کوردی و عەلەوی ڕێزی لێ دەگرن.
لە 2010، شارەوانیی تونجەلی پەیکەرێکی لە دەروازەیەکی شاردا دانا و ناوی ئەوی لە پارکەکە نا؛ هەنگاوێک بەرەو ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مێژوو. بەڵام مشتومڕەکان بەردەوامن: لە داوا دادگاییەکاندا تۆمەتی پێدا هەڵدان بە ڕاپەڕینەکەی خرایە پاڵ و لە 2019 داواکاری بۆ لابردنی پەیکەرەکە هاتە پێشەوە. لە کاتی سەردانێکدا داواکارییەک دەربارەی گۆڕەکە پێشکەش بە سەرۆککۆمار عەبدوڵڵا گول کرا؛ نەوەکانی هێشتا داوای ئاشکراکردنی شوێنەکە دەکەن.
داوای لێبوردنی سەرۆکوەزیران ڕەجەب تەیب ئەردۆغان لە 2011 بۆ کۆمەڵکوژییەکە مێژوویی بوو، بەڵام سنووردار؛ هیچ قەرەبووکردنەوەیەک یان ئاشکراکردنی بەڵگەنامەیەکی بەدوادا نەهات. سەید ڕەزا هێمای ئازاری بەکۆمەڵە و ئیلهامبەخشە بۆ بزووتنەوە نوێیە کوردییەکانی وەک PKK. لە ئەدەب و هونەردا، لە بەرهەمەکانی وەک «Dersim'in Kayıp Kızları» دەردەکەوێت کە ئازاری گواستراوە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەخەنە ڕوو.
چیرۆکی ئەو جەخت لە بەردەوامیی پرسی کورد دەکاتەوە: داواکاری بۆ مافە کولتوورییەکان، خۆبەڕێوەبردن و ڕاستی. لە کاتێکدا کوردەکان لە ناو ململانێ بەردەوامەکاندا جەخت لە ناسنامەی خۆیان دەکەنەوە، سەید ڕەزا تێچووی بەرخۆدان و هێزی خۆڕاگریمان بەبیر دەهێنێتەوە.
کۆتایی: دەنگدانەوە لە چیاکانەوە
سەید ڕەزا (1863–1937) پردێک بوو لە نێوان سەردەمەکاندا، لە هۆزگەراییی عوسمانییەوە بۆ نەتەوەخوازیی کۆماری. سەرپێچیی ئەو دژ بە توانەوە بە نرخی ژیانی تەواو بوو، بەڵام وەک قارەمانێک ناوی هەتاهەتایی کرد. لە چیا ڕاپەڕیوەکانی دەرسیم ڕۆحی ئەو هێشتا ماوە و بانگەوازی ئاشتبوونەوە لەگەڵ ڕابردوو دەکات. لە کاتێکدا سەرنجی جیهان ڕوو لە مافەکانی کەمینەکان دەکات، میراتی ئەو بانگەوازی دادپەروەری دەکات تا دڵنیایی بدرێت کە دەنگی چەوساوەکان دەبیسترێت. ئەم لێکۆڵینەوەیە، کە پشت بە سەرچاوەی جۆراوجۆر دەبەستێت، پێویستیی یادکردنەوەی کەسانی وەک سەید ڕەزا دەخاتە ڕوو؛ کەسانێک کە خەباتەکانیان تێگەیشتنی ئێمە لە ناسنامە و دەسەڵات دادەڕێژن.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
بۆ باشتر تێگەیشتن لە ڕەوتی ژیانی سەید ڕەزا، لێرە ڕیزبەندییەکی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان خراوەتە ڕوو کە لە تۆمارە مێژووییەکان وەرگیراوە. ئەم ڕیزبەندییە وێستگە کەسییەکانی ژیانی، ڕۆڵەکانی لە ڕابەرایەتی و پاشخانە مێژووییە فراوانەکە دەخاتە ڕوو کە ڕێچکەی ژیانی داڕشت، بە تایبەتی لە ڕاپەڕینی دەرسیمدا.
1863: لە گوندی لیرتیک، کە ئێستا پولور لیرتیکە، لە قەزای ئۆڤاجیک، ویلایەتی خارپوتی ئیمپراتۆریای عوسمانی، واتە پارێزگای تونجەلیی ئەمڕۆ، لەدایک دەبێت. ئەو وەک بچووکترین کوڕی سەید ئیبراهیم، ڕابەری هۆزی حەسەنان (حەسێنان)، لە ناو نەریتەکانی کوردە عەلەوییەکان و حوکمڕانیی هۆزایەتیدا گەورە دەبێت.
سەرەتای دەیەی 1900ەکان (بەرواری ورد نەزانراوە): دوای مردنی باوکی سەید ئیبراهیم و بە پێی وەسیەتەکەی، وەک ڕابەری هۆزی حەسەنان جێنشینی دەبێت. پلە ڕۆحانییەکەی «ڕێبەر»، واتە ڕێنیشاندەر، لە پێکهاتە پلەبەندییەکەی عەلەویدا بەدەست دەهێنێت و دەسەڵاتی ئایینی و سیاسی پتەو دەکات.
1914–1918 (شەڕی یەکەمی جیهانی): لە هاوپەیمانی لەگەڵ ئیمپراتۆریای عوسمانیدا ڕابەرایەتیی هۆزی حەسەنان دەکات دژ بە هێزەکانی ڕووسیا، لە کاتی داگیرکردنی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ و ناوچەی دەرسیم لەلایەن ئەو هێزانەوە، و بەرگری لە سنوورەکانی عوسمانی دەکات.
1915 (جینۆسایدی ئەرمەنییەکان): داواکاریی عوسمانییەکان بۆ ڕادەستکردنی ئەرمەنییەکان بۆ ڕاگواستن ڕەت دەکاتەوە و لە دەرسیم پەنا دەدات بە زۆر کەس؛ لە ناو ئەو دڕندایەتییە بەربڵاوەدا بنەما مرۆڤدۆستانەکانی نیشان دەدات.
1920–1921 (ڕاپەڕینی کۆچگیری): پەنا دەدات بە ڕابەرانی ڕاپەڕینی کۆچگیری، کە ڕاپەڕینێکی سەرەتاییی کوردییە دژ بە دەوڵەتی تورکیی سەرهەڵداو، و خۆی وەک پشتیوانێکی خۆبەڕێوەبردنی کوردی دەناسێنێت.
1934–1935: دژایەتیی یاسای دووبارە نیشتەجێکردنەوە (1934) و یاسای تونجەلی (1935) دەکات کە حکوومەتی تورکیا دایناون؛ یاساکان ناوی دەرسیم دەگۆڕن بۆ تونجەلی، حوکمڕانیی سەربازی دەسەپێنن و ئامانجیان تواندنەوە و ئاوارەکردنی کوردەکانە. ئەو جەخت لە خۆبەڕێوەبردن و هەڵوەشاندنەوەی ئەم یاسایانە دەکاتەوە.
مارسی 1937: لە ئاهەنگەکانی نەورۆز (Nowruz)دا بانگەوازی ڕاپەڕین دژ بە سیاسەتەکانی توانەوەی تورکیا دەکات. ڕووداوەکان هێرشە هۆزایەتییەکان بۆ سەر ژێرخان دەگرنەوە، وەک سووتاندنی پردێکی دارین بەسەر ڕووباری مونزوردا و هێرش بۆ سەر بنکەیەکی پۆلیس لە سین و پاه.
20/21 و 26/27ی مارسی 1937: هێرشە سەرەکییە هۆزایەتییەکان بۆ سەر ئامانجە حکوومییەکان لە ڕۆژهەڵاتی بەشی ناوەندیی دەرسیم ململانێکە توندتر دەکەن و دەبنە هۆی دەستپێکردنی هەڵمەتێکی سەربازیی گشتگیری تورکیا.
جولای 1937: هاوپەیمانی ئەو، عەلیشەر (عەلیشێر)، و هاوسەرەکەی لەلایەن کەسانی خۆیانەوە دەکوژرێن و سەرەکانیان بۆ دەسەڵاتدارانی تورکیا دەنێردرێن. سەید ڕەزا نامەیەک بۆ سەرۆکوەزیرانی تورکیا دەنێرێت و سیاسەتە دژەکوردییەکان بە شەڕی لەناوبردن وەسف دەکات.
10–12ی سێپتەمبەری 1937: لە پارێزگای ئەرزینجان، لە کاتێکدا بەرەو دانوساندنی ئاشتی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی تورکیا دەچێت، لەگەڵ 72 هاوەڵ خۆی بەدەستەوە دەدات یان دەستگیر دەکرێت. بۆ دادگاییکردن دەگوازرێتەوە بۆ ئەلازیغ.
15–18ی نۆڤەمبەری 1937: لە ئەلازیغ دادگایی دەکرێت و بە هەڵواسین لەسێدارە دەدرێت، لەگەڵ کوڕەکەی ڕەسیک حوسێن، کە تەمەنی 16ە، و پێنج بۆ دە هاوەڵی دیکە، لە دادگاییەکی بە پەلەدا کە ڕێکارە یاساییە گونجاوەکانی تێدا پەیڕەو نەکراون. تەمەنی بە ساختە دەگۆڕدرێت تا سزای مردن ڕێگەپێدراو بێت؛ لە شوێنێکی نهێنی دەنێژرێت.
بەشی پرسیار و وەڵام
لێرە هەندێک پرسیاری زۆر دووبارەکراوە دەربارەی سەید ڕەزا خراوەتە ڕوو کە پشت بە گێڕانەوە مێژووییەکان دەبەستن، بۆ ئەوەی تێگەیشتنێکی قووڵتر لە ژیان و میراتی پێشکەش بکەن.
پرسیار: سەید ڕەزا کێ بوو؟ وەڵام: سەید ڕەزا، کە بە سەییت ڕەزا یان سەیید ڕەزاش دەنووسرێت، ڕابەرێکی دیاری کوردی عەلەوی، سەرۆکی هۆز و کەسایەتییەکی ئایینیی ناوچەی دەرسیم، واتە تونجەلیی ئەمڕۆ لە تورکیا، بوو. ئەو ڕابەرایەتیی هۆزی حەسەنانی دەکرد و لە ڕاپەڕینی دەرسیم لە 1937–1938 دژ بە سیاسەتەکانی توانەوەی کۆماری تورکیا بوو بە هێمای بەرخۆدان.
پرسیار: سەید ڕەزا کەی و لە کوێ لەدایک بوو و کۆچی دوایی کرد؟ وەڵام: ئەو لە دەوروبەری 1863 لە گوندی لیرتیک، کە ئێستا پولور لیرتیکە، لە قەزای ئۆڤاجیک، ویلایەتی خارپوتی ئیمپراتۆریای عوسمانی، واتە پارێزگای تونجەلیی ئەمڕۆ لە تورکیا، لەدایک بوو. دوای دادگاییەکی بە پەلە، لە 15ی نۆڤەمبەری 1937 لە ئەلازیغی تورکیا بە هەڵواسین لەسێدارە درا.
پرسیار: پاشخانی خێزانی و ژیانی سەرەتاییی ئەو چۆن بوو؟ وەڵام: سەید ڕەزا وەک بچووکترین کوڕی نێوان چوار کوڕەکەی سەید ئیبراهیم، ڕابەری هۆزی حەسەنان، لەدایک بوو. ئەو سەر بە خانەدانی ئۆجاقی ڕابەرە ئایینییە عەلەوییەکان بوو کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕاندەوە بۆ پێغەمبەر محەمەد. ئەو لە ناوچەی پڕ هەوراز و نشێوی دەرسیم گەورە بوو و نەریتە عەلەوییەکان، دابونەریتی هۆزایەتی و کۆمەڵگە فرەزمانەکەی عوسمانی بە قووڵی لە ژیانیدا ڕەگیان داکوتا؛ کوردیی زازا، تورکی و ڕەنگە فارسیش.
پرسیار: چ ڕۆڵێکی لە ڕابەرایەتیدا هەبوو؟ وەڵام: دوای مردنی باوکی، سەید ڕەزا بوو بە سەرۆکی هۆزی حەسەنان و پلە ڕۆحانییە عەلەوییەکەی «ڕێبەر»، واتە ڕێنیشاندەر، بەدەست هێنا. ئەو ناوبژیوانیی لە ناکۆکییە هۆزایەتییەکاندا دەکرد، هاوپەیمانیی لە نێوان هۆزەکانی دەرسیم پێک دەهێنا و لە ناوچە نیمچە خۆبەڕێوەبەرەکەدا هەم دەسەڵاتی ئایینی و هەم دەسەڵاتی سیاسیی هەبوو.
پرسیار: چۆن لە شەڕی یەکەمی جیهانی و جینۆسایدی ئەرمەنییەکاندا بەشدار بوو؟ وەڵام: لە شەڕی یەکەمی جیهانیدا، ئەو لەگەڵ ئیمپراتۆریای عوسمانی هاوپەیمان بوو دژ بە هێزەکانی ڕووسیا. لە 1915، ڕادەستکردنی ئەرمەنییەکانی بۆ ڕاگواستن ڕەت کردەوە و لە دەرسیم پەنای دا بە زۆر کەس، کە هەڵوێستە مرۆڤدۆستانەکەی لە ناو جینۆسایدەکەدا دەخاتە ڕوو.
پرسیار: چی بڵێسەی ڕاپەڕینی دەرسیمی لە ژێر ڕابەرایەتیی ئەودا هەڵگیرساند؟ وەڵام: ڕاپەڕینەکە لە مارسی 1937 لە ناو دژایەتیکردنی یاسای دووبارە نیشتەجێکردنەوەی تورکیا لە 1934 و یاسای تونجەلیی 1935 هەڵگیرسا؛ یاساکان توانەوە، فەرمانڕەواییی سەربازی و ئاوارەکردنیان دەسەپاند. سەید ڕەزا لە نەورۆزدا هۆزەکانی کۆ کردەوە و ئەمە بووە هۆی هێرش بۆ سەر ژێرخان و ڕاپەڕینێکی گشتگیر دژ بە سیاسەتەکانی تورککردن.
پرسیار: ڕاپەڕینەکە بۆ سەید ڕەزا چۆن کۆتایی هات؟ وەڵام: دوای چەند مانگ بەرخۆدان، لە 10–12ی سێپتەمبەری 1937، لە کاتێکدا بەرەو دانوساندن دەچوو، دەستگیر کرا. لە دادگایەکی ساختە لە ئەلازیغ دادگایی کرا و تەمەنی بە ساختە گۆڕدرا تا لەسێدارەدانی ڕێگەپێدراو بێت. لە 15ی نۆڤەمبەری 1937 لەگەڵ کوڕەکەی و کەسانی دیکە هەڵواسران و ئەو لە شوێنێکی نهێنی نێژرا.
پرسیار: میراتی سەید ڕەزا چییە؟ وەڵام: ئەو وەک شەهیدی مافەکانی کورد و عەلەوییەکان یاد دەکرێتەوە و هێمای بەرخۆدانە دژ بە چەوساندنەوە. لە 15ی نۆڤەمبەر یادی ساڵانەی دەکرێتەوە و چیرۆکەکەی ئیلهامبەخشە بۆ بزووتنەوە نوێیە کوردییەکان. لە 2010 پەیکەرێکی لە تونجەلی دانرا، هەرچەندە مشتومڕەکان بەردەوامن. هەوڵەکان بۆ دۆزینەوەی گۆڕەکەی و داوای دادپەروەری بۆ کۆمەڵکوژیی دەرسیم بەردەوامن.
سەرچاوەکان
لێرە لیستێک لە سەرچاوە و ئاماژە سەرەکییەکانی بەکارهاتوو یان پەیوەست بە ژیان و مێژووی سەید ڕەزا (1863–1937) خراوەتە ڕوو کە لە گێڕانەوە مێژووییەکان، بەرهەمە ئەکادیمییەکان و سەرچاوەکانی ئۆنلاین وەرگیراون. ئەمانە بناغەی تێگەیشتن لە ڕۆڵی ئەو وەک ڕابەرێکی کوردی عەلەوی و لە ڕاپەڕینی دەرسیم دابین دەکەن.
"Seyid Riza." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Seyid_Riza. سەردانکراوە لە 22ی ژانویەی 2026. ژیاننامەیەکی گشتگیر کە ژیانی سەرەتاییی ئەو، ڕابەرایەتیی لە دەرسیم و لەسێدارەدانی لە کاتی ڕاپەڕینی 1937 دەگرێتەوە.
"Gendered Dynamics of the Making of Tunceli and Commemorating Seyyid Riza in Dersim/Erecting a Statue in the Land of the Fallen." Gale Academic OneFile. https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%7CA609735491&issn=1016362X&it=r&linkaccess=abs&p=AONE&sid=googleScholar&sw=w&v=2.1. سەردانکراوە لە 22ی ژانویەی 2026. باس لە یادکردنەوەی سەید ڕەزا لە ڕێگەی پەیکەرەکانەوە و لایەنە ڕەگەزییەکانی یادەوەریی مێژوویی لە دەرسیم دەکات.
"Dersim Massacre, 1937-1938." Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network. https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/dersim-massacre-1937-1938.html. بڵاوکراوەتەوە لە 27ی جولای 2011. سەردانکراوە لە 22ی ژانویەی 2026. شیکردنەوەیەکی وردی ڕووداوەکانی دەرسیم، لەوانە ڕۆڵی سەید ڕەزا وەک ڕابەرێکی هۆزایەتی و ئایینی کە داوای خۆبەڕێوەبردنی دەکرد.
"Dersim: A Century of State-Led Destruction and Resistance." Springer Link. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-981-96-1583-4_4. سەردانکراوە لە 22ی ژانویەی 2026. لە پاشخانی مێژوویی سیاسەتەکانی تورکیا لە دەرسیم، لەسێدارەدانی سەید ڕەزا و داواکارییە بەردەوامەکان بۆ دانپێدانان و قەرەبووکردنەوە دەکۆڵێتەوە.
"The 1937-1938 Dersim Massacre." Tim Drayton. https://www.timdrayton.com/a55.html. بڵاوکراوەتەوە لە 24ی نۆڤەمبەری 2011. سەردانکراوە لە 22ی ژانویەی 2026. گێڕانەوەیەک لە ڕاپەڕینەکە، بە جەختکردنەوە لە سەید ڕەزا وەک هێمایەکی سەرەکیی بەرخۆدان و وردەکاریی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان.
ئەم سەرچاوانە تێڕوانینی مێژوویی لە سەرچاوە ڕەسەنەکان و سەرچاوە دووەمەکان تێکەڵ دەکەن. بۆ خوێندنەوەی زیاتر، بنکەدراوە ئەکادیمییەکانی وەک JSTOR یان کتێبەکان دەربارەی مێژووی کورد و کۆماری تورکیا پێشنیار دەکرێن.