پێشەکی
شاهماران (بە کوردی: شاهماران، «شاژنی مارەکان») یەکێکە لە خۆشەویستترین کەسایەتییەکانی فۆلکلۆری کوردی؛ بوونەوەرێک کە نیوەی ئافرەتێکی جوانە و نیوەی مارە، فەرمانڕەوای دانا و دڵسۆزی جیهانێکی شاراوەی ژێرزەوی. وێنەکەی، کە لەسەر شووشە دەکێشرێت و لە ماڵەکانی سەرانسەری کوردستان هەڵدەواسرێت، یەکسەر دەناسرێتەوە، و چیرۆکەکەی چیرۆکی خۆشەویستی و دانایی و خیانەتە.
شاهماران، بە پێچەوانەی پاڵەوان و ستەمکارەکانی نەریتی حەماسی، سەر بە جیهانی فۆلکلۆری زیندووە؛ چیرۆکەکەی لە گوندێکەوە بۆ گوندێکی دیکە لە سەرانسەری ئەنادۆڵ و میزۆپۆتامیا و بەرزاییەکانی ئێران دەگێڕدرێتەوە و دووبارە دەگێڕدرێتەوە. بە تایبەتی بە شاری مێردینی باکووری کوردستانەوە بەستراوەتەوە، کە ئەمڕۆش وێنەکەی لەسەر دیوار و خشڵ و کاری دەستی دەردەکەوێت.
ناوەڕۆک
چیرۆکەکە: جامساب و شاژنی مارەکان
شاهماران لە کولتووری کوردیی ئەمڕۆدا
ئەفسانە و بابەتە پەیوەندیدارەکان
شاهماران کێیە؟
شاهماران شاژنی مارەکانە؛ بە نیوەی سەرەوەی جەستەی ئافرەت و نیوەی خوارەوەی جەستەی مار وێنا دەکرێت. فەرمانڕەوایی باخێکی بەهەشتئاسا لەژێر زەوی دەکات و پارێزەری دانایی و نهێنی و چاکبوونەوەیە. ئەفسانەکەی، کە لە دەوری گەنجێک دەسووڕێتەوە کە شانشینەکەی دەدۆزێتەوە و دواتر خیانەتی لێ دەکات، هەڵوەستەیەکە لەسەر زانین و وەفاداری و نرخی شکاندنی متمانە.
خاڵە سەرەکییەکان
شاهماران شاژنی مارەکانی فۆلکلۆری کوردییە؛ نیوە ئافرەت و نیوە مارە.
فەرمانڕەوایی باخێکی شاراوەی ژێرزەوی دەکات و پارێزەری دانایی و چاکبوونەوە و نهێنییەکانە.
ئەفسانەکەی باسی گەنجێک بە ناوی جامساب دەکات کە شانشینەکەی دەدۆزێتەوە، شاهماران خۆشی دەوێت، و لە کۆتاییدا خیانەتی لێ دەکات.
بە دوایین کردەی زیرەکیی خۆی، مردنی خۆی دەگۆڕێت بۆ دانایی بۆ خۆشەویستەکەی و مردن بۆ تەماعکاران.
هێمایەکی بەهێزی داناییی ئافرەتان و ناسنامەی کوردییە، بە تایبەتی لە دەوروبەری شاری مێردین.
زانیارییە خێراکان
ناو: شاهماران (شاژنی مارەکان)
واتا: لە «شاه» (فەرمانڕەوا) و «مار / ماران» (مار / مارەکان)ەوە هاتووە
ناوەکانی دیکە: Sahmeran (تورکی)، Shahmaran (فارسی)، Samaran؛ گەنجەکە: Camsab / Cemshab / Tahmasp / Jamasp
جۆر: شاژنی مارەکان؛ نیوە ئافرەت و نیوە مار؛ پارێزەری دانایی و چاکبوونەوە
نەریت: فۆلکلۆری کوردی؛ لە نێوان نەریتەکانی ئەنادۆڵ و میزۆپۆتامیا و فارس و تورکدا هاوبەشە
شانشین: باخێکی شاراوەی ژێرزەوی، کە زۆرجار لە نزیک مێردینی میزۆپۆتامیا دادەنرێت
پەیوەندیدار بە: دانایی، چاکبوونەوە و پزیشکی، وەفاداری، خیانەت، پیت و بەرهەمداری، لەدایکبوونەوە
هێما سەرەکییەکان: بیری هەنگوین، خیانەتی حەمام، جەستەی دابەشکراو (سەر مردن دەهێنێت، کلک دانایی دەهێنێت)
ڕۆڵی کولتووری: وێنەکەی لە ماڵە کوردییەکاندا دەکێشرێت، لە جەهازی بووکاندا نەخش دەکرێت، لە نەریتی یارساندا پیرۆز دەگیرێت
بەڵگەی تۆماربوون: نەریتی زارەکی، کە دواتر نووسراوەتەوە و لە هونەردا وێنا کراوە (لە زارەکییەوە بۆ نووسراو)
چیرۆکەکە: جامساب و شاژنی مارەکان
چیرۆکەکە بە گەنجێکی هەژار دەست پێ دەکات، کە زۆرجار ناوی جامسابە (هەروەها جەمشاب یان تەهماسپ یان جاماسپ)، لەگەڵ هاوڕێکانی دەچێتە دەرەوە و بیرێک یان ئەشکەوتێکی پڕ لە هەنگوین دەدۆزێتەوە. بۆ کۆکردنەوەی هەنگوینەکە بە شۆڕکردنەوە دەیبەنە خوارەوە، بەڵام کاتێک هەنگوینەکە دەبەن، جێی دەهێڵن و لە تاریکیدا بەند دەبێت.
جامساب، کە لە دیوارەکاندا بە دوای ڕێگایەکی دەرچوون دەگەڕێت، شەقێک دەدۆزێتەوە کە ڕووناکیی لێوە دەردەکەوێت و دەیڕووشێنێت و دەچێتە باخێکی سەرسوڕهێنەری ژێرزەوی. لەوێ شاهماران، شاژنی مارەکان، دەبینێت؛ جوان و میهرەبان و بێئەندازە دانایە. لای خۆی جێی دەکاتەوە و بە تێپەڕبوونی کات خۆشەویستی لە نێوانیاندا گەشە دەکات. بۆ ماوەیەکی درێژ بە خۆشی لە جیهانە شاراوەکەی دەژیت.
بەڵام جامساب دەست بە دڵتنگبوون بۆ ماڵ و خێزانە کۆنەکەی دەکات. شاهماران، کە دەزانێت ئەمە ڕەنگە چ نرخی بۆ هەبێت، بە یەک مەرج ڕێگەی پێ دەدات بڕوات؛ هەرگیز ئاشکرای نەکات کە بینیویەتی. بە تایبەتی ئاگاداری دەکاتەوە کە دوور بکەوێتەوە لە حەمامی گشتی، چونکە پەیوەندیی بە شاهمارانەوە نیشانەی لەسەر پێستی جێ هێشتووە و هەر کەسێک نیشانەکە بناسێت دەزانێت لەگەڵ شاژنی مارەکان بووە.
چەند ساڵێک دواتر پاشا بە توندی نەخۆش دەکەوێت و وەزیرە خیانەتکارەکەی ڕایدەگەیەنێت کە تاکە چارەسەر گۆشتی خودی شاهمارانە، و هەر کەسێک بینیبێتی دەتوانرێت لە حەمام بدۆزرێتەوە. جامساب دەدۆزرێتەوە و ناچار دەکرێت بیانیباتە لای شاهماران. شاهماران بەرگری ناکات؛ ئەمەی پێشبینی کردووە.
کاتێک دەیبەن، دوایین نهێنی ئاشکرا دەکات؛ هەر کەسێک کلکەکەی بخوات هەموو دانایی و زانینی چارەسەرکردن بەدەست دەهێنێت، بەڵام هەر کەسێک سەرەکەی ببات دەمرێت. وەزیرە تەماعکارەکە سەرەکە دەگرێت و دەستبەجێ دەمرێت، پاشای نەخۆش چاک دەبێتەوە و جامساب، کە کلکەکە دەخوات، داناییی شاهماران بۆ دەمێنێتەوە. بە دوایین کردەی خۆشەویستی و زیرەکی، شاهماران ئەو کەسەی خیانەتی لێ کردووە سزا دەدات و خۆشەویستەکەی دەپارێزێت، کە بە پیاوێکی دانای پڕ لە پەشیمانی ژیانی بەسەر دەبات.
سەرچاوەکان و مێژوو
چیرۆکێکی مێردین و میزۆپۆتامیا
نەریتی کوردی شانشینە ژێرزەویەکەی شاهماران لە میزۆپۆتامیا دادەنێت و بە بەهێزترین شێوە بە شاری کۆنی مێردینی باکووری کوردستانەوە بەستراوەتەوە. بە گشتی ڕەگی ئەفسانەکەی بۆ ڕەگە زۆر کۆنەکانی میزۆپۆتامیا دەگەڕێننەوە، کە مارەکان لە مێژەوە بە چاکبوونەوە و دانایی و نهێنییەکانی زەویەوە بەستراونەتەوە.
چیرۆکێکی هاوبەشی نێوان کولتوورەکان
شاهماران تەنها هی کورد نییە. وەشانەکانی چیرۆکەکەی لە نەریتە فارسییەکان (Shahmaran) و تورکییەکان (Sahmeran) و عەرەبییەکاندا دەگێڕدرێنەوە، و چیرۆکێکی پەیوەندیدار لە هەزار و یەک شەودا وەک چیرۆکی جاماسپ و شاژنی مارەکان دەردەکەوێت. ئەم بڵاوبوونەوە فراوانە وای کردووە مشتومڕ لەسەر هەبێت؛ نووسەرانی کورد زۆرجار جەخت دەکەنەوە کە چیرۆکەکە، هەرچەندێک بە فراوانی هاوبەش بێت، بە قووڵی ڕەگی لە فۆلکلۆری کوردیی میزۆپۆتامیادا هەیە.
شاژنی مارەکان لە نەریتی کوردیدا
لە لای کوردان شاهماران زۆر زیاترە لە چیرۆکێک. وێنەکەی، کە زۆرجار لە پشتی شووشەوە کێشراوە، لە مێژەوە وەک هێمای پاراستن و خۆشەویستی و بەختی باش لە ماڵە کوردییەکان هەڵواسراوە. لە هەندێک کۆمەڵگەدا وێنەکەی وەک نیشانەی وەفاداری و دڵسۆزی لە جەهازی بووکدا نەخش دەکرێت و بە پیت و بەرهەمداری و خۆشییەوە بەستراوەتەوە. لە نەریتی یارسان (ئەهلی حەق)دا وەک بوونەوەرێکی پیرۆز ڕێزی لێ دەگیرێت کە دانایی و جیهانی سروشت لە خۆیدا دەنوێنێت.
هێماکان
شاهماران دژبەرەکان لە یەک جەستەدا یەک دەخات؛ عەقڵی مرۆڤ لە سەرەوە و زانینی نهێنیی مار لە خوارەوە. وەک مار سەر بە جیهانی شاراوەی زەوی و پزیشکی و داناییی نهێنییە؛ وەک ئافرەت جوانی و زیرەکی و وەفاداری لە خۆیدا دەنوێنێت. چونکە مارەکان پێستیان دەگۆڕن، بە لەدایکبوونەوە و نوێبوونەوە و نەمرێتییشەوە بەستراوەتەوە.
لە ناوەڕۆکدا ئەفسانەکەی سەبارەت بە زانین و خیانەتە. شاهماران بە ئازادی دانایی و توانای چاککردنەوەی خۆی هاوبەش دەکات، بەڵام تەماعی مرۆڤ ئەو بەخششە دەگۆڕێت بۆ هۆکاری لەناوچوونی. چیرۆکەکەی ئاگادار دەکاتەوە کە زانینی پیرۆز نرخێکی هەیە و خیانەت لە متمانە و خودی سروشت برینێکی بەردەوام جێ دەهێڵێت.
شاهماران لە کولتووری کوردیی ئەمڕۆدا
شاهماران هێشتا یەکێکە لە دیارترین کەسایەتییەکانی کولتووری بینراوی کوردی. لە گەڕەکە کۆنەکانی مێردین وێنەکەی لەسەر دیوار و لە کارگەکان و لەسەر هەموو جۆرەکانی کاری دەستی دەردەکەوێت؛ لە خشڵەوە تا پەیکەرەکانی پێکەوەبەستراو لە پارچە ئاسنی پاشماوە. بۆ زۆر کورد بووەتە هێمای ناسنامەی کولتووری و دانایی و خۆڕاگریی ئافرەتان.
ناوبانگی لە سەرانسەری ناوچەکە هەروەها کردوویەتی بە خاڵی هەڵگیرسانی مشتومڕ. کاتێک وێنە و چیرۆکەکەی لە زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان و کولتووری باودا بەکار هاتوون، نووسەر و هونەرمەندانی کورد دژایەتییان کردووە و سوور بوون لەسەر ئەوەی ڕەگەکانی شاهماران لە فۆلکلۆری کوردیی میزۆپۆتامیادا نەسڕدرێنەوە. هەروەک هەمیشە بووە، هەر بەردەوامە؛ هێندە پارێزەری یادەوەرییە کە پارێزەری دانایییە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
شاهماران پاشایە یان شاژن؟ ناوەکەی «شاه»، کە نازناوێکی شاهانەیە، لەگەڵ «ماران»، واتە مارەکان، پێکەوە دەبەستێت و ئەمە وای کردووە هەندێک وەرگێڕان پێی بڵێن «پاشای مارەکان». بەڵام بە بەردەوامی وەک ئافرەت وێنا دەکرێت، شاژنی مارەکانە، و ئەو ناسنامە مێینەیە بنەڕەتییە بۆ واتاکەی لە نەریتی کوردیدا.
چیرۆکەکە هی کێیە؟ چونکە ئەفسانەکە لە نێوان کولتوورەکانی کورد و فارس و تورک و عەرەبدا هاوبەشە، هیچ نەتەوەیەکی تاک ناتوانێت بانگەشەی خاوەندارێتیی تەنها بکات. ئەوەی ڕوونە ئەوەیە چیرۆکێکی کۆنی ناوچەیییە کە بە تایبەتی لە میزۆپۆتامیای کوردیدا زیندووە؛ وەشانە ناوخۆییە زۆرەکانی لە ناو و وردەکارییەکاندا جیاوازن، بەڵام هەمان ناوەڕۆکی خۆشەویستی و دانایی و خیانەت دەپارێزن. خودی شاهماران کەسایەتییەکی فۆلکلۆرییە، کەسێکی مێژوویی نییە.
ئەفسانە و بابەتە پەیوەندیدارەکان
زەحاک: ستەمکارە مارەکەی نەریتی حەماسی، ڕووێکی تاریکتری مار
هێماکانی مار لە لای کوردان؛ دانایی و چاکبوونەوە و پاراستن و خیانەت
ئەژدیها و مارەکان لە ئەفسانەناسیی کوردی و ئێرانیدا
ئەشکەوتە پیرۆزەکان لە فۆلکلۆری کوردیدا؛ جیهانە شاراوەکانی ژێر زەوی
سوڵتان سەهاک و نەریتی یارسان، کە شاهماران تێیدا ڕێزی لێ دەگیرێت
پەری و ڕۆحەکانی فۆلکلۆری کوردی
پرسیارە باوەکان
شاهماران کێیە؟
شاهماران شاژنی مارەکان لە فۆلکلۆری کوردیدایە؛ بوونەوەرێک کە نیوە ئافرەت و نیوە مارە. فەرمانڕەوایی باخێکی شاراوەی ژێرزەوی دەکات و پارێزەری دانایی و چاکبوونەوەیە.
ناوی شاهماران چی دەگەیەنێت؟
لە «شاه»، بە مانای پاشا یان فەرمانڕەوا، و «مار» یان «ماران»، بە مانای مار یان مارەکان، هاتووە؛ کەواتە ناوەکە بە مانای «فەرمانڕەوای مارەکان»ە. هەرچەندە نازناوەکە شاهانەیە، هەمیشە بە شاژن وێنا دەکرێت.
چیرۆکی شاهماران باسی چی دەکات؟
گەنجێک بە ناوی جامساب شانشینە ژێرزەویەکەی دەدۆزێتەوە، شاهماران خۆشی دەوێت و گەنجەکە بەڵێن دەدات هەرگیز ئاشکرای نەکات. دواتر ناچار دەکرێت خیانەتی لێ بکات و شاهماران دەکوژرێت، بەڵام بە دوایین کردەی زیرەکی دانایی دەبەخشێت بە خۆشەویستەکەی و مردن بە تەماعکاران.
شاهماران کوردییە؟
کەسایەتییەکی ناوەندیی فۆلکلۆری کوردییە، بە تایبەتی لە دەوروبەری مێردین، بەڵام ئەفسانەکەی لە نێوان نەریتە فارسی و تورکی و عەرەبییەکانیشدا هاوبەشە. چیرۆکێکی کۆنی ناوچەیییە کە ڕەگی قووڵی کوردی هەیە.
شاهماران هێمای چییە؟
دانایی و چاکبوونەوە و وەفاداری و یەکگرتنی زانینی مرۆڤ و سروشت، هەروەها مەترسییەکانی خیانەت و تەماع. چونکە مارەکان پێستیان دەگۆڕن، هەروەها هێمای لەدایکبوونەوە و نوێبوونەوەیە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
شاهماران کێ بوو؟ ــ Ancient Origins
ئەفسانەی بەردەوامی ساماران ــ کوردستان24
شاهماران، ئەفسانە کوردییەکە ــ Medium (نازدار)