پێشەکییەک دەربارەی شەمدین ئاغا
لە ناو گەردەلوولی مێژووی عوسمانیدا، کەسایەتییەکانی وەک شەمدین ئاغا وەک داڕێژەرانی گرنگی گۆڕانکارییەکانی دەسەڵاتی ناوچەیی دەردەکەون، هەرچەندە زۆرجار پشتگوێ دەخرێن. شەمدین ئاغا کە لە سەرەتای سەدەی 19دا لەدایک بوو و لە 1860دا مرد، فەرماندەیەکی کورد بوو کە ژیانی ئاڵۆزییەکانی ئیمپراتۆریەت و کۆچ و سەربازیگەری لە شامدا بەرجەستە دەکرد. وەک سەرکردەی هێزە نانیزامییەکانی سوارە کە لە خزمەتی والییە عوسمانییەکانی دیمەشق و سەیدادا بوون، کاریگەرییەکی هەبوو کە لە شەقامەکانی دیمەشقەوە تا سنوورە گوندنشینەکانی سووریا دەڕۆیشت. چیرۆکەکەی تەنها چیرۆکی ئاواتی تاکەکەسی نییە، بەڵکو پەنجەرەیەکە کە لە ڕێگەیەوە دەتوانین تێکەڵبوونی فراوانتری هۆزە کوردییەکان بە دامەزراوە کارگێڕی و سەربازییە عوسمانییەکان ببینین.
سەردەمی شەمدین ئاغا بە گۆڕانکارییە قووڵەکانی ئیمپراتۆریی عوسمانی دیار بوو. سەدەی 19 شاهیدی چاکسازییەکانی تەنگزیمات بوو کە ئامانجیان ناوەندیکردنی دەسەڵات، نوێکردنەوەی بیروکراسی و یەکسانکردنی هاووڵاتییەکان بوو بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئایین. بەڵام لە پارێزگاکانی وەک سووریادا، کاریگەرانی ناوخۆی دەسەڵات، کە زۆرجار سەرۆکی هۆز یان ئاغا بوون (ناونیشانێک بۆ سەرۆک و کەسایەتییە دیارەکان)، ئاستێکی بەرچاوی خۆبەڕێوەبردنیان پاراستبوو. کوردەکان کە لە ماوەی سەدەکاندا لە ئەنادۆڵ و میسۆپۆتامیاوە بەرەو باشوور کۆچیان کردبوو، کۆمەڵگەگەلێکی زیندوویان لە دیمەشق و دەوروبەریدا پێک هێنابوو.
شەمدین ئاغا وەک کەسایەتییەکی باڵادەستی نێویان سەری هەڵدا و بە تێکەڵەیەک لە لێهاتوویی سەربازی و هاوپەیمانیی ستراتیژی و کۆنترۆڵی ئابووری وەفاداریی ئەوانی بەدەست هێنا. میراتەکەی لە ڕێگەی نەوەکانییەوە بەردەوام بوو کە بوونە یەکێک لە دیارترین بنەماڵەکانی سووریای عوسمانی. ئەم بابەتەی بلۆگ لە ژیانی دەکۆڵێتەوە و لە چوارچێوەی مێژووە پڕئاژاوەکەی ناوچەکەدا دەیخاتە ڕوو، بە پشتبەستن بە گێڕانەوە مێژووییەکان بۆ کێشانی وێنەیەکی گشتگیر.
پاشخانی مێژوویی: کوردەکان لە شامی عوسمانیدا
بۆ تێگەیشتن لە شەمدین ئاغا، دەبێت سەرەتا لە بوونی کورد لە سووریا لە سەردەمی عوسمانیدا تێبگەین. کوردەکان هەر لە سەدەی 16ەوە دەستیان بە نیشتەجێبوون لە شام کرد، زۆرجار وەک هێزی سەربازیی یارمەتیدەر یان نیشتەجێبووانێک کە سوڵتانەکان هانیان دەدان بۆ پاراستنی سنوورەکان. تا سەدەی 19، شەپۆلەکانی کۆچ بەهۆی ململانێکانی ناوخۆی کوردستان، دەرفەتە ئابوورییەکان و سیاسەتە عوسمانییەکانەوە توندتر بوون. دیمەشق، پایتەختێکی گرنگی پارێزگایەک، زۆر کەسی ڕاکێشا. گەڕەکی ساڵحیە لە لێوارەکانی چیای قاسیون کە بەسەر شارەکەدا دەڕوانێت، بووە ناوەندێک بۆ کۆچبەرە کوردەکان. ئەم گەڕەکەی دەرەوەی شار، کە ناوی لە زانا ساڵحەکانەوە وەرگرتبوو کە جارێک لەوێ دەژیان، گۆڕا بۆ ناوچەیەکی نیوەخۆبەڕێوەبەر لەژێر دەسەڵاتی ئاغا کوردەکاندا.
سیستەمی ئاغاوات لەمەدا ڕۆڵێکی ناوەندیی هەبوو. ئاغاکان دەسەڵاتدارە ناوخۆییەکان بوون کە فەرماندەیی هێزە نانیزامییەکانیان دەکرد کە بە باشیبۆزوک یان سوارەی دەلی (چاونەترس) ناسراو بوون. ئەم یەکانە سوپای ڕێکوپێکی عوسمانییان تەواو دەکرد و لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕین و کۆکردنەوەی باج یان بەرگری لە هێرشەکانی بەدەوییەکاندا نەرمونیانییان دابین دەکرد. لە بەرامبەردا، ئاغاکان زەوی بە بەخشین و موقاطعەی باج و کاریگەری لە ئەنجومەنەکانی پارێزگاکاندا بەدەست دەهێنا. شەمدین ئاغا نموونەی ئەم جۆرە بوو: سەرکردەیەکی هۆزی کە لێهاتووییە سەربازییەکانی گۆڕی بۆ دەسەڵاتی ناو شار. لەگەڵ بنەماڵەکانی وەک یوسفەکاندا، شەمدینەکان دەسەڵاتیان بەسەر تۆڕە کوردییەکانی دیمەشقدا هەبوو و خاوەنی موڵکی فراوان بوون لە ناوچەی حەوران، دەشتێکی بەپیتی باشووری شارەکە کە گیرۆدەی هێرشەکانی کۆچەرەکان و ناڕەزایی جووتیاران بوو.
سەرەتای سەدەی 19 بە تایبەتی ناسەقامگیر بوو. ئیمپراتۆریی عوسمانی ڕووبەڕووی داڕمانی ناوخۆ و فشارە دەرەکییەکان ببووەوە، لەوانە هێرشی میسر بە سەرکردایەتی محەمەد عەلی پاشا لە 1831دا. ئیبراهیم پاشا، کوڕی محەمەد عەلی، تا 1840 سووریای داگیر کرد و چاکسازیگەلێکی هێنایە ئاراوە کە پێکهاتە نەریتییەکانی دەسەڵاتیان تێک دەدا. کوردەکان، کە زۆرجار لەگەڵ وەفادارانی عوسمانی بوون، بە وریایی مامەڵەیان لەگەڵ ئەم گۆڕانانەدا کرد. سەرهەڵدانی شەمدین ئاغا هاوکات بوو لەگەڵ ئەم سەردەمە، کاتێک لە ناو ئاژاوەدا خۆی وەک فەرماندەیەکی متمانەپێکراو جێگیر کرد.
سەرەتای ژیان و کۆچ بۆ دیمەشق
شەمدین ئاغا لە عەککا (عەککۆی ئەمڕۆ لە ئیسرائیل)، شارێکی قەڵابەندیی کەناری دەریا لە ئەیالەتی سەیدا، لەدایک بوو و باوکی شێخێکی هۆزی کورد بوو بە ناوی موسا. بەرواری وردی لەدایکبوونی هێشتا نادیارە، بەڵام بە ئەگەری زۆر لە کۆتایی سەدەی 18 یان سەرەتای سەدەی 19دا بووە، بە لەبەرچاوگرتنی ناوبانگی لە دەیەی 1830دا. عەککا شوێنی تێکەڵبوونی گرووپە نەتەوەییەکان بوو، لەوانە کوردەکان کە لە بنکە سەربازییە عوسمانییەکاندا خزمەتیان دەکرد. پەیوەندییە هۆزییەکانی موسا ناڕوونن، بەڵام بە تۆڕە فراوانترەکانی کوردەوە بەستراونەتەوە کە لە ئەنادۆڵەوە تا شام دەڕۆیشتن. شەمدینی گەنج لەم ژینگەیەدا گەورە بوو و بە ئەگەری زۆر سوارچاکی و جەنگ و وردەکارییەکانی دیپلۆماسیی هۆزی فێر بووبێت، ئەو لێهاتووییانەی پیشەکەیان دیاری کرد.
لە سەرەتای سەدەی 19دا، شەمدین کۆچی بۆ دیمەشق کرد، جووڵەیەک کە هێمای فراوانبوونی کورد بوو بەرەو باشوور. هۆکارەکانی ئەم جۆرە کۆچانە جیاواز بوون: هەندێک لە دوژمنایەتیی نێوان هۆزەکان یان سەربازگیریی عوسمانی لە باکوور هەڵدەهاتن؛ ئەوانی تر بەدوای دەرفەتدا دەگەڕان لە پارێزگا دەوڵەمەندەکانی سووریا. دیمەشق بە شوێنە ستراتیژییەکەی لەسەر ڕێگاکانی بازرگانی و ناوچە بەپیتەکانی دەوروبەری، زەمینەیەکی لەبارتری پێشکەش دەکرد. شەمدین لە ساڵحیە نیشتەجێ بوو، گەڕەکێکی ڕوو لە گەشە لە دەرەوەی شار کە کوردەکانی تری ڕادەکێشا. تا 1830، لەوێ خانوویەکی گەورەی دروست کردبوو کە هێمای پێگە ڕوو لە بەرزبوونەکەی بوو. ئەم نیشتەجێگەیە بووە ناوەندی دەسەڵات کە تێیدا میوانداریی هاوپەیمانەکانی دەکرد، ناکۆکییەکانی چارەسەر دەکرد و شوێنکەوتەی نوێی کۆ دەکردەوە.
گەشەی ساڵحیە لەژێر کاریگەریی شەمدیندا جووڵە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی نیشتەجێبوونی کورد دەردەخات. گەڕەکەکە باخ و ڕەز و پێکهاتەی بەرگریی هەبوو و ژیانی هۆزیی گوندیی بە پێشکەوتنی شارنشینی تێکەڵ دەکرد. شەمدین بە فەرماندەییکردنی میلیشیایەکی ناوخۆیی لە سوارەی نانیزامی، بەخێرایی بناغەی دەسەڵاتی لە نێو کوردە کۆچبەرەکاندا دروست کرد. ئەم هێزانە، کە زۆرجار ژمارەیان دەگەیشتە سەدان، لە ئەندامانی ئاوارەی هۆزەکان پێک دەهاتن کە تامەزرۆی پاڵپشتی بوون. شێوازی سەرکردایەتییەکەی کاریزما و واقیعبینیی تێکەڵ دەکرد: لە بەرامبەر وەفاداریدا پاراستن و یارمەتیی ئابووریی دابین دەکرد، هاوشێوەی تۆڕەکانی ئاغا و ژێرپاڵپشتییەکانیان کە لە کوردستاندا باو بوون.
سەرهەڵدان وەک فەرماندەیەکی سەربازی
بەرزبوونەوەی شەمدین ئاغا بۆ پێگەیەکی دیار بە ڕۆڵەکەی وەک فەرماندەی هێزە نانیزامییەکانەوە بەستراوەتەوە. لە سیستەمی عوسمانیدا، والییەکان پشتیان بەو جۆرە کەسایەتییانە دەبەست بۆ پاراستنی ڕێکوپێکی، بە تایبەتی لە ناوچە سنوورییەکانی وەک حەوران. شەمدین لەژێر دەسەڵاتی والییەکانی دیمەشق و سەیدادا خزمەتی کرد و لە هەڵمەتەکاندا دژ بە یاخیبووان و کۆچەرەکان و هەڕەشە دەرەکییەکان سەرکردایەتیی یەکەکانی سوارەی دەکرد. هێزەکانی بە جووڵەی خێرا و توندوتیژی ناسراو بوون، تایبەتمەندیگەلێک کە لە نەریتە جەنگاوەرییەکانی کورددا پەرەیان پێ درابوو.
یەکێک لە ڕووداوە دیارەکان پەیوەندی بە ئاسایشی ناوچەی جەلیلەوە هەبوو. لە کاتی نەبوونی عەقیل ئاغا، سەرکردەیەکی دیاری تری کورد کە لە عەککا بوو، چاودێریکردنی بنکەیەکی هێزە نانیزامییە کوردییەکانی ناوچەکە بە شەمدین سپێردرا. ئەمە لە کاتێکدا ڕووی دا کە گرژی لە نێوان دەسەڵاتە عوسمانییەکان و هۆزە ناوخۆییە بەدەوییەکاندا هەبوو، هاوکات لەگەڵ ڕاپەڕینەکانی دروز و جووتیاران. فەرماندەیی شەمدین سەقامگیریی مسۆگەر کرد و متمانەپێکراویی ئەوی بۆ ئیمپراتۆرییەکە پیشان دا. ئەم جۆرە ئەرکانە ناوبانگی ئەویان وەک سەرکردەیەکی نیوەسەربازی بەهێز کرد و لە کرداردا کردییانە هێزێکی نیوەسەربەخۆ لە دیمەشق.
داگیرکاریی میسر لە 1831-1840دا وەفاداریی شەمدینی تاقی کردەوە. دەسەڵاتی ئیبراهیم پاشا سەربازگیری و چاکسازیی زەوی و سیاسەتی چەکدانانی هێنایە ئاراوە کە زۆر ئاغای لە خۆی دوور خستەوە. هەندێک کورد لەگەڵ میسرییەکان هاوکارییان دەکرد و ئەوانی تر بەرەنگارییان دەکردنەوە. شەمدین بە وردی مامەڵەی لەگەڵ ئەمەدا کرد، پەیوەندییەکانی لەگەڵ وەفادارانی عوسمانی پاراست و هاوکات خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ دوور گرت. تا دەیەی 1830، فەرماندەی سوارە بوو لە بنکەی سەربازیی دیمەشق و باڵادەستترین ئاغای کوردی سەردەمی خۆی بوو. کۆنترۆڵەکەی بەسەر زەوییەکانی حەوراندا، لە ڕێگەی موقاطعەکانی باج و موڵکەکانەوە، زیاتر دەوڵەمەندی کرد و توانی کۆمەڵێکی گەورە لە خزمەتکار و شوێنکەوتەکان بپارێزێت.
لە چوارچێوەیەکی فراوانتردا، ڕۆڵی شەمدین ستراتیژیی عوسمانی بۆ ڕاکێشانی سەرکردەکانی هۆز بۆ لای خۆی ڕەنگ دەداوە. ئیمپراتۆرییەکە ناونیشان و ئیمتیازی بە ئاغاکان دەبەخشی بۆ تێکەڵکردنیان بە دامەزراوەکانی دەوڵەت و ڕێگریکردن لە ڕاپەڕین. بەڵام ئەمە گرژیی لەگەڵ بیروکراتە چاکسازەکان دروست کرد کە ئاغاکانیان وەک بەربەستی ناوەندیکردن دەبینی. کاریگەریی شەمدین گەیشتە ئەنجومەنی پارێزگای دیمەشق، کە کوردەکانی وەک ئەو تێیدا داکۆکییان لە بەرژەوەندییەکانی کۆمەڵگەکانیان دەکرد.
بەشداری لە ململانێ ناوچەییەکان و حەوراندا
ناوچەی حەوران، دەشتێکی گڕکانیی دەوڵەمەند بە دانەوێڵە بەڵام ڕووبەڕووی وشکەساڵی و هێرش، ناوەندێکی چالاکییەکانی شەمدین بوو. لە دەیەکانی 1850 و 1860دا، ململانێ لە نێوان زەویدارە دروزەکان و کۆچەرە بەدەوییەکان و جووتیارەکاندا هەڵگیرسا. ئاغاکانی وەک شەمدین و ڕەسوڵ ئاغا و ئەحمەد ئاغا بوزو و محەمەد ئاغا ئەجیلیاقین ڕۆڵی سەرەکییان گێڕا، زۆرجار وەک ناوبژیوان یان جێبەجێکاری دەسەڵاتە عوسمانییەکان. ئەوان لە دیمەشق دەژیان، بەڵام بەڕێوەبردنی موڵکە گوندییەکان و کۆکردنەوەی باج و کۆتاییهێنان بە ناڕەزایییان دەکرد.
بەشداریی شەمدین لەم ململانێیانەدا ناسنامە دوولایەنەکەی دەردەخست: کەسایەتییەکی دیاری شار و سەرکردەیەکی جەنگاوەری گوند. فەرماندەیی هێزەکانی دەکرد بۆ پاراستنی نیشتەجێگە کوردییەکان و بەرژەوەندییە عوسمانییەکان و هەندێک جار لەگەڵ گرووپە دروز یان بەدەوییەکان دەکەوتە پێکدادان. گۆڕینی حەوران بۆ سەنجەقێک لە 1864دا، دوای مردنی شەمدین، لەسەر ئەو بناغەیە دامەزرا کە ئەم جۆرە ئاغایانە دایاننابوو و فراوانبوونی عوسمانییان ئاسان کردبوو.
لەگەڵ زیادبوونی گرژییەکان پێش ململانێی ناوخۆیی 1860 لە چیای لوبنان و دیمەشق، پێگەی شەمدین ناسەقامگیر بوو. ناکۆکییە ئایینی و نەتەوەییەکانی نێوان مەسیحی و دروز و موسڵمانان بە نهێنی بەردەوام بوون و فەرمانەکانی یەکسانیی تەنگزیمات زیاتر توندیان دەکردن. شەمدین وەک سەرکردەیەکی کوردی موسڵمان لەگەڵ لایەنە کۆنەپارێزەکاندا بوو کە نیگەرانی چاکسازییەکان بوون. بەڵام لە 1860دا مرد، هەر لەو کاتەدا کە لە تەمووزدا توندوتیژی هەڵگیرسا؛ ئەمە لە بەشداریی ڕاستەوخۆ پاراستی، بەڵام کوڕەکەی بەجێ هێشت تا مامەڵە لەگەڵ دەرەنجامەکاندا بکات.
خێزان، نەوەکان و میرات
میراتی شەمدین ئاغا لە خێزانەکەی جیاناکرێتەوە. ئەو سەر بە بنەماڵەی شەمدین-یوسف بوو، یەکێک لە بەهێزترین گرووپە کوردییەکانی دیمەشقی سەدەی 19. کوڕەکەی، محەمەد سەعید پاشا شەمدین (کە بە محەمەد سەعید ئاغا شەمدینیش ناسراوە)، میراتگری ڕۆڵەکەی بوو. محەمەد سەعید لە 1844ەوە لە ئەنجومەنی پارێزگای دیمەشقدا خزمەتی کرد و بە بەدناوی سەرکردایەتیی هێزە نانیزامییە کوردییەکانی لە ئاژاوەکانی دیمەشقی 1860دا کرد، کە تێیدا هەزاران مەسیحی کوژران. بەهۆی ڕۆڵەکەیەوە دوور خرایەوە بۆ ئیستانبوڵ، بەڵام بنەماڵەکە کاریگەریی خۆی پاراست.
نەوەکانی وەک عومەر ئاغا شەمدین و حوسێن ئیبیش لە ساڵحیەدا هەر دەسەڵاتیان هەبوو و خاوەنی زەوی بوون و تا سەدەی 20 تۆڕەکانی پاڵپشتییان پاراست. شەمدینەکان لە ئاغای سەربازییەوە گۆڕان بۆ کەسایەتیی سیاسیی دیار و خۆیان لەگەڵ دەسەڵاتی مانداتی فەڕەنسا دوای 1920 گونجاند. کەسایەتییەکانی وەک حازم بەگ شەمدین ئاغا (1901-1954)، خزمێکی دواتری، داکۆکییان لە پەروەردە و نوێکردنەوە لە کوردستاندا کرد.
کاریگەریی شەمدین لە گەڕەکی کوردانی دیمەشق بەردەوام بوو. ئەلئەکراد (گەڕەکی کوردان) و ساڵحیە بوونە هێمای خۆڕاگریی کورد و ناسنامەی عوسمانی و عەرەبی و کوردییان تێکەڵ دەکرد. خانووەکەی کە لە 1830دا دروست کرابوو، وەک بەڵگەی ئەمە مایەوە. لە مێژووی فراوانتری کورددا، ئەو ئەزموونی دیاسپۆرا نوێنەرایەتی دەکات: کۆچبەرانێک کە پێکهاتە هۆزییەکانیان پاراست و هاوکات لە کۆمەڵگە نوێیەکاندا تێکەڵ بوون.
گەڕەکی کوردان: کۆمەڵگە و کولتوور لەژێر سێبەری شەمدیندا
ئەگەر قووڵتر بڕوانین، گەڕەکی کوردان لەژێر کاریگەریی شەمدیندا نموونەیەکی بچووک لە فرەیی عوسمانی بوو. بنەماڵەکانی وەک یوسفەکان و شەمدینەکان باڵادەست بوون و خاوەنی زەوی لە گوندەکان و موڵک لە شار بوون. ژیانی کۆمەڵایەتی دەوری پاڵپشتیدا دەسووڕایەوە: ئاغاکان ناکۆکییان چارەسەر دەکرد، قەرزیان دەدا و جەژنیان ڕێک دەخست. سوارە کوردەکانی سەدەی 19، لەوانە شەمدین، ئایدیاڵەکانی سوارچاکییان بەرجەستە دەکرد، وەک ئازایەتی و میوانداری و وەفاداری.
لە ڕووی کولتوورییەوە، کوردەکان نەریتە تایبەتەکانیان پاراست: چیرۆکی گەلی و مۆسیقا و جلوبەرگ. لە دیمەشق لەگەڵ عەرەب و تورکدا هاوسەرگیرییان کرد و ناسنامەی تێکەڵیان پەرە پێ دا. بەڵام لەگەڵ گرووپەکانی تردا گرژی هاتە ئاراوە، وەک لە ئاژاوەکانی 1860دا بینرا. مردنی شەمدین لە 1860دا کۆتایی سەردەمێکی دیاری کرد، بەڵام نموونەی سەرکردایەتییەکەی کاریگەریی لە نەوەکانی دواتر کرد.
ئاڵنگاری و مشتومڕەکان
پیشەی شەمدین بێ مشتومڕ نەبوو. وەک فەرماندەی هێزە نانیزامییەکان، هێزەکانی هەندێک جار بەشدارییان لە تاڵانکردن یان توندوتیژیی لەڕادەبەدەردا دەکرد کە لە ئۆپەراسیۆنەکانی باشیبۆزوکدا باو بوو. لەوانەیە لەگەڵ کۆنەپارێزە عوسمانییەکاندا بوونی بەشداری لە هەستی دژ بە چاکسازیدا کردبێت. سەرەڕای ئەمەش، ڕووداوەکانی 1860 سێبەریان بەسەر خێزانەکەیدا خست و کردارەکانی کوڕەکەی سەرزەنشتی نێودەوڵەتییان بۆ ڕاکێشا.
بەڵام دەبێت شەمدین لە چوارچێوەکەیدا ببینرێت: بەرهەمی ئیمپراتۆرییەک کە دەسەڵات تێیدا ناوەندی نەبوو و مانەوە بە هاوپەیمانییەکانەوە بەستراوەتەوە. بەشدارییەکانی بۆ سەقامگیری لە ناوچە ناسەقامگیرەکاندا لە ڕەخنەکان زیاتر کێش دەکێشن و وەک پردێک لە نێوان دەسەڵاتی هۆز و دەوڵەتدا جێگیری دەکەن.
کۆتایی: یادکردنەوەی کاریگەرێکی لەبیرکراوی ناو دەسەڵات
شەمدین ئاغا (مردوو لە 1860) زیاتر لە فەرماندەیەک بوو؛ هێمای توانای کاریگەریی کورد لە جیهانی عوسمانیدا بوو. لە لەدایکبوونی لە عەککاوە تا مردنی لە دیمەشق، ڕێگایەکی داڕشت کە بنەماڵە و کۆمەڵگەکەی بەرز کردەوە. لە سەردەمێکی چاکسازی و شڵەژاندا، بە زیرەکی مامەڵەی لەگەڵ ئاڵۆزییەکان کرد و میراتێکی خۆڕاگریی بەجێ هێشت. ئەمڕۆ، کاتێک کوردەکان هەروا لە سەرووی سنوورەکانەوە جەخت لە ناسنامەکەیان دەکەنەوە، کەسایەتییەکانی وەک شەمدین ڕەگە قووڵە مێژووییەکانیان لە شامدا وەبیرمان دەهێننەوە.
ئەم لێکۆڵینەوەیە کە پشت بە سەرچاوە جۆراوجۆرەکان دەبەستێت، جەخت لە پێویستیی توێژینەوەی زیاتر دەربارەی ئەم جۆرە کەسایەتییانە دەکاتەوە. چیرۆکی شەمدین تێگەیشتنمان لە سووریای عوسمانی دەوڵەمەند دەکات و ئەوە دەردەخات کە چۆن تاکەکان ئیمپراتۆرییەکانیان شێوە پێ دا.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
بۆ باشتر تێگەیشتن لە ڕێڕەوی ژیانی شەمدین ئاغا، ئەمە ڕیزبەندییەکی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکانە کە لە تۆمارە مێژووییەکانەوە وەرگیراوە. ئەم ڕیزبەندییە خاڵە دیارەکانی ژیانی تاکەکەسی و ڕۆڵە سەربازییەکانی و ئەو چوارچێوە مێژووییە فراوانترە دەردەخات کە پیشەکەی شێوە پێ دا.
کۆتایی سەدەی 18/سەرەتای سەدەی 19: لە عەککا، ئەیالەتی سەیدای ئیمپراتۆریی عوسمانی، لەدایک دەبێت و باوکی شێخی هۆزی کورد موسایە. لە شارێکی فرەکولتووریی بنکەی سەربازیدا گەورە دەبێت و لێهاتوویی جەنگ و دیپلۆماسی فێر دەبێت.
سەرەتای سەدەی 19: کۆچ بۆ دیمەشق دەکات و لە گەڕەکی ساڵحیەی دەرەوەی شار نیشتەجێ دەبێت و بناغەی دەسەڵاتێک لە نێو کۆچبەرە کوردەکاندا دروست دەکات. خۆی وەک سەرکردەیەکی ناوخۆیی جێگیر دەکات.
1807–1857: وەک کاپتنی سوارەی داڵات، تابوورێکی نانیزامیی کوردی، لەژێر دەسەڵاتی والییە عوسمانییە جیاوازەکاندا خزمەت دەکات. لەژێر دەسەڵاتی کونج یوسف پاشادا وەک فەرماندەی بنکەی سەربازیی دیمەشق دەست پێ دەکات.
خزمەت لەژێر دەسەڵاتی سلێمان پاشا: کاتێک سلێمان پاشا ئەلعادیل دەبێتە والیی دیمەشق، وەک یەکێک لە سێ ئەفسەرە سەرەکییە کوردەکانی سوارە (لەگەڵ نیعمەت ئاغا و ئەیالیاقین ئاغا) بەردەوام دەبێت.
1819: مردنی سلێمان پاشا ئەلعادیل؛ دەگوازێتەوە بۆ خزمەتی جێگرەوەکەی عەبدوڵڵا پاشا کوڕی عەلی (سەردەمی دەسەڵات 1820–1831)، وەک تەنها ئەفسەری ڕژێمی پێشوو کە پێگەکەی دەپارێزێت.
دەیەی 1820: کۆنترۆڵی ناوچە گوندییەکانی ئەیالەتی دیمەشقی پێ دەسپێردرێت، لەوانە دۆڵی بیقاع، و لە ڕێگەی موقاطعەکانی باج و خاوەندارێتیی زەوییەوە کاریگەریی ئابوورییەکەی فراوان دەکات.
1831–1840: لە کاتی داگیرکردنی سووریا لەلایەن هێزەکانی محەمەد عەلی پاشای میسرەوە، وەفاداریی بۆ ئیمپراتۆریی عوسمانی دەپارێزێت. لەگەڵ گەڕانەوەی دەسەڵاتی عوسمانی، سوڵتان عەبدولمەجیدی یەکەم سوپاسی دەکات.
دەیەی 1830: دەبێتە سەرکردەیەکی دیاری نیوەسەربازی لە دیمەشق و لە بنکەی سەربازیی شارەکەدا فەرماندەیی سوارە دەکات و چاودێریی هێزە نانیزامییەکان دەکات؛ لە کرداردا حوکمڕانێکی نیوەسەربەخۆی گەڕەکی کوردانە.
دەیەی 1850: بەشداریی ململانێکانی ناوچەی حەوران دەکات، موڵکەکان بەڕێوە دەبات و ناڕەزاییەکانی دروز و بەدەوی و جووتیاران سەرکوت دەکات.
1857: ئەرکی لەناوبردنی سەرۆکی بەدەوی عەقیل ئاغا لە جەلیل پێ دەسپێردرێت؛ لە شەڕی شاخەکانی حەتیندا تێک دەشکێت. بەهۆی چاکسازییەکانی ناوەندیکردنی تەنگزیماتەوە پێگەی فەرماندەی بنکەی سەربازی لەدەست دەدات. کوڕەکەی محەمەد سەعید فەرماندەیی بنکە سەربازییە ناوەندییە نوێیەکە وەردەگرێت.
1860: لە دیمەشق دەمرێت، کەمێک پێش هەڵگیرسانی ئاژاوەکانی دیمەشق لە تەمووزدا، کە کوڕەکەی و هێزەکانی تری کورد بەشدارییان تێدا دەکەن.
بەشی پرسیار و وەڵام
ئەمە چەند پرسیارێکی باوە دەربارەی شەمدین ئاغا، بە پشتبەستن بە گێڕانەوە مێژووییەکان، بۆ تێگەیشتنێکی قووڵتر لە ژیان و میراتەکەی.
پرسیار: شەمدین ئاغا کێ بوو؟ وەڵام: شەمدین ئاغا کە بە شەملین ئاغاش ناسراوە، فەرماندەیەکی کوردی عوسمانیی هێزە نانیزامییەکانی سوارە بوو. خزمەتی والییەکانی ئەیالەتەکانی دیمەشق و سەیدای دەکرد و لە کرداردا وەک سەرکردەیەکی بەهێزی نیوەسەربازی لە دیمەشق کاری دەکرد. کاریگەرییەکەی لە سەرکردایەتیکردنی کۆچبەر و میلیشیا کوردییەکانی ناوچەکەوە سەرچاوەی دەگرت.
پرسیار: شەمدین ئاغا کەی و لە کوێ لەدایک بوو و مرد؟ وەڵام: بەرواری وردی لەدایکبوونی نادیارە، بەڵام لە کۆتایی سەدەی 18 یان سەرەتای سەدەی 19دا لە عەککا (عەککۆی ئەمڕۆ لە ئیسرائیل) لەدایک بوو، کە ئەوکات بەشێک لە ئەیالەتی سەیدای ئیمپراتۆریی عوسمانی بوو. لە 1860دا لە دیمەشقی ئەیالەتی دیمەشق مرد.
پرسیار: سەرەتای ژیانی چۆن بوو؟ وەڵام: شەمدین لە شاری فرەکولتووریی بنکەی سەربازیی عەککا لەدایک بوو و باوکی شێخێکی هۆزی کورد بە ناوی موسا بوو؛ لە کاتی گەورەبووندا جەنگ و سوارچاکی و دیپلۆماسیی هۆزی فێر بوو. دواتر لە سەرەتای سەدەی 19دا کۆچی بۆ دیمەشق کرد و لە گەڕەکی ساڵحیەی دەرەوەی شار نیشتەجێ بوو، کە لە دەوروبەری 1830دا خانوویەکی گەورەی لێ دروست کرد و بناغەی دەسەڵاتی لە نێو کۆچبەرە کوردەکاندا دانا.
پرسیار: چ ڕۆڵە سەربازییانەی هەبوو؟ وەڵام: شەمدین لە دەوروبەری 1807ەوە تا 1857 وەک کاپتنی سوارەی داڵات، تابوورێکی نانیزامیی کوردی، خزمەتی کرد. لەژێر دەسەڵاتی والییەکانی وەک کونج یوسف پاشا و سلێمان پاشا ئەلعادیل و عەبدوڵڵا پاشا کوڕی عەلی، فەرماندەیی بنکە سەربازییەکانی دیمەشقی کرد. کۆنترۆڵی ناوچە گوندییەکانی وەک دۆڵی بیقاعی هەبوو و لە سەرکوتکردنی ناڕەزایی لە ناوچەکانی وەک حەوران و جەلیلدا بەشدار بوو.
پرسیار: چۆن مامەڵەی لەگەڵ داگیرکاریی میسر بۆ سووریا کرد؟ وەڵام: لە کاتی هێرش و داگیرکاریی محەمەد عەلی پاشا لە 1831ەوە تا 1840، شەمدین وەفاداریی بۆ ئیمپراتۆریی عوسمانی پاراست و خۆی لە هاوکاریکردنی میسرییەکان دوور گرت. لەگەڵ گەڕانەوەی دەسەڵاتی عوسمانی، سوڵتان عەبدولمەجیدی یەکەم سوپاسی کرد.
پرسیار: بەشدارییەکەی لە ململانێ ناوچەییەکاندا چی بوو؟ وەڵام: لە دەیەی 1850دا، شەمدین موڵکەکانی حەورانی بەڕێوە دەبرد و لە ململانێکاندا بەشدار بوو کە زەویدارە دروزەکان و کۆچەرە بەدەوییەکان و جووتیارانی تێدا بوون. لە 1857دا ئەرکی ڕووبەڕووبوونەوەی سەرۆکی بەدەوی عەقیل ئاغا لە جەلیل پێ سپێردرا، بەڵام لە شەڕی شاخەکانی حەتیندا تێک شکا، کە بووە هۆی لەدەستدانی پێگەی فەرماندەی بنکەی سەربازی بەهۆی چاکسازییەکانی تەنگزیماتەوە.
پرسیار: ئایا شەمدین ئاغا لە ئاژاوەکانی دیمەشقی 1860دا بەشدار بوو؟ وەڵام: شەمدین لە 1860دا مرد، کەمێک پێش هەڵگیرسانی ئاژاوەکانی تەمووز لە کاتی ململانێی ناوخۆی چیای لوبنان و دیمەشق. بەشدارییەکی ڕاستەوخۆی نەبوو، بەڵام کوڕەکەی، محەمەد سەعید ئاغا شەمدین، سەرکردایەتیی هێزە نانیزامییە کوردییەکانی دەکرد کە لە توندوتیژی دژ بە مەسیحییەکاندا بەشدار بوون و ئەمە بووە هۆی دوورخستنەوەی بۆ ئیستانبوڵ.
پرسیار: میراتی شەمدین ئاغا چییە؟ وەڵام: نەوەکانی بنەماڵەیەکی دیاریان لە سووریای عوسمانیدا پێک هێنا و لە سەرکردەی سەربازییەوە گۆڕان بۆ کەسایەتییە سیاسییە دیارەکان. بنەماڵەی شەمدین کاریگەریی لە گەڕەکی کوردانی دیمەشق کرد و هێمای تێکەڵبوون و خۆڕاگریی کورد بوو لە شامدا. خزمەکانی دواتری وەک عومەر ئاغا شەمدین تا سەدەی 20 تۆڕەکانی پاڵپشتییان پاراست.
سەرچاوەکان
ئەمە لیستێکە لە سەرچاوە سەرەکییەکان کە بەکارهاتوون یان پەیوەندییان بە ژیان و مێژووی شەمدین ئاغا (مردوو لە 1860)ەوە هەیە، کە لە گێڕانەوە مێژووییەکان و بەرهەمە ئەکادیمییەکان و سەرچاوەکانی ئۆنلاینەوە وەرگیراون. ئەمانە بناغەی تێگەیشتن لە ڕۆڵەکەی وەک فەرماندەیەکی کورد لە دیمەشقی عوسمانیدا دابین دەکەن.
خوری، فیلیپ س. Urban Notables and Arab Nationalism: The Politics of Damascus 1860–1920. کەمبریج: چاپخانەی زانکۆی کەمبریج، 1983 (دووبارە چاپکراوە لە 2003). ئەم کتێبە باس لە جووڵە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی کەسایەتییە دیارەکانی دیمەشق دەکات، لەوانە بنەماڵە کوردییەکانی وەک شەمدینەکان.
ڕۆدێد، ڕووت. «Tradition and Change in Syria during the Last Decades of Ottoman Rule.» Damascus University Journal، 1983، لەپەڕەکانی 67–68. (لە ویکیپیدیادا بۆ وردەکاریی پەیوەندییەکانی بنەماڵە کوردییەکان لە دیمەشق ئاماژەی پێ کراوە).
شیلکەر، لیندا شاتکۆڤسکی. «The Hauran Conflicts of the 1860s: A Chapter in the Rural History of Modern Syria.» International Journal of Middle East Studies، بەرگی 13، ژمارە 2، 1981، لەپەڕەکانی 159–179. ئاماژە بە شەمدین ئاغا دەکات لە نێو ئاغا کوردەکاندا کە لە ململانێ ناوچەییەکانی حەوراندا بەشدار بوون.
ئەلتوغ، سەدا. «The Kurds of Damascus in the 1930s: Development of a Politics of Ethnicity.» Middle Eastern Studies، بەرگی 46، ژمارە 6، 2010، لەپەڕەکانی 899–922. چوارچێوەیەک بۆ کۆمەڵگە کوردییەکانی دیمەشق پێشکەش دەکات، بە پشتبەستن بە کەسایەتییەکانی پێشووی سەردەمی عوسمانی وەک شەمدین.
«Muhammad Sa'id Pasha Shamdin.» ویکیپیدیا. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. شەمدین ئاغا وەک باوکی محەمەد سەعید باس دەکات و تێبینییەکی ژیاننامەیی دەربارەی فەرماندەییەکەی و مردنی لە 1860دا پێشکەش دەکات.
«Ottoman Kurds.» ویکیواند. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. شەمدین ئاغا وەک فەرماندەیەکی عوسمانی-کوردی هێزە نانیزامییەکان لە لیستەکەدا دەهێنێت.
«Damascus Eyalet.» یونیۆنپیدیا. سەردانکراوە لە 21ی کانوونی دووەمی 2026. خزمەتی شەمدین ئاغا لەژێر دەسەڵاتی والییە عوسمانییەکانی دیمەشقدا باس دەکات.
خوری، ج.د. Une tutelle coloniale: le mandat français en Syrie et au Liban. Ecrits politiques de Robert de Caix. پاریس: ئێدیسۆن بەلین، 2006. (لە توێژینەوەکانی سیاسەتی کورد لە سووریادا ئاماژەی پێ کراوە).
ئەم سەرچاوانە تێکەڵەیەک لە تێگەیشتنی مێژووییی سەرچاوە ڕەسەن و لاوەکییەکان پێشکەش دەکەن. بۆ خوێندنەوەی زیاتر، بنکەدراوە ئەکادیمییەکانی وەک JSTOR یان کتێبەکانی دەربارەی سووریای عوسمانی پێشنیار دەکرێن.