پێشەکییەک لەسەر شێخ سەعید (1865–1925)
لە دیمەنە ناهموارەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیادا، کە دەنگدانەوەی ئیمپراتۆریا کۆنەکان هێشتا تێیدا ماوە، کەسایەتییەک وەک هێمای بەرەنگاربوونەوە دژ بە شەپۆلەکانی نوێکردنەوە و نەتەوەخوازی دەردەکەوێت. شێخ سەعید، کە لە دەوروبەری 1865 لەدایک بوو و لە 1925دا ئێعدام کرا، لە سەرکردەیەکی ئایینی زیاتر بوو؛ هێزێکی چارەنووسساز بوو لە خەباتی سەرەتای سەدەی 20ی کورد بۆ ناسنامە، خۆبەڕێوەبردن و پاراستنی نەریتە ئیسلامییەکان لە نێو لەدایکبوونی کۆماری عەلمانیی تورکیادا.
ژیانی، کە بە دڵسۆزیی ڕۆحانی، هاوپەیمانیی هۆزی و ڕاپەڕینێکی چارەنووسساز ناسرا بوو، بەردەوام مشتومڕ لە نێوان مێژوونووس، نەتەوەخواز و زانایانی ئایین هەڵدەگیرسێنێت. ئایا نیشتمانپەروەرێکی کورد بوو کە بۆ سەربەخۆیی دەجەنگا، موسوڵمانێکی دیندار بوو کە بەرەنگاری چاکسازیی عەلمانی دەبووەوە، یان پیادەیەک بوو لە یارییە گەورەترە جیۆسیاسییەکاندا؟ ئەم بابەتەی بڵاگ لە چیرۆکە چەندلایەنەکەی شێخ سەعید دەکۆڵێتەوە و ساڵانی سەرەتای ژیان، پاشخانە مێژووییەکەی کە داڕشتی، ڕووداوە پڕ گرژییەکانی ڕاپەڕینی 1925، لێکەوتەکان و میراتە بەردەوامەکەی دەخاتە بەرچاو. بە پشتبەستن بە چەندین دیدگا، دەردەخەین کە کردەوەکانی چۆن پەیوەندیی کورد و تورکیان داڕشتەوە و کاریگەرییان لە وتارە نوێیەکانی ئەتنیە و ئایین لە ناوچەکەدا هەبوو.
کوردستان 100ەمین ساڵیادی ئێعدامی شێخ سەعیدی پیران دەکاتەوە ...
ژیانی سەرەتایی و ڕەگ و ڕیشەی خێزانی
شێخ سەعید، کە بە Şêx Seîd یان شێخ سەعیدی پیرانیش ناسراوە، لە دەوروبەری 1865دا لە خنووس یان پاڵو لەدایک بوو، دوو شارۆچکەی پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانی (ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ). لە خێزانێکی دیاری کوردی زازادا لەدایک بوو کە ڕەگی بە قووڵی لە تەریقەتی نەقشبەندیی تەسەوفدا داکوتابوو، و پەروەردەکەی بە زانایی ئایینی و کاریگەریی هۆزی تێکەڵ بوو. باوکی، شێخ مەحموود فەوزی (یان شێخ ئەڵۆ)، شێخێکی ڕێزلێگیراوی نەقشبەندی بوو کە سەرکردایەتیی تەکیەیەکی (خانەقای تەسەوف) دەکرد و لەسەر کۆمەڵگا ناوخۆییەکان دەسەڵاتێکی بەرچاوی هەبوو. دایکی، گوڵێ خانم (یان مەروە خان لە هەندێک گێڕانەوەدا)، پشتگیریی هەوڵە ڕۆحانییەکانی خێزانەکەی دەکرد. خێزانەکە ڕەچەڵەکی خۆی بە شێخە کاریگەرەکانی وەک شێخ عەلی سەبتی دەگەیاند، کە مەدرەسەیەکی لە دیاربەکر دامەزراندبوو و دواتر ڕێنماییی ڕۆحانیی لە پاڵو گرتبووە ئەستۆ.
شێخ سەعید لە تەمەنێکی زوودا چووە ناو پەروەردەی ئیسلامی. لە ژێر ڕێنماییی باوکیدا لە مەدرەسەکانی پاڵو، ئەلازیغ، دیاربەکر و مووش زانستە ئایینییەکانی خوێند. بە زازاکی، کوردیی باکوور (کورمانجی)، تورکی، عەرەبی و فارسی بە ڕەوانی دەدووا و پێکهاتە فرەزمانەکەی ڕۆژهەڵاتی عوسمانیی دەنوێندەوە. دوای مردنی باوکی لە ساڵی 1912دا، شێخ سەعید ڕۆڵی پۆستنیشین (جێنشینی ڕۆحانی) لە لقە پاڵەڤییەکەی تەریقەتی نەقشبەندی بە میرات وەرگرت و چاودێریی چالاکییە پەروەردەیی و ڕۆحانییەکانی لە ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا دەکرد.
تەکیەی خێزانەکەی لە خنووس زیارەتکارانی ڕادەکێشا و جەختی لە دەسەڵاتی ئایینییان دەکردەوە.
ژیانی خێزانییش بە هەمان ئەندازە گرنگ بوو. شێخ سەعید دوو جار هاوسەرگیریی کرد: سەرەتا لەگەڵ ئامینە خانم، کە لە ماوەی شەڕی ڕووسیا و تورکیا لە 1877–1878دا لە نێو کۆچەکانی خێزانەکەدا کۆچی دوایی کرد، و دواتر لەگەڵ فاتمە خانم، خوشکی خالید بەگی جبران، کەسایەتییەکی سەرەکی لە سووارە کوردەکانی حەمیدییە. دە منداڵیان هەبوو، پێنج کوڕ و پێنج کچ. نەوەکانی کاریگەرییەکەیان بەردەوام کرد؛ نەوەکەی عەبدولمەلیک فیرات بوو بە ئەندامی پەرلەمانی تورکیا و بەلچیم بیلگین، کە کچی نەوەی برا یان خوشکی ئەوە، ئەکتەرێکی ناسراوە. لە شەڕی جیهانیی یەکەمدا، پێشڕەوییەکانی ڕووسیا خێزانەکەیان ناچار کرد بگوازنەوە بۆ پیران (نزیک دیجلە)، کە ناسەقامگیریی سەردەمەکە دەخاتە بەرچاو.
گەشتە سەرەتاییەکانی شێخ سەعید لە ساڵی 1907دا لە پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکان پەیوەندییان لەگەڵ ئەفسەرانی حەمیدییە دروست کرد و تۆڕە ئایینی و سیاسییەکانیان تێکەڵ کرد. ئەم سەردەمە بناغەی بەشداریی دواتری لە ڕێکخراوە کوردییەکاندا داڕشت، لە کاتێکدا ئیمپراتۆریای عوسمانی دادەڕووخا و ناسنامە نەتەوەیییە نوێیەکان سەریان هەڵدەدا.
پاشخانی مێژوویی: لە داڕمانی عوسمانییەوە بۆ عەلمانیەتی تورکی
بۆ تێگەیشتن لە شێخ سەعید، پێویستە لە پاشخانە شێواوەکەی کۆتایی سەردەمی ئیمپراتۆریای عوسمانی و سەرەتای کۆماری تورکیا تێبگەین. سەدەی 19 سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی کوردیی لە نێو هەوڵە ناوەندگەرایانەکانی عوسمانیدا بینی، کە خۆبەڕێوەبردنی هۆزەکانیان لاواز کرد. فەوجەکانی حەمیدییە، سووارە نانیزامییە کوردەکان کە لە ساڵی 1891دا پێکهێنران، هەندێک هۆزیان بەهێز کرد، بەڵام دابەشبوونیشیان چاند. شەڕی جیهانیی یەکەم گرژییەکانی توندتر کرد و داگیرکردنەکانی ڕووسیا دانیشتووانیان ئاوارە کرد، لەوانە خێزانی شێخ سەعید.
شەڕی سەربەخۆییی تورکیا لە 1919–1923، بە سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک، بە دامەزراندنی کۆمار لە ساڵی 1923دا گەیشتە لوتکە. کوردەکان، کە شانبەشانی تورک دژ بە هێزە هاوپەیمانەکان شەڕیان کردبوو، چاوەڕێی دانپێدانان بە ناسنامەکەیان بوون، وەک لە پەیماننامەی سیڤەری 1920دا بەڵێنی پێ درابوو (کە خۆبەڕێوەبردنی کوردیی دەخستە بەر دید، بەڵام هەرگیز پەسەند نەکرا). لەبری ئەوە، پەیماننامەی لۆزانی 1923 داواکارییەکانی کوردی پشتگوێ خست و سنوورەکانی تورکیای پتەو کرد.
چاکسازییە عەلمانییەکانی ئەتاتورک توخمە پارێزکارەکانی بێگانە کرد.
هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی عوسمانی لە 3ی ئازاری 1924دا ڕۆڵی سیاسیی ئیسلامی پچڕاند، مەدرەسەکانی داخست و پەروەردەی ئایینیی خستە ناو سیستەمە عەلمانییەکان. کوردەکان ڕووبەڕووی ناڕەزاییی دیکە بوونەوە: قەدەغەکردنی زمانەکەیان لە قوتابخانەکان، قۆستنەوەی ئابووری و ترسی گواستنەوەی زۆرەملێییی بەکۆمەڵ بۆ ڕۆژاوای ئەناطۆلیا بۆ کەمکردنەوەی ئامادەبوونیان. هەواڵگریی بەریتانیا 11 ناڕەزاییی دیاریکراوی ئەفسەرە کوردەکانی تۆمار کرد، لەوانە لابردنی «کوردستان» لە نەخشەکان و ئەو خراپ مامەڵەکردنەی بە تورکەکان دەبەسترا.
لەم ژینگەیەدا، کۆمەڵە نهێنییەکانی وەک ئازادی (کۆمەڵەی ئازادیی کوردی) لە ساڵی 1923دا سەریان هەڵدا و لەلایەن خالید بەگی جبران و یوسف زیا بەگەوە دامەزران. ئازادی، کە ئەفسەرانی پێشووی عوسمانی و ڕۆشنبیرانی لەخۆ دەگرت، ئامانجی سەربەخۆییی کوردی بوو. دوای دەستگیرکردنی سەرکردەکانی لە ساڵی 1924دا، شێخ سەعید لە یەکەم کۆنگرەی ئازادی فەرماندەییی گرتە ئەستۆ و بناغەی ڕاپەڕینی داڕشت. مێژوونووسەکان لە سروشتی ڕاپەڕینەکە مشتومڕ دەکەن: هەندێکیان بە سەرەکی ئایینیی دەبینن کە وەڵامدانەوەی عەلمانیەت بوو؛ ئەوانی دیکە بە نەتەوەخوازانەی دەبینن و ئیسلام وەک ئامرازی خۆڕێکخستن دەزانن. هۆکارە دەرەکییەکانی وەک بەرژەوەندیی بەریتانیا لە نەوتی مووسڵ گومانی هاندانی بیانییان بەهێز کرد.
هەڵگیرسانی ڕاپەڕین: هۆکارەکان و کۆکردنەوەی هێز
ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە 13ی شوباتی 1925دا لە پیران (دیجلە) هەڵگیرسا، زووتر لە کاتی پلاندانراو، بەهۆی پێکدادانێک لەگەڵ ژاندارمە تورکییەکان کە هەوڵی دەستگیرکردنی هەڵاتووەکانیان دەدا. فەتوای شێخ سەعید ڕاپەڕینەکەی وەک جیهادێک دژ بە کۆمارێکی «بێ ئایین» خستە ڕوو کە هەڕەشە لە ئیسلام، هاوسەرگیری و قورئان دەکات. لە مزگەوتی پیراندا وتاری دا: «مەدرەسەکان داخراون. وەزارەتی ئایین و وەقفەکان هەڵوەشێنراوەتەوە... نووسەرە بێ ئایینەکان ئازایەتیی سووکایەتیکردن بە پێغەمبەریان هەیە.»
هۆکارەکان چەندلایەنە بوون. لە ڕووی ئایینییەوە دژ بە هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت و یاسا عەلمانییەکان بوو. لە ڕووی نەتەوەییەوە داوای خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆییی کوردی دەکرد و شێخ سەعید ڕەخنەی لە تورکەکان دەگرت وەک «کۆچبەرە» چەوسێنەرەکان کە بە پاساوی ئایینی کوردیان بە کۆیلە کردبوو. نایەکسانیی ئابووری و ڕکابەریی هۆزی ڕۆڵیان هەبوو، وەک ڕاپەڕینی پێشووی بەیتوششەباپ لە ساڵی 1924دا. شێخ سەعید هۆزە سوننییە کوردەکانی وەک خۆرمەک و هەرکیی ڕێک خست، بەڵام کوردە عەلەوییەکان بەزۆری بەشدار نەبوون یان یارمەتیی تورکەکانیان دەدا، چونکە عەلمانیەتیان لە کوردستانێکی سوننی پێ باشتر بوو.
ڕاپەڕینەکە 15,000 شەڕکەری لەخۆ دەگرت و پشتگیریی ئازادی و سەرکردە هۆزییەکانی هەبوو. لە 14ی شوباتدا دارەهینی وەک پایتەختی کوردستان ڕاگەیەنرا و مۆرێک دەیگوت «سەرکردەی شەڕکەرەکان لە پێناو ئایین». شێخ سەعید بانگهێشتی زانا سەعید نوورسیی کرد بۆ بەشداریکردن، بەڵام نوورسی ڕەتی کردەوە و لەبری ئەوە داوای زیندووکردنەوەی عوسمانی دەکرد.
بەشداریی ئەرمەنی لە ڕاپەڕینە کوردییەکانی 1925-1946 لە ...
ڕەوتی ڕاپەڕینەکە: شەڕەکان و فراوانبوون
ڕاپەڕینەکە بە خێرایی بڵاو بووەوە. تا 16ی شوبات، ڕاپەڕیوەکان فەرمانداری دارەهینییان دەستگیر کرد. لیجە لە 20ی شوباتدا کەوت، دواتر ئەلازیغ (کە شێخ شەریف لە 24ی شوباتدا بۆ ماوەیەکی کورت تاڵانی کرد). هێزە تورکییەکان لە 23ی شوباتدا لە دەشتی زستان کشانەوە. لە 1ی ئازاردا ڕاپەڕیوەکان سێ فڕۆکەی تورکییان لە فڕۆکەخانەی دیاربەکر وێران کرد.
لوتکەکە گەمارۆدانی دیاربەکر لە 6–7ی ئازاردا بوو، کە 5,000–10,000 ڕاپەڕیوو تێیدا هێرشیان کردە سەر دەروازەکانی شارەکە. هێزە تورکییەکان بە میترالیۆز و هاوەن ڕایان گرتن و زیانێکی زۆریان لێ دا؛ گەمارۆکە لە 11ی ئازاردا کۆتایی هات. هێرشێکی 26ی ئازار شکستی هێنا و بووە هۆی تەسلیمبوون. هەوڵە هاوشانەکانی وەک هەوڵە شکستخواردووەکەی شێخ عەبدوڵڵا بۆ گرتنی مووش سەرکەوتوو نەبوون.
تورکیا لە 21ی شوباتدا حوکمی سەربازیی ڕاگەیاند و زیاتر لە نیوەی سوپاکەی نارد و بە بۆردوومانە ئاسمانییەکان تا کۆتایی ئازار ڕاپەڕینەکەی تێک شکاند. کۆی قوربانییەکان 15,000–20,000 بوو و زیانی تورکیا لە زیانی شەڕی سەربەخۆییەکەی زیاتر بوو. شکستی ڕاپەڕینەکە کاریگەریی لەسەر تورکیا هەبوو بۆ وازهێنان لە داواکارییەکانی مووسڵ.
دەستگیرکردن، دادگاییکردن و ئێعدام
شێخ شەریف و سەرکردەکان لە پاڵو دەستگیر کران؛ شێخ سەعید لە 15ی نیساندا لە پردی چارپوخی ڤارتۆ گیرایە دەست، بە خیانەتی خزمێکی. لەلایەن دادگای سەربەخۆییی دیاربەکرەوە دادگایی کرا و بە جیابوونەوەخوازی تاوانبار ناسرا. لە کاتی دادگاییکردندا وتی: «ئامانجێکی نەتەوەییمان هەبوو و ئامادە بووین سامان و ژیانمان فیدا بکەین.» دادگاکە ئامانجی «کوردستانێکی سەربەخۆ»ی تۆمار کرد. لە 28ی حوزەیرانی 1925دا شێخ سەعید و 47 شوێنکەوتووی بە مردن حوکم دران.
لە 29ی حوزەیراندا لە مەیدانی داغقاپیی دیاربەکر لەسێدارە درا، شێخ سەعید شەهادەتەکانی خوێندەوە و نووسی: «هیچ ترسێکم لە لەسێدارەدان نییە... خەباتم بۆ خودا و ئایینەکەیەتی.» تەرمی لە گۆڕێکی بەکۆمەڵی نەناسراودا نێژرا بۆ ڕێگری لە پیرۆزدانانی. پێشتر سەیید عەبدولقادر و ئەوانی دیکە لە 27ی ئایاردا ئێعدام کرابوون.
ANF | HDP ڕێز لە شێخ سەعید و 47 هاوڕێکەی دەگرێت
دوای ڕاپەڕین و لێکەوتە دەستبەجێکان
سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە ڕێگای بۆ ڕێوشوێنی دەسەڵاتخوازانە کردەوە. یاسای پاراستنی ڕێک و پێکیی ئازاری 1925 ئازادیی چاپەمەنیی سنووردار کرد، پارتە ئۆپۆزیسیۆنەکانی وەک پارتی کۆماریی پێشکەوتووی هەڵوەشاندەوە و ڕێگای گواستنەوەی زۆرەملێییی بەکۆمەڵ و تواندنەوەی لە ناوچە کوردییەکاندا ڕەخساند. ڕژێمی ئەتاتورکی پتەو کرد، بەڵام گرژیی ئەتنیکیی قووڵتر کردەوە. تۆڵەسەندنەوەکان کوشتاری بەکۆمەڵ و وێرانکردنی گوندەکانیان لەخۆ دەگرت. عەبدولڕەحمان، برای شێخ سەعید، لە 1927–1928دا سەرکردایەتیی هێرشەکانی تۆڵەسەندنەوەی کرد، بەڵام بەپێی لێبوردنێکی گشتی تەسلیم بوو.
گێڕانەوە تورکییەکان زۆرجار وەک وەڵامدانەوەیەکی ئایینیی ڕێکخراو لەلایەن بەریتانیاوە وەسفیان دەکرد، لە کاتێکدا دیدگا کوردییەکان جەختیان لە نەتەوەخوازی دەکردەوە. ڕاپەڕینەکە خاڵێکی وەرچەرخانی نیشان دا و دابەشبوونێکی لە نێوان کورد و تورکدا دروست کرد.
میرات: لە شەهیدەوە بۆ هێمایەکی نوێ
میراتی شێخ سەعید نەتەوەخوازیی کوردی و ئیسلام پێکەوە دەگرێدات. خەلافەتێکی کوردیی دەخستە بەر دید کە شەرەف و ئیمان بپارێزێت و کاریگەریی لەسەر گرووپەکانی وەک حیزبوڵڵای کوردی و هوداپار هەبوو. ڕاپەڕینەکەی هۆشیاریی کوردیی زیندوو کردەوە، بەڵام یارمەتیی پتەوکردنی نەتەوەخوازیی تورکیی دا. لە ساڵی 2014دا مەیدانی داغقاپی ناوی گۆڕا بۆ مەیدانی شێخ سەعید. بەرهەمەکانی وەک Kütüphane Risalesi و Fetvalar Mecmûası دوای مردنی بڵاو کرانەوە.
ئەمڕۆ، لە سەدەمین ساڵیادی شەهیدبوونی، کورد وەک شەڕکەرێکی ئازادی یاد دەکەنەوە. بەڵام مشتومڕەکان بەردەوامن: دەوڵەتی تورکیا بە خیانەتکار دەیبینێت و کورد بە پاڵەوان. چیرۆکەکەی هاوشێوەی خەباتەکانی دواترە، لە دێرسیم (1937–1938)ەوە تا سەردەمی PKK، و هەوڵە بەردەوامەکانی دانپێدانان دەخاتە بەرچاو.
دیدگا نوێیەکان و مشتومڕەکان
شیکردنەوە هاوچەرخەکان لایەنگرییەکان دەردەخەن. سەرچاوە تورکییەکانی وەک Daily Sabah (دەزگای پاڵپشتی تیرۆر) بە «خیانەتکاری جیابوونەوەخواز» یان سیخوڕی بەریتانیا ناوی دەبەن. دەزگا کوردییەکانی وەک Kurdistan24 ڕێز لە «میراتی خۆڕاگریی» ئەو دەگرن. بەرهەمە زانستییەکان دەڵێن ڕاپەڕینەکە پاڵنەری ئایینی و نەتەوەخوازانەی تێکەڵ کرد و بەبێ مەبەست دەسەڵاتخوازیی تورکیی بەهێز کرد. هەندێک پێشنیار دەکەن کە حکومەت بۆ سەرکوتکردنی ئۆپۆزیسیۆن ڕاپەڕینەکەی گەورەتر لە ڕاستی پیشان دا.
لە چوارچێوەی جیهانیدا، ڕاپەڕینی شێخ سەعید هاوشێوەی بزووتنەوە دژەکۆلۆنیالییەکان دەردەکەوێت، کە ئیمان و ئەتنیە هێز بە خۆڕاگری دەبەخشن. بەرەنگاربوونەوەی دژ بە سەپاندنی عەلمانیەت لە گفتوگۆکانی ئیسلامگەرایی و نەتەوەخوازی دەنگ دەداتەوە.
ڕووداوە گرنگەکان و خشتەی کاتی: ژیان و ڕاپەڕینی شێخ سەعید
چیرۆکی شێخ سەعید تەنها ژیاننامەیەک نییە، بەڵکو تۆماری خۆڕاگری، ئیمان و پێکدادانی نەریت و نوێگەرییە لە سەرەتای ئاڵۆزی سەدەی 20دا. لە جیهانێکی داڕمانی عوسمانی و سەرهەڵدانی نەتەوەخوازییەکاندا لەدایک بوو و ژیانی بە ڕاپەڕینی 1925 گەیشتە لوتکە، کە بناغەکانی کۆماری تازەسەرهەڵداوی تورکیای لەرزاند. ئەم بەشە خشتەیەکی کاتیی وردی ڕووداوە گرنگەکان پێشکەش دەکات و بە سوودوەرگرتن لە گێڕانەوە مێژووییەکان، پێشڕەویی ژیانی لە ساڵانی سەرەتاییەوە تا ئێعدامەکەی و لێکەوتەکانی پیشان دەدات.
بە پشکنینی ئەم خاڵە گرنگانە دەتوانین تێبگەین کە دڵسۆزیی کەسی چۆن بە ئاواتە فراوانترە کوردی و ئیسلامییەکانەوە تێکەڵ بوو و ڕاپەڕینێکی چارەنووسسازی لێ کەوتەوە. خشتەکە بەپێی ڕیزبەندیی کاتی ڕێکخراوە و گێڕانەوە فراوانەکانی سەبارەت بە ساتە گرنگەکان لەخۆ دەگرێت بۆ خستنەبەرچاوی پاشخان و کاریگەرییەکانیان. ئەم ڕێبازە ڕاپەڕینەکە وەک کۆبوونەوەی ناڕەزاییی چەندین دەیە پیشان دەدات، لەبری ئەوەی ڕووداوێکی دابڕاو بێت.
خشتەی کاتیی ژیانی شێخ سەعید و ڕاپەڕینی 1925
بۆ ڕێکخستنی زنجیرە ئاڵۆزەکەی ڕووداوەکان، خشتەی خوارەوە خاڵە سەرەکییەکان دەخاتە ڕوو. هەر تۆمارێک بەروارێک (یان سەردەمێکی نزیکەیی)، وەسفێکی کورت و وردەکاریی سەرەکی لەخۆ دەگرێت. دوای خشتەکە لە هەندێک ڕووداوی هەڵبژێردراو قووڵتر دەکۆڵینەوە بۆ قووڵکردنەوەی گێڕانەوە، بە ئامانجی ڕوونکردنەوەی پاڵنەر، ستراتیژیا و لێکەوتەکان کە میراتی شێخ سەعیدیان دیاری کرد.
بەروار/سەردەم | ڕووداو | وردەکارییە سەرەکییەکان |
دەوروبەری 1865 | لەدایکبوونی شێخ سەعید | لە خنووس یان پاڵوی ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا، لە خێزانێکی دیاری کوردی زازای سەر بە تەریقەتی تەسەوفی نەقشبەندی لەدایک بوو. باوکی، شێخ مەحموود فەوزی، سەرکردەیەکی ڕۆحانیی جێی ڕێز بوو. |
کۆتایی سەدەی 19 | خوێندنی سەرەتایی | زانستە ئیسلامییەکانی لەلای باوکی و لە مەدرەسەکانی پاڵو، ئەلازیغ، دیاربەکر و مووش خوێند. لە چەند زمانێک، لەوانە زازاکی، کورمانجی، تورکی، عەرەبی و فارسی، ڕەوان بوو. |
1907 | گەشتە ناوچەییەکان | بە ویڵایەتە ڕۆژهەڵاتییەکاندا گەڕا، هاوپەیمانیی لەگەڵ ئەفسەرانی سواری حەمیدییە دروست کرد و تۆڕە ئایینی و هۆزییەکانی بەهێز کرد. |
1912 | وەرگرتنی سەرکردایەتی بە میرات | باوکی دەمرێت؛ شێخ سەعید دەبێتە پۆستنیشین (جێنشینی ڕۆحانی) لە لقی پاڵەڤیی تەریقەتی نەقشبەندی و سەرپەرشتیی تەکیە و مەدرەسەکانی خنووس دەکات. |
1914–1918 (شەڕی یەکەمی جیهانی) | ئاوارەبوون و سەختییەکان | خێزانەکە بەهۆی پێشڕەوییەکانی ڕووسەوە چەند جارێک شوێنی نیشتەجێبوونی دەگوازێتەوە؛ دوای ئەو زیانانەی لە ململانێ ڕووسی و تورکییەکاندا بەرکەوت، لە پیران (دیجلە) نیشتەجێ دەبێت. |
10ی ئابی 1920 | پەیماننامەی سیڤەر | ئیمپراتۆریای عوسمانی واژۆی کرد و بەڵێنی ئەگەری خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا دا، کە هیوای کوردی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس بەرز کردەوە. |
1919–1923 | شەڕی سەربەخۆییی تورکیا | کوردەکان، لەوانە سەرکردە هۆزییە هاوپەیمانەکانی خێزانی شێخ سەعید، شان بە شانی هێزە تورکییەکان دژ بە داگیرکاریی هاوپەیمانان دەجەنگن و چاوەڕوانن دوای سەرکەوتن دان بە مافەکانیاندا بنرێت. |
24ی تەممووزی 1923 | پەیماننامەی لۆزان | جێگای سیڤەر دەگرێتەوە؛ داواکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد پشتگوێ دەخات، سنوورەکانی تورکیا پتەو دەکات و نەتەوەخوازە کوردەکان نامۆ دەکات. |
1923 | دامەزراندنی ئازادی | کۆمەڵەیەکی نهێنیی کوردی لەلایەن ئەفسەرە پێشوویە عوسمانییەکانی وەک خالید بەگ جبران (برای ژنی شێخ سەعید) و یوسف زیا بەگەوە دامەزرا، بە ئامانجی سەربەخۆییی کوردی. |
3ی ئازاری 1924 | هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت | ئەنجومەنی گەورەی نیشتمانیی تورکیا خەلافەتی عوسمانی هەڵدەوەشێنێتەوە، مەدرەسەکان دادەخات و پەروەردە عەلمانی دەکات، کە تووڕەیی لە نێو موسوڵمانانی پارێزکار و کورددا هەڵدەگیرسێنێت. |
3–4ی ئەیلوولی 1924 | یاخیبوونی بەیتوششەباپ | سەربازە کوردەکانی سوپای تورکیا لە ویڵایەتی هەکاری ڕاپەڕین دەکەن؛ سەرکوت دەکرێن و ئەمە دەبێتە هۆی دەستگیرکردنی سەرکردەکانی ئازادی و لاوازکردنی ڕێکخراوەکە. |
کۆتایی 1924 | کۆنفرانسی ئازادی لە تاراوگە | ڕەنگە لە حەلەب بەڕێوە چووبێت؛ بڕیار بە ڕاپەڕین دژ بە حکومەتی تورکیا دەدات و شێخ سەعید وەک سەرکردە هەڵدەبژێرێت، لە کاتێکدا ڕاپەڕینەکە بۆ 21ی ئازاری 1925 پلان بۆ دانرابوو. |
4ی کانوونی دووەمی 1925 | گەشت بۆ قرقخان | شێخ سەعید سەردانی گوندی قرقخان لە نزیک بینگۆل دەکات بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ کەسایەتییە ناوخۆییەکان، بۆ کۆکردنەوەی پشتیوانی بۆ ڕاپەڕینە نزیکبووەکە. |
13ی شوباتی 1925 | هەڵگیرسانی ڕاپەڕین لە پیران | لە کاتی هەوڵێک بۆ دەستگیرکردنی ڕاکردووان لە کۆبوونەوەیەکی نەقشبەندیدا، پێکدادان لەگەڵ ژاندارمە تورکییەکان ڕوو دەدات؛ شێخ سەعید فەتوایەک دەردەکات و جیهاد دژ بە کۆمارە «بێئایینەکە» ڕادەگەیەنێت. |
14ی شوباتی 1925 | ڕاگەیاندنی دارەهینی وەک پایتەخت | ڕاپەڕیوەکان دارەهینی (گەنج) وەک پایتەختی کوردستانێکی سەربەخۆ ڕادەگەیەنن؛ شێخ سەعید فەرماندەیی وەردەگرێت. |
16ی شوباتی 1925 | دەستگیرکردنی بەرپرسانی دارەهینی | ڕاپەڕیوەکان والی و ئەفسەرە ناوخۆییەکان دەگرن و کۆنترۆڵیان لە ناوچەکە پتەو دەکەن. |
20ی شوباتی 1925 | کەوتنی لیجە | هێزە ڕاپەڕیوەکان شارۆچکەکە دەگرن و دەسەڵاتی خاکیی ڕاپەڕینەکە فراوان دەکەن. |
23ی شوباتی 1925 | پاشەکشەی تورکیا لە دەشتی زستان | هێزە حکومییەکان پاشەکشە دەکەن و دەرفەتی زاڵبوونی کاتیی ڕاپەڕیوەکان لە ناوچە گوندنشینەکان دەڕەخسێنن. |
24ی شوباتی 1925 | تاڵانکردنی کورتخایەنی ئەلازیغ | هێزەکانی شێخ شەریف دەچنە ناو شارەکە و پێش پاشەکشە تاڵانی دەکەن. |
1ی ئازاری 1925 | هێرش بۆ سەر فڕۆکەخانەی دیاربەکر | ڕاپەڕیوەکان سێ فڕۆکەی تورکی وێران دەکەن و توانای سەربازیی ڕوو لە گەشەیان پیشان دەدەن. |
6–7ی ئازاری 1925 | دەستپێکردنی گەمارۆی دیاربەکر | 5,000–10,000 ڕاپەڕیو هێرش دەکەنە سەر دیوارەکانی شار؛ ئەمە لوتکەی ڕاپەڕینەکەیە، بەڵام هێزە بەرگرییە تورکییەکان پاشەکشەیان پێ دەکەن. |
11ی ئازاری 1925 | کۆتایی گەمارۆ | ڕاپەڕیوەکان ناتوانن بەرگریی دیاربەکر تێک بشکێنن؛ قوربانییە زۆرەکان خاڵی وەرچەرخان نیشان دەدەن. |
26ی ئازاری 1925 | شکستی هێرشێکی نوێ | هێرشێکی دیکە بۆ سەر دیاربەکر هەڵدەوەشێتەوە و دەبێتە هۆی تەسلیمبوونی ڕاپەڕیوەکان. |
کۆتایی ئازاری 1925 | هێرشی پێچەوانەی تورکیا | حکومەت زیاتر لە نیوەی سوپاکەی دەخاتە کار و بە بۆردومانی ئاسمانی بنکەکانی ڕاپەڕیوەکان تێک دەشکێنێت. |
15ی نیسانی 1925 | دەستگیرکردنی شێخ سەعید | خزمێک خیانەتی لێ دەکات و لە پردی چارپوخ لە نزیک ڤارتۆ دەستگیر دەکرێت؛ بەرەنگاربوونەوەی چالاک کۆتایی دێت. |
28ی حوزەیرانی 1925 | حوکمدان لەلایەن دادگای سەربەخۆییەوە | لە دیاربەکر بە تاوانی جیابوونەوەخوازی و خیانەت تاوانبار دەناسرێت؛ حوکمی مردن بۆ شێخ سەعید و 47 شوێنکەوتووی دەردەچێت. |
29ی حوزەیرانی 1925 | ئێعدام | لە مەیدانی داغقاپیی دیاربەکر لەسێدارە درا؛ لە گۆڕێکی نەناسراودا نێژرا بۆ ڕێگری لە دروستبوونی شوێنی پیرۆزدانانی شەهیدان. |
4ی ئازاری 1925 (دوای ڕاپەڕین) | یاسای پاراستنی ڕێک و پێکی | بۆ سەرکوتکردنی ناڕەزایی دانرا؛ دەبێتە هۆی داخستنی پارتە ئۆپۆزیسیۆنەکان و سانسۆری چاپەمەنی. |
1925–دەیەی 1930ەکان | دوای ڕاپەڕین: گواستنەوەی زۆرەملێیی و تواندنەوە | گواستنەوەی بەکۆمەڵی کورد بۆ ڕۆژاوای تورکیا؛ وێرانکردنی گوندەکان؛ قووڵبوونەوەی گرژیی ئەتنیکی. |
1927–1928 | هێرشەکانی تۆڵەسەندنەوە | عەبدولڕەحیم، برای شێخ سەعید، سەرکردایەتییان دەکات؛ دواجار بەپێی لێبوردنێکی گشتی تەسلیم دەبێت. |
شیکردنەوەی قووڵی ڕووداوە سەرەکییەکان
لەدایکبوونی شێخ سەعید لە دەوروبەری 1865 لە ڕۆژهەڵاتی عوسمانی پاشخانی ژیانێکی تێکەڵ بە نەریتەکانی تەسەوفی ڕەخساند. لە نێو پێکهاتە هۆزییەکان و زانستی ئایینیدا گەورە بوو و خوێندنی سەرەتایی ئامرازەکانی پێ بەخشی بۆ بوون بە کەسایەتییەکی یەکخەر. لە 1912دا، وەرگرتنی جێگای باوکی کاریگەریی زیاتری پێ بەخشی، چونکە تەکیە نەقشبەندییەکان ناوەندی گفتوگۆی کۆمەڵگا و بەرەنگاربوونەوە بوون.
ئاوارەبوونەکانی شەڕی یەکەمی جیهانی، لە 1914ەوە تا 1918، لاوازیی دەسەڵاتی عوسمانییان دەربخست. داگیرکاریی ڕووسی خەڵکی ناچار بە کۆچ دەکرد و ناڕەزایییەکی پەرە پێ دەدا کە دواتر هەستی نەتەوەخوازانەی هەڵدەگیرساند. پەیماننامەکانی دوای شەڕ، وەک سیڤەر لە 1920دا، هیوایەکی زووتێپەڕیان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کوردی بەخشی، بەڵام لۆزان لە 1923دا ئەو هیوایەی لەناو برد و ناڕەزاییی ڕێکخراوی لە ڕێگەی ئازادییەوە هەڵگیرساند.
هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت لە 3ی ئازاری 1924دا پاڵنەرێک بوو. بە هێرش بۆ سەر ئیسلام دەبینرا و سەرکردە ئایینییەکانی وەک شێخ سەعیدی لەگەڵ نەتەوەخوازان یەک خست. یاخیبوونی بەیتوششەباپ لە ئەیلوولی 1924دا سەرکردایەتیی ئازادیی بە توندی لاواز کرد و شێخ سەعیدی لە کۆنفرانسی کۆتایی 1924دا هێنایە پێشەوە.
دەستپێکردنی پێشوەختەی ڕاپەڕینەکە لە 13ی شوباتی 1925دا لە پیران، لە هەوڵێکی سەرنەکەوتووی دەستگیرکردن لە کاتی مەراسیمێکی زیکردا سەرچاوەی گرت. فەتواکەی شێخ سەعید بە شەڕێکی پیرۆز وێنەی کرد و 15,000 شەڕکەری لە هۆزەکانی وەک خۆرمەک و هەرکی کۆ کردەوە. سەرکەوتنی خێرا بەدوادا هات: دارەهینی وەک پایتەخت لە 14ی شوباتدا هێمای ئاواتی سەربەخۆیی بوو. گرتنی لیجە و ئەلازیغ جووڵەکەی پیشان دا، بەڵام گەمارۆی دیاربەکر لە 6–11ی ئازاردا سنووردارییەکانی ئاشکرا کرد. ڕاپەڕیوەکان نەیانتوانی بەرگریی شارەکە تێک بشکێنن و لە خراپیی هەماهەنگی و بەشداری نەکردنی کوردە عەلەوییەکان ڕەنجیان دەبرد.
هێرشی پێچەوانەی تورکیا لە کۆتایی ئازاردا، کە هێزی ئاسمانی بەهێزی کردبوو، ڕاپەڕینەکەی تێک شکاند. دەستگیرکردنی شێخ سەعید لە 15ی نیساندا بە خیانەت، بووە هۆی دادگاییکردنی خێرا. حوکمدان بەسەریدا لە 28ی حوزەیران جەختی لە تۆمەتی جیابوونەوەخوازی دەکردەوە، هەرچەندە ئەو ئامانجی نەتەوەیی و ئایینیی ڕادەگەیاند. ئێعدامکردنی لە 29ی حوزەیرانی 1925دا کۆتاییەکی تراژیدی نیشان دا و دوا وتەکانی فیداکاری بۆ ئیمان و گەل پشتڕاست دەکردەوە.
دوای ڕاپەڕینەکە، یاسای پاراستنی ڕێک و پێکی دەسەڵاتخوازیی ئاسان کرد و دەرفەتی گواستنەوەی زۆرەملێیی و سەرکوتکردنی کولتووری ڕەخساند. ئەم خشتە کاتییە نیشان دەدات کە کردەکانی شێخ سەعید، سەرەڕای شکستیان، بەرەنگاربوونەوەیەکی بەردەوامی کوردییان هەڵگیرساند و کاریگەرییان لەسەر بزووتنەوەکانی دواتر و مشتومڕەکانی ناسنامە لە تورکیا هەبوو.
پرسیار و وەڵام: پرسیارە باوەکان دەربارەی شێخ سەعید و ڕاپەڕینەکەی
ژیانی شێخ سەعید و ڕاپەڕینی 1925 هێشتا بابەتی مشتومڕی توندی مێژووین و بابەتەکانی ئیمان، نەتەوەخوازی و بەرەنگاربوونەوە تێکەڵ دەکەن. لە خوارەوە بەشێکی هەڵبژێردراوی پرسیار و وەڵام هاتووە کە وەڵامی پرسیارە زۆر دووبارەبووەکان دەداتەوە و لە شیکردنەوە مێژووییەکان، گێڕانەوەکانی شایەتحاڵان و گفتوگۆ زانستییەکان وەرگیراوە. ئامانجی ڕوونکردنەوەی تێگەیشتنە هەڵەکانە، لەگەڵ پێشکەشکردنی تێڕوانینی هاوسەنگ لە دیدگا جیاوازەکانەوە، لەوانە گێڕانەوە فەرمییە تورکییەکان، بۆچوونی کورد و توێژینەوە ئەکادیمییەکان. پرسیارەکان پاشخانی ئەو، هۆکارەکانی ڕاپەڕین، ڕووداوە سەرەکییەکان و کاریگەریی بەردەوامی دەگرنەوە.
1. شێخ سەعید کێ بوو و پاشخانی چی بوو؟
شێخ سەعید (کە بە Şêx Seîd یان شێخ سەعیدی پیرانیش ناسراوە) سەرکردەیەکی ئایینیی دیاری کورد بوو کە لە دەوروبەری 1865 لە ڕۆژهەڵاتی ئەناطۆلیا، ڕەنگە لە خنووس یان پاڵو، لەدایک بوو. سەر بە خێزانێکی کوردی زازا بوو کە ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە تەریقەتی تەسەوفی نەقشبەندیدا هەبوو؛ نەریتێکی عیرفانیی ئیسلامی کە جەخت لە دیسیپلینی ڕۆحانی و ڕێنماییکردنی کۆمەڵگا دەکاتەوە. باوکی، شێخ مەحموود فەوزی، شێخێکی جێی ڕێز بوو کە سەرکردایەتیی تەکیەیەکی دەکرد، و دوای مردنی لە 1912دا شێخ سەعید ئەم ڕۆڵەی وەرگرت و بووە پۆستنیشین (جێنشینی ڕۆحانی).
زانستە ئیسلامییەکانی لە مەدرەسەکانی پاڵو، ئەلازیغ، دیاربەکر و مووش خوێندبوو و شارەزای زمانەکانی وەک زازاکی، کورمانجی، تورکی، عەرەبی و فارسی بوو. لە دەرەوەی ئایین، سەرکردەیەکی هۆزی و خاوەن زەوی (ئاغا) بوو و لە ڕێگەی پەیوەندییە خێزانییەکان و هاوپەیمانی لەگەڵ ئەفسەرانی سواری حەمیدییەوە کاریگەریی لەسەر کۆمەڵگا ناوخۆییەکان هەبوو. هاوسەرگیرییەکانی بە کەسایەتییە کاریگەرەکانی وەک خالید بەگ جبران، نەتەوەخوازێکی گرنگی کورد، پەیوەستی دەکرد. لە شەڕی یەکەمی جیهانیدا داگیرکارییە ڕووسییەکان خێزانەکەی ئاوارە کرد و ناڕەزایی لە دەسەڵاتە ناوەندییەکان پەرە پێ دا.
2. چی ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی لە 1925دا هەڵگیرساند؟
ڕاپەڕینەکە لە 13ی شوباتی 1925دا لە پیران (ئێستا دیجلەی دیاربەکر) پێشوەختە هەڵگیرسا، بەهۆی پێکدادان لە نێوان ژاندارمە تورکییەکان و ڕاپەڕیوەکان لە کاتی هەوڵێکی دەستگیرکردن لە کۆبوونەوەیەکی نەقشبەندیدا. بەڵام پاڵنەرە قووڵترەکان چاکسازییە عەلمانییەکانی کۆماری تورکیا لە ژێر سەرکردایەتیی مستەفا کەمال ئەتاتورک بوون. هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی عوسمانی لە 3ی ئازاری 1924دا پاڵنەرێکی سەرەکی بوو کە پارێزکاران بە هێرش بۆ سەر ئیسلام دەیانبینی. ئەمە داخستنی مەدرەسەکان، قەدەغەکردنی پۆشاکی ئایینیی وەک فەز و سەپاندنی یاسای عەلمانی لەسەر هاوسەرگیری و پەروەردەی لەخۆ دەگرت.
بۆ کورد، ناڕەزاییی زیاتر پەیوەست بوو بە ڕەتکردنەوەی ئەو خۆبەڕێوەبردنەی لە پەیماننامەی سیڤەری 1920دا بەڵێنی پێ درابوو (کە پەیماننامەی لۆزانی 1923 جێگای گرتەوە)، چەوساندنەوەی ئابووری، قەدەغەکردنی زمان لە قوتابخانەکان و ترس لە گواستنەوەی زۆرەملێیی. کۆمەڵە نهێنییەکەی ئازادی، کە لە 1923دا لەلایەن ئەفسەرە کوردەکانەوە دامەزرا، پلانی ڕاپەڕینەکەی بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی دانا و شێخ سەعید دوای دەستگیرکردنی سەرکردەکان لە 1924دا جێگای گرتنەوە. هەندێک سەرچاوە ئاماژە بە کاریگەریی بەریتانیا لە ڕێگەی بەرژەوەندیی نەوتی مووسڵەوە دەکەن، هەرچەندە ئەمە هێشتا جێی مشتومڕە.
3. سروشتی ڕاپەڕینەکە بە پلەی یەکەم ئایینی بوو یان نەتەوەخوازانە؟
مێژوونووسان لەسەر ئەمە مشتومڕ دەکەن، بەڵام هەردوو توخمەکەی تێکەڵ کردبوو. شێخ سەعید بە جیهاد (شەڕی پیرۆز) دژ بە کۆمارێکی «بێئایین» وێنەی دەکرد و فەتوایەکی دەرکرد کە سووکایەتی بە پێغەمبەر و هەڕەشە بۆ سەر دامەزراوە ئیسلامییەکانی مەحکوم دەکرد. ئامانجی گەڕاندنەوەی خەلافەت و یاسای شەریعەتیشی لەخۆ دەگرت. بەڵام ڕەهەندی نەتەوەخوازانە ئاشکرا بوو: ئامانجی خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆییی کوردی بوو و تورکی بە چەوسێنەر ناو دەبرد و ڕەخنەی لێ دەگرت. بەشداریی ڕێکخراوی ئازادی، کە لە ئەفسەرە پێشوویە عوسمانییە داواکارەکانی دەوڵەتێکی کوردی پێک هاتبوو، نەتەوەخوازی دەخاتە بەرچاو. هۆزە کوردەکانی وەک خۆرمەک و هەرکی بەهۆی ئەتنیکییەوە پەیوەست بوون، لە کاتێکدا کوردە عەلەوییەکان زۆرجار لە ترسی زاڵبوونی سوننییەکان لای حکومەتیان دەگرت. گێڕانەوە تورکییەکان جەخت لە لایەنی ئایینی دەکەنەوە بۆ کەمکردنەوەی گرنگیی جیابوونەوەخوازی، لە کاتێکدا دیدگا کوردییەکان نەتەوەخوازی دەخەنە بەرچاو. زانا مارتین ڤان بروینسەن ئاماژە دەکات کە کۆنگرەی ئازادی بۆ «ڕاپەڕینێکی گشتی لە کوردستان» پاڵی نا کە بەرەو سەربەخۆیی دەچوو، و شێخ سەعید یەکێک لە پشتیوانە سەرەکییەکانی بوو.
4. ڕاپەڕینەکە چۆن بەڕێوە چوو و بۆچی شکستی هێنا؟
ڕاپەڕینەکە دوای هەڵگیرسانەکەی 13ی شوبات بە خێرایی بڵاو بووەوە. لە 14ی شوباتدا ڕاپەڕیوەکان دارەهینی (گەنج)یان وەک پایتەختی کوردستان ڕاگەیاند. لە 20ی شوباتدا لیجەیان گرت، لە 24ی شوباتدا بۆ ماوەیەکی کورت ئەلازیغیان تاڵان کرد و لە 1ی ئازاردا فڕۆکە تورکییەکانیان لە فڕۆکەخانەی دیاربەکر وێران کرد. لوتکەکە گەمارۆی دیاربەکر لە 6-7ی ئازاردا بوو، کە 5,000-10,000 شەڕکەر بەشدارییان تێدا کرد، بەڵام هێزە بەرگرییە تورکییەکان تا 11ی ئازار پاشەکشەیان پێ کردن.
هێرشێکی نوێ لە 26ی ئازاردا شکستی هێنا و بووە هۆی تەسلیمبوون. 15,000 ڕاپەڕیو تێیدا بەشدار بوون و کاریگەریی لە ناوچەکانی وەک ئەلازیغ، بینگۆل، دیاربەکر و مووش هەبوو. تورکیا لە 21ی شوباتدا حوکمی عورفی ڕاگەیاند و زیاتر لە نیوەی سوپاکەی خستە کار و بۆردومانی ئاسمانیی بەکار هێنا. شکستی ڕاپەڕینەکە لە خراپیی هەماهەنگی، دووبەرەکیی هۆزی (بۆ نموونە بەشداری نەکردنی عەلەوییەکان)، دەستپێکردنی پێشوەختە و باڵادەستیی زۆری سەربازیی تورکیا سەرچاوەی گرت. ژمارەی قوربانییەکان گەیشتە 15,000-20,000 و تورکیا زیانی بەرچاوی بەرکەوت.
5. هێزە بیانییەکان لە ڕاپەڕینەکەدا چی ڕۆڵێکیان هەبوو؟
گومان لە بەشداریی بەریتانیا بەردەوامە و بە کێشەی مووسڵەوە گرێدراوە (ناوچەیەکی دەوڵەمەند بە نەوت کە تورکیا داوای دەکرد، بەڵام لە 1926دا درا بە عێراق). سەرچاوە تورکییەکان شێخ سەعید بە سیخوڕی بەریتانیا تۆمەتبار دەکەن و پەیوەندییە گوایە هەبووەکانی و ئەو کاتە دەهێننەوە کە بەرژەوەندییە بەریتانییەکانی لێ سوود دەبینی. بەڵام بەڵگەکان ناڕاستەوخۆن؛ هیچ بەڵگەیەکی ڕاستەوخۆ بوونی نییە. ڕاپۆرتە بەریتانییەکان ناڕەزاییی کوردیان تۆمار کرد، بەڵام ڕەتکردیانەوە کە ڕێکخەری ڕووداوەکان بووبن. هەندێک مێژوونووس دەڵێن ڕاپەڕینەکە بەبێ مەبەست یارمەتیی بەریتانیا دا، بە لاوازکردنی داواکانی تورکیا بۆ مووسڵ. ئێران بە وریایی چاودێریی ڕووداوەکانی دەکرد و دوای هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت دەرفەتی لە «پرسی کورد»دا دەبینی، بەڵام دەستێوەردانی نەکرد. بەگشتی، هۆکارە ناوخۆییەکانی وەک چاکسازییە عەلمانییەکان زاڵ بوون، هەرچەندە گرژییە جیۆسیاسییەکان گێڕانەوەی دەستوەردانی بیانییان بەهێز کرد.
6. شێخ سەعید چۆن دەستگیر و ئێعدام کرا؟
دوای داڕمانی ڕاپەڕینەکە لە کۆتایی ئازاردا، شێخ سەعید هەڵهات، بەڵام لە 15ی نیسانی 1925دا لە پردی چارپوخ لە نزیک ڤارتۆ دەستگیر کرا، بە خیانەتی خزمێکی. لەلایەن دادگای سەربەخۆییی دیاربەکرەوە دادگایی کرا و لە 28ی حوزەیراندا، لەگەڵ 47 شوێنکەوتووی، بە تاوانی خیانەت و جیابوونەوەخوازی تاوانبار ناسرا. لە کاتی دادگاییکردندا ئامانجی نەتەوەییی پشتڕاست کردەوە: «ئامانجێکی نەتەوەییمان هەبوو و ئامادە بووین ژیانمان فیدا بکەین.» لە 29ی حوزەیراندا لە مەیدانی داغقاپیی دیاربەکر لەسێدارە درا؛ شەهادەتەکانی خوێندەوە و ڕایگەیاند کە لە فیداکاری بۆ گەل و ئایینەکەی پەشیمان نییە. تەرمی لە گۆڕێکی بەکۆمەڵی نەناسراودا نێژرا بۆ ڕێگری لە بوونی بە مەزارێکی پیرۆز. پێشتر کەسایەتییە پەیوەندیدارەکانی وەک سەیید عەبدولقادر لە ئایاردا ئێعدام کرابوون.
7. لێکەوتە دەستبەجێکانی ڕاپەڕینەکە چی بوون؟
سەرکوتکردنەکە بووە هۆی ڕێوشوێنی دەسەڵاتخوازانە. یاسای پاراستنی ڕێک و پێکیی 4ی ئازاری 1925 ڕێگای بۆ سانسۆری چاپەمەنی، هەڵوەشاندنەوەی پارتە ئۆپۆزیسیۆنەکانی وەک پارتی کۆماریی پێشکەوتوو و گواستنەوەی بەکۆمەڵی کورد بۆ ڕۆژاوای تورکیا بە مەبەستی تواندنەوە خۆش کرد. گوندەکان وێران کران و تۆڵەسەندنەوەکان کوشتنیان لەخۆ دەگرت. دەسەڵاتی ئەتاتورکی پتەو کرد، بەڵام دووبەرەکیی ئەتنیکیی قووڵتر کردەوە. تورکیا لە 1926دا وازی لە داواکانی مووسڵ هێنا، بەشێکی بەهۆی ناسەقامگیریی ناوخۆییەوە. عەبدولڕەحیم، برای شێخ سەعید، لە 1927-1928دا سەرکردایەتیی هێرشەکانی تۆڵەسەندنەوەی کرد، بەڵام بەپێی لێبوردنێکی گشتی تەسلیم بوو. ئەم ڕووداوە یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کوردی دژ بە کۆمار نیشان دا و نموونەی بۆ سەرکوتکردنەکانی دواتر، وەک ڕاپەڕینی دێرسیم (1937-1938)، دانا.
8. ئەمڕۆ شێخ سەعید بە پاڵەوان دەبینرێت یان خیانەتکار؟
دیدگاکان بە توندی جیاوازن. لە گوتاری فەرمیی تورکیادا، ئەو «خیانەتکاری جیابوونەوەخواز» یان گوێڕایەڵی بەریتانیاست و جەخت لە دەمارگیریی ئایینی دەکرێتەوە بۆ پاساودان بە سەرکوتکردن. نەتەوەخوازە کوردەکان وەک شەهیدی ئازادی و بەرەنگاربوونەوە دژ بە تواندنەوە ستایشی دەکەن و دەیخەنە ڕیزی پاڵەوانان. «شۆڕشەکە»ی 1925ی لە بزووتنەوە نوێیە کوردییەکاندا دەنگ دەداتەوە، لە PKKەوە تا یادکردنەوە کولتوورییەکان. لە 2014دا مەیدانی داغقاپی ناوی گۆڕا بۆ مەیدانی شێخ سەعید. سەدەیەک دواتر، لە ساڵی 2025دا، ڕووداوەکان میراتی یاد دەکەنەوە و هەندێک ڕاپەڕینەکە بە خاڵێکی وەرچەرخان لە پەیوەندیی کورد و تورک دەبینن. بەرهەمە ئەکادیمییەکانی وەک «The Emergence of Kurdish Nationalism»ی ڕۆبەرت ئۆڵسۆن وەک پتەوکەری نەتەوەخوازیی سەرەتایی وێنەی دەکەن.
9. ڕاپەڕینەکە چۆن کاریگەریی لەسەر نەتەوەخوازیی کوردی دانا؟
هۆشیاریی کوردیی زیندوو کردەوە و وەفاداریی هۆزیی گۆڕی بۆ ئاواتی فراوانتری نەتەوەخوازانە. هەرچەندە شکستی هێنا، ناڕەزایییەکانی خستە بەرچاو و ئیلهامبەخشی بزووتنەوەکانی دواتر بوو. هەوڵی ئازادی بۆ سەربەخۆیی کاریگەریی لەسەر گرووپەکانی وەک PKK هەبوو. سەرکوتکردنەکە بەرەنگاربوونەوەی پتەو کرد و بووە هۆی ململانێی بەردەوام. ڤان بروینسەن دەڵێت ئەمە گواستنەوەی لە نەتەوەخوازیی دامەزراوەنەکراوەوە بۆ نەتەوەخوازیی ڕێکخراو نیشان دا. لە ئێراندا بووە هۆی هەڵسەنگاندنەوەی «پرسی کورد» و کاریگەریی لەسەر سیاسەتە ناوچەییەکان هەبوو.
10. ئایا هیچ بەرهەم یان وتەیەکی شێخ سەعید ماوەتەوە؟
بەڵێ، بڵاوکراوەکانی دوای مردنی «Kütüphane Risalesi» (نامیلکەی کتێبخانە) و «Fetvalar Mecmûası» (کۆمەڵەی فەتواکان) لەخۆ دەگرن. وتە بەناوبانگەکان: «خۆم بۆ گەلەکەم فیدا کرد و پەشیمان نیم. دڵخۆشین کە نەوەکانمان لەبەردەم دوژمناندا لە ئێمە شەرم ناکەن.» وتەیەکی دیکە: «خەباتم بۆ خودا و ئایینەکەیەتی.» ئەمانە پابەندیی هاوکاتی ئایینی و نەتەوەییی ئەو دەردەخەن.
ئەم پرسیار و وەڵامە ئاڵۆزیی ڕاپەڕینەکە دەخاتە بەرچاو و خوێنەران هان دەدات سەرچاوە جیاوازەکان بخوێننەوە بۆ تێگەیشتنێکی تەواوتر. لەگەڵ نزیکبوونەوەمان لە بیرکردنەوەکانی سەدەمین ساڵیاد لە 2025دا، چیرۆکی شێخ سەعید لە یادەوەریی بەکۆمەڵدا بەردەوام لە گۆڕاندایە.
سەرچاوەکان
ئەم بەشە لیستێکی گشتگیری ئەو سەرچاوانە کۆ دەکاتەوە کە لە سەرانسەری نووسینەکەی بلۆگ دەربارەی شێخ سەعید (1865–1925) ئاماژەیان پێ کراوە. ئەمانە شیکردنەوە مێژووییەکان، وتارە ئەکادیمییەکان، کتێبەکان و بابەتە ئینسایکلۆپیدییەکان لەخۆ دەگرن کە دیدگای جیاواز دەربارەی ژیانی، ڕاپەڕینی 1925 و لێکەوتەکانی دەخەنە ڕوو. سەرچاوەکان لە گەڕانی متمانەپێکراوی وێب وەرگیراون و بەو ڕیزە لیست کراون کە لە ئاماژەکاندا دەرکەوتوون، لەگەڵ ناونیشان، نووسەر (لەو شوێنانەی هەیە)، وردەکاریی بڵاوکردنەوە و بەستەر بۆ خوێندنەوەی زیاتر.
"Sheikh Said rebellion - Wikipedia." Wikipedia. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Sheikh_Said_rebellion.
Lahdili, Nadia. "Sheikh Said Rebellion (1925): The Controversy between Nationalist & Religious Motivations." ResearchGate. بڵاوکراوەتەوە لە 27ی ئازاری 2020. https://www.researchgate.net/publication/340226575_Sheikh_Said_Rebellion_1925_The_Controversy_between_Nationalist_Religious_Motivations.
"SHEIKH SAID REBELLION." Academia.edu. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://www.academia.edu/12490914/SHEIKH_SAID_REBELLION.
Çoban, Ebru. "SHEIKH SAID CASE: REBELLION OR REVOLT?" History Studies. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://www.historystudies.net/sheikh-said-case-rebellion-or-revolt_2200.
"Sheikh Said - Wikipedia." Wikipedia. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Sheikh_Said.
"Sheikh Said Rebellion (1925)." Oxford Reference. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191835278.001.0001/acref-9780191835278-e-276.
Olson, Robert. "The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925." Kurdistanica. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://kurdistanica.com/262/the-emergence-of-kurdish-nationalism-and-the-sheikh-said-rebellion-1880-1925.
Hacador, Solin. "When will the Turkish state give Kurds the secret grave of Sheik Said?" Kurdistan Tribune. بڵاوکراوەتەوە لە 28ی حوزەیرانی 2013. https://kurdistantribune.com/when-will-turkish-state-give-kurds-secret-grave-of-sheik-said.
"97 years passes since the eruption of Sheikh Said rebellion in southeastern Turkey." İlkha. بڵاوکراوەتەوە لە 14ی شوباتی 2022. https://ilkha.com/english/analysis/97-years-passes-since-the-eruption-of-sheikh-said-rebellion-in-southeastern-turkey-15746.
"Sheikh Said." Military Wiki. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://military-history.fandom.com/wiki/Sheikh_Said.
Çoban, Ebru. "SHEIKH SAID CASE: REBELLION OR REVOLT? - Şeyh Said Vakası: İsyan Mı, Kıyam Mı?" DergiPark. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3613248.
"Deportations of Kurds, 1916-34." ISAMVERI. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://isamveri.org/pdfdkm/18/DKM182379.pdf.
Olson, Robert. "The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925." University of Texas Press. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://utpress.utexas.edu/9780292720855.
"The Historical Development of the Turkish Press." سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://kfcris.com/pdf/b1e3f9dd19fddc0704b4025e2d61eaef5d062f809b9b5.pdf.
Olson, Robert. "The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925." Google Books. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://books.google.ps/books?hl=ar&id=yVdfAgAAQBAJ&printsec=copyright.
"Modern History." Kurdish Lobby Australia. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. http://www.kurdishlobbyaustralia.com/wp-content/uploads/2016/11/Modern-History-14Nov2016.pdf.
"Kurdish Rebellion Against Atatürk: Sheikh Said Rebellion of 1925 (Şeyh Said İsyanı)." YouTube. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://www.youtube.com/watch?v=UpDf1hRj_O0.
"“Fatally Tied Together”: The Intertwined History of Kurds and Armenians in the 20th Century." JSTOR. سەردانکراوە لە 5ی شوباتی 2026. https://www.jstor.org/stable/26855557.
ئەم سەرچاوانە هەڵبژاردنێکی هاوسەنگ لە دیدگا تورکی، کوردی و نێودەوڵەتییەکان دەنوێنن و تێگەیشتنێکی فرەلایەنی بابەتەکە دەستەبەر دەکەن. بۆ سەرچاوە ڕەسەنەکان یان کەرەستە ئەرشیفییەکان، گەڕانەوەی زیاتر بۆ تۆمارەکانی دەوڵەتی عوسمانی و تورکیا پێشنیار دەکرێت.
ئەنجام
ژیانی شێخ سەعید، لە زانایەکی خۆبەکەمزانەوە بۆ سەرکردەیەکی ڕاپەڕیو، خەباتی گەلێک کورت دەکاتەوە کە لە نێوان ئیمپراتۆریا و کۆمارەکاندا گیر بوو. ڕاپەڕینەکەی 1925، سەرەڕای کورتخایەنیی، شوێنەوارێکی نەسڕاوەی لە مێژووی کورددا بەجێ هێشت و هێمای خەبات بۆ پاراستنی کولتوور و ئایین بوو. کاتێک لە ئێعدامکردنی سەدەیەک لەمەوبەری دەڕوانین، وتەکانی ـ «خۆم بۆ گەلەکەم فیدا کرد و پەشیمان نیم» ـ تێچووی مرۆییی سیاسەتی ناسنامەمان بیر دەخەنەوە. لە سەردەمێکی نوێبوونەوەی چالاکیی کوردیدا، شێخ سەعید هێشتا چرای خۆڕاگرییە و هانمان دەدات ڕەگەکانی ململانێ و ڕێگاکانی ئاشتەوایی بپشکنین.