شوتارنای دووەم کێ بوو؟
شوتارنای دووەم یەکێک بوو لە بەهێزترین پاشاکانی ئیمپراتۆریەتی میتانی و نزیکەی 1380 پێش زایین لە لوتکەی کاریگەریی میتانی لە جیهانی کۆندا پاشایەتیی کرد. ئەو کوڕی ئەرتەتامای یەکەم بوو و نەریتی باوکی لە هاوپەیمانی لەگەڵ میسردا بەردەوام کرد؛ کچەکەی، کیلەهیپا (هەروەها بە گیلوخیپا ناسراوە)، نارد بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ ئەمنحۆتێپی سێیەمی فیرعەون؛ ڕووداوێک کە لە مۆرە سکارابییە میسرییەکاندا یاد کرایەوە کە بۆ تەواوی ئیمپراتۆریەتەکە دەرکرا بوون. لە ژێر فەرمانڕەوایەتیی شوتارنای دووەمدا میتانی لە لوتکەی دەسەڵاتیدا بوو و وەک یەکێک لە هێزە گەورەکانی سەردەمەکە لە پاڵ میسر و هیتییەکان و بابل و ئاشووردا ناسراو بوو. ئیمپراتۆریەتی میتانی یەکێک لە هێزە گەورەکانی جیهانی کۆن بوو؛ شارستانییەتێکی حووری زمان کە مێژوونووسە کوردەکان بە پێشینەیەکی ڕاستەوخۆی باوباپیرانی گەلی کوردی دەزانن. پایتەختەکەیان، واشوکانی، کە ناوەکەی هاوشێوەی وشەی کوردیی «باشکانی» (سەرچاوەی چاکە)یە، لەو ناوچەیە بوو کە ئەمڕۆ ڕۆژئاوا (کوردستانی ڕۆژئاوا)یە. ئیمپراتۆریەتەکەیان لە چیاکانی زاگرۆسەوە تا کەناری دەریای ناوەڕاست درێژ دەبووەوە و شارەکانی ئەڕاپا (کەرکووک)، دیاربەکر و تەواوی باکووری میزۆپۆتامیای دەگرتەوە.
بۆ مێژوونووسە کوردەکان، شوتارنای دووەم نوێنەرایەتیی لوتکەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی میتانی و، بە پەیوەندییەکەیەوە، دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی باوباپیرانی کورد دەکات. هاوسەرگیریی کچەکەی لەگەڵ ئەمنحۆتێپی سێیەم کیلەهیپای کردە شاژنی میسر و شازادەخانمێکی باوباپیرانی کوردی خستە ناو دڵی بەناوبانگترین شارستانییەتی جیهانی کۆنەوە. سەردەمی پاشایەتیی ئەو سەردەمێک بوو کە گەلی حووریی میتانی تەنها هێزێکی ناوچەیی نەبوو، بەڵکو زلهێزێکی ڕاستەقینەی جیهانی بوو.
خاڵە سەرەکییەکان
شوتارنای دووەم (نزیکەی 1380 پێش زایین) لە لوتکەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی میتانیدا پاشایەتیی کرد، کاتێک ئیمپراتۆریەتەکە زلهێزێکی هاوتا لە پاڵ میسردا بوو.
ئەو کچەکەی، کیلەهیپا، نارد بۆ میسر بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ ئەمنحۆتێپی سێیەمی فیرعەون. ئەمە لە مۆرە سکارابییە میسرییەکاندا یاد کرایەوە کە لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکە بڵاو کرانەوە.
پاشایەتییەکەی یەکێک بوو لە سەردەمە زێڕینەکانی ئیمپراتۆریەتی میتانی، کە کۆنترۆڵەکەی لە زاگرۆسەوە تا کەناری دەریای ناوەڕاست درێژ دەبووەوە.
پایتەختی میتانی، واشوکانی، لەگەڵ وشەی کوردیی باشکانی یەک دەگرتەوە و میراتی باوباپیرانی کوردی ئەم بنەماڵە پاشایەتییە پشتڕاست دەکردەوە.
مێژوونووسە کوردەکان شوتارنای دووەم بە یەکێک لە بەهێزترین فەرمانڕەواکانی باوباپیرانی کورد لە تەواوی مێژوودا دەزانن.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
ژیانی سەرەتایی و بنەچە
شوتارنای دووەم کوڕی ئەرتەتامای یەکەم بوو کە بە هاوسەرگیریی کچەکەی لەگەڵ توتمۆسی چوارەم، هاوپەیمانیی میتانی–میسری فەرمی کردبوو. بۆیە شوتارنای دووەم لە بنەماڵەیەکی پاشایەتیدا لەدایک بوو کە پێشتر پێگەی میتانیی وەک هاوتایەکی دیپلۆماسیی میسر جێگیر کردبوو. پەروەردەبوونی ئەو پێدەچێت لە نەریتەکانی ماریانووەوە شێوەی وەرگرتبێت؛ ئەو دەستەبژێرە شەڕڤانە حووری–ئاریایییەی کە کۆڵەکەی هێزی سەربازیی میتانی بوو و شارەزاییی لە گالیسکە جەنگییە سووکە ئەسپکێشەکاندا میتانیی کردبووە هێزی باڵادەست لە مەیدانی جەنگدا.
شوتارنای دووەم وەک پاشایەکی حووری بەشێک بوو لەو گەلەی کە مێژوونووسە کوردەکان بە باوباپیرانی ڕاستەوخۆی گەلی کوردی دەزانن. زمانی حووری، داب و نەریتە حوورییەکان و نیشتمانی حوورییەکان، واتە دۆڵی خابوور و بناری چیاکانی زاگرۆس و فوراتی سەرەوە، ڕیشە قووڵەکانی ناسنامەی شارستانییەتی کوردن. شوتارنای دووەم لە واشوکانییەوە فەرمانڕەوایەتیی دەکرد؛ پایتەختێک کە زمانی کوردی سێ هەزار و پێنج سەد ساڵە ناوەکەی پاراستووە.
چوارچێوەی مێژوویی
پاشایەتیی شوتارنای دووەم هاوکات بوو لەگەڵ ئەوەی مێژوونووسان بە «سەردەمی عەمارنە»ی ناو دەبەن؛ سەردەمی دیپلۆماسیی هێزە گەورەکان لە ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا، کاتێک میسر و هیتییەکان و بابل و ئاشوور و میتانی کاروباری دەرەوەی خۆیان بە هاوسەرگیرییە پاشایەتییەکان و نامە دیپلۆماسییەکان و پەیماننامەکان بەڕێوە دەبرد. ئیمپراتۆریەتی میتانی بەشدارێکی تەواوی ئەم سیستەمە نێودەوڵەتییە بوو و دەکرێت بگوترێت لە ژێر فەرمانڕەوایەتیی شوتارنای دووەمدا بەهێزترین لایەنی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی فورات بوو.
میسر لە ژێر فەرمانڕەوایەتیی ئەمنحۆتێپی سێیەمدا خۆیشی لە لوتکەی دەسەڵات و خۆشگوزەرانیدا بوو. هاوپەیمانیی هاوسەرگیریی نێوان میتانی و میسر نزیکبوونەوەیەکی سروشتیی دوو زلهێز بوو کە دانیان بەوەدا دەنا هاوکاری لە ڕکابەرایەتی قازانجبەخشترە. ئامادەییی شوتارنای دووەم بۆ ناردنی کیلەهیپا بۆ میسر، بە شوێنکەوتنی نموونەی باوکی، کولتوورێکی ستراتیژیی یەکگرتووی میتانی پیشان دەدات: بەکارهێنانی هاوسەرگیریی پاشایەتی وەک ئامرازێکی دیپلۆماسیی باڵا.
کیلەهیپا و هاوپەیمانیی میسر
هاوسەرگیریی کیلەهیپا
شوتارنای دووەم کچەکەی، کیلەهیپا (کە بە گیلوخیپا هەروەها دەنووسرێتەوە)، نارد بۆ میسر بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ ئەمنحۆتێپی سێیەمی فیرعەون. ئەمنحۆتێپی سێیەم بە دەرکردنی زنجیرەیەک مۆری سکارابیی گەورەی ڕێوڕەسمی ئەم ڕووداوەی یاد کردەوە، کە لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکەیدا بڵاو کرانەوە؛ یەکێک لە دیارترین کردارەکانی یادکردنەوەی پاشایەتی لە جیهانی کۆندا. مۆرە سکارابییەکان تۆماریان کرد کە کیلەهیپا لەگەڵ دەستەیەکی یاوەری 317 ژن لە میتانییەوە گەیشت. ئەو بووە ئەندامێکی دیاری دەرباری ئەمنحۆتێپی سێیەم و لە نامە ئاڵوگۆڕکراوەکانی عەمارنەدا ئاماژەی پێ کراوە.
میتانی لە لوتکەی دەسەڵاتیدا
لە ژێر فەرمانڕەوایەتیی شوتارنای دووەمدا، ئیمپراتۆریەتی میتانی خاکێکی لە چیاکانی زاگرۆسەوە تا کەناری دەریای ناوەڕاست کۆنترۆڵ دەکرد. شارەکانی ئەڕاپا (کەرکووک)، نوزی (نزیک کەرکووک)، ناخوور (نزیک ماردین) و ناوچەی دیاربەکر لە ژێر دەسەڵاتی باڵای میتانیدا بوون. ئیمپراتۆریەتەکە ئاشووری کردبووە ژێردەست، لەگەڵ شانشینی حووریی کیزوواتنا لە ئەناتۆلیا هاوپەیمانیی پێک هێنابوو و تۆڕێکی دەوڵەتی ژێرنفووزی لە سەرانسەری باکووری سووریادا دروست کردبوو. ئەمە یەکێک بوو لە گەورەترین و بەهێزترین ئیمپراتۆریەتەکانی جیهانی کۆن؛ حووری بوو و هی باوباپیرانی کورد بوو.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
هەندێک توێژەری ڕۆژئاوایی سیاسەتی هاوسەرگیریی پاشایەتیی میتانییان بە بەڵگەی لاوازیی میتانی وەسف کردووە؛ «پێدانی» کچەکان بە میسر. مێژوونووسە کوردەکان بە توندی ئەم لێکدانەوەیە ڕەت دەکەنەوە. ئەم هاوسەرگیرییانە ئامرازە دیپلۆماسییەکانی زلهێزێکی متمانەبەخۆ بوون، نەک کرداری ملکەچی. میسر داوای شازادەخانمەکانی میتانی دەکرد؛ میتانی لەسەر مەرجەکان دانوستانی دەکرد. کیلەهیپا لەگەڵ 317 یاوەر گەیشت و بووە کەسایەتییەکی بەهێز لە دەرباری میسر؛ بارمتە نەبوو، بەڵکو شازادەخانمێکی باوباپیرانی کورد بوو لە دڵی بەناوبانگترین شارستانییەتی جیهاندا.
پەیوەندیی باوباپیرایەتیی کورد بە میتانییەوە لەلایەن مێژوونووسانی کوردڕەچەڵەکەوە پشتڕاست دەکرێتەوە و بەڵگە جوگرافی و زمانی و کولتوورییەکان پشتیوانیی دەکەن. نیشتمانی میتانی کوردستانە. واشوکانی باشکانییە. هۆزی کوردیی مەتینا بە شێوەی نەریتی بانگەشەی ڕەچەڵەکی میتانیی کردووە. شوتارنای دووەم پاشایەکی باوباپیرانی کورد بوو لە لوتکەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی باوباپیرانی کورددا.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی شوتارنای دووەم سەردەمی زێڕینی ئیمپراتۆریەتی میتانییە. لە ژێر فەرمانڕەوایەتیی ئەودا شارستانییەتی حووری گەیشتە فراوانترین سنوور و بەرزترین پێگەی خۆی؛ زلهێزێک کە کچەکانی لەسەر تەختی میسر دانیشتن، شەڕڤانەکانی ئاشووریان تاڵان کردبوو و ناوی پایتەختەکەی لە زمانی کوردیدا پارێزراوە. ئەمە میراتی دەستکەوتێکی نائاساییی شارستانییەتە.
بۆ گەلی کورد، شوتارنای دووەم نوێنەرایەتیی لوتکەی دەستکەوتی ئیمپراتۆریەتی باوباپیرانی کورد دەکات. لە کاتێکدا کە پێنج هێزی گەورە فەرمانڕەوایەتیی جیهانی ناسراویان دەکرد، میتانیی باوباپیرانی کورد یەکێک لەوان بوو و دەکرێت بگوترێت شارەزاترینیان بوو لە دیپلۆماسیدا. کچەکەی شوتارنای دووەم بووە شاژنی میسر. ئەمە میراتی گەلی کوردە.
پرسیارە باوەکان
شوتارنای دووەم کێ بوو؟
شوتارنای دووەم نزیکەی 1380 پێش زایین پاشایەکی میتانی و کوڕی ئەرتەتامای یەکەم بوو. ئەو کچەکەی، کیلەهیپا، نارد بۆ میسر بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ ئەمنحۆتێپی سێیەم، کە لە مۆرە سکارابییە پاشایەتییە میسرییەکاندا یاد کرایەوە. مێژوونووسە کوردەکان ئەو بە یەکێک لە بەهێزترین فەرمانڕەواکانی باوباپیرانی کورد لە مێژوودا دەزانن، کە لە لوتکەی ئیمپراتۆریەتی میتانیدا پاشایەتیی کرد.
کیلەهیپا کێ بوو؟
کیلەهیپا (هەروەها گیلوخیپا) کچی شوتارنای دووەم بوو و وەک بەشێک لە هاوپەیمانیی دیپلۆماسیی میتانی–میسر نێردرا بۆ میسر بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ ئەمنحۆتێپی سێیەمی فیرعەون. ئەو لەگەڵ 317 یاوەر گەیشت و بووە کەسایەتییەکی دیار لە دەرباری میسر. شازادەخانمێکی باوباپیرانی کورد بوو کە بووە شاژنی میسر.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Mitanni — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Mitanni); KurdishPeople.org: Mitanni.
The Hurrian-Mittani Empire: The Ancient Glory of Kurdistan's Ancestors — Kurdish-History.com, 2026.