سوڵتان سەهاک کێ بوو؟
سوڵتان سەهاک، کە بە سوڵتان ئیسحاق بەرزەنجیش ناسراوە و بە کوردی «سوڵتان سەھاک»ە، ڕابەرێکی ئایینیی کوردی کۆتاییی سەدەی 14 و سەرەتای سەدەی 15 بوو کە شێوەی نوێی یارسانی دامەزراند یان چاکسازیی تێدا کرد؛ نەریتێکی ئایینیی کوردیی تێکەڵ کە بە ئەهلی حەق یان کاکەییش ناسراوە. لە نەریتی یارساندا وەک چوارەمین لە حەوت جەستەگرتنی حەقیقەتی خودایی ڕێزی لێ دەگیرێت؛ ئەو کەسایەتییە ناوەندییەی باوەڕ وایە ڕاستیی خودا لە چوارەمین قۆناغی مێژووی پیرۆزدا بە تەواوترین شێوە تێیدا دەرکەوتووە.
لە خێزانێکی هەژاری کورد لە بەرزنجە، نزیک سلێمانی، لەدایک بوو، لەو ناوچەیەی ئێستا کوردستانی عێراقە. دایکی خاتوون دایەرە بوو، کە بە خاتوونی ڕەزباریش ناو دەبردرێت و ئەندامێکی هۆزی جاف بوو؛ دەگوترێت باوکی شێخ عیسا بوو لە ڕەچەڵەکی ئایینیی بەرزەنجیی شێخە کوردەکان. ئەم ڕەچەڵەکە پەیوەندیی بە هەردوو نەریتی شێخایەتیی سۆفیگەری و جیهانی هۆزە کوردەکانی بەرزاییەکانی زاگڕۆسەوە پێ دەبەخشی.
گرنگیی سوڵتان سەهاک لە مێژووی کورددا لە هەر دەستکەوتێکی دیاریکراوی سیاسی یان زانستی تێدەپەڕێت: ئەو کەسایەتییە ئایینییە ناوەندییەکەی یارسانە؛ ئایینێک کە کۆمەڵگە کوردییەکانی ناوچە سنوورییەکانی زاگڕۆسی نێوان ئێران و عێراق بۆ زیاتر لە شەش سەدە پەیڕەویان کردووە و ئەمڕۆ بە خەماڵاندن یەک تا سێ ملیۆن شوێنکەوتووی هەیە. دەقە پیرۆزەکەی، کەلامی سەرانجام («گوتاری ئەنجام»)، هێشتا کتێبە پیرۆزە سەرەکییەکەی یارسانە.
خاڵە سەرەکییەکان
• سوڵتان سەهاک (کۆتاییی سەدەی 14 و سەرەتای سەدەی 15) ڕابەرێکی ئایینیی کوردی بەرزنجە، نزیک سلێمانی، بوو کە یارسانی (ئەهلی حەق/کاکەیی) دامەزراند یان چاکسازیی تێدا کرد.
• لە نەریتی یارساندا وەک چوارەمین لە حەوت جەستەگرتنی خودایی ڕێزی لێ دەگیرێت؛ ئەو کەسایەتییە ناوەندییەی ڕاستیی خودا بە تەواوترین شێوە تێیدا دەردەبڕدرێت.
• لە خێزانێکی کورد لەدایک بوو کە پەیوەندیی بە ڕەچەڵەکی شێخە بەرزەنجییەکان و هۆزی جافەوە هەبوو.
• لە گوندی شێخان لە ئەوڕامان/هەورامان نیشتەجێ بوو و بنەما سەرەکییەکانی یارسانی ڕێک خست؛ ئایینێک کە عیرفانی سۆفی، شیعی و کوردیی پێش ئیسلام تێکەڵ دەکات.
• کەلامی سەرانجام، کە بە کوردیی گۆرانی نووسراوە، بە ئەو دەدرێتە پاڵ و هێشتا کتێبە پیرۆزە سەرەکییەکەی یارسانە، کە ئەمڕۆ زیاتر لە یەک ملیۆن شوێنکەوتووی هەیە.
زانیارییە خێراکان
پێڕستی ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
سوڵتان سەهاک لە بەرزنجە، نزیک سلێمانی لە کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ، لەدایک بوو. گێڕانەوەی لەدایکبوونی لە نەریتی یارساندا بە چیرۆکی پەرجووەکان دەورە دراوە: دەگوترێت دایکی خاتوون دایەرە بە پەرجووە دووگیان بووە؛ لە هەندێک گێڕانەوەدا وەک دووگیانبوونێکی دوشیزەیی وەسف دەکرێت، بەوەی دەنکە هەنارێک چووەتە ناو دەمی کاتێک لە ژێر دارێکدا نووستووە. ئەم گێڕانەوانەی لەدایکبوون ئەو پێگە خودایییە دەردەخەن کە لە نێو ئایینەکەدا بە سوڵتان سەهاک دەدرێت.
لەو گێڕانەوانەدا کە بنەمای مێژوویییان پتەوترە، باوکی شێخ عیسای بنەماڵەی بەرزەنجی بوو، ڕەچەڵەکێکی بەڕێزی شێخە کوردەکان، و دایکی خاتوون دایەرە بوو، ژنێک لە هۆزی جاف. ئەم پاشخانە ڕەگی بە هەردوو نەریتی شێخایەتیی کاریگەر بە سۆفیگەریی کوردستانی عێراق و پێکهاتە کۆمەڵایەتییە هۆزەکییەکانی بەرزاییەکانی کوردستانەوە دەبەستەوە.
دەگوترێت پێش گەشتکردنی بۆ بەغدا لەلای مەلا ئیلیاس شارەزووری خوێندوویەتی؛ لە بەغدا چووەتە دامەزراوەی فێربوونی ناسراوی نیزامییە. حەجی بۆ مەککە کرد و سەردانی دیمەشقی کرد، پاشان گەڕایەوە کوردستان، کە لە بەرزنجەی زێدی خۆیدا مزگەوتێکی دروست کرد و دەستی بە فێرکردنی ئایینی کرد. دوای ناکۆکییەک لەگەڵ براکانی، لە کۆتاییدا لە گوندی شێخان لە ئەوڕامان/هەورامان نیشتەجێ بوو؛ ناوچەی دۆڵە شاخاوییەکانی سنووری ئێران و عێراق کە بوو بە ناوچەی ناوەندیی یارسان.
چوارچێوەی مێژوویی
یارسان ئایینێکی تێکەڵە کە توخمەکانی ڕۆحانیەتی ئێرانیی پێش ئیسلام (لەوانە بیرۆکە گەردوونناسییە زەردەشتییەکان)، عیرفانی سۆفی، ئیسلامی شیعی (بە تایبەتی ڕێزگرتن لە عەلی کوڕی ئەبو تالیب) و نەریتە ئایینییە خۆماڵییە کوردییەکان تێکەڵ دەکات. لە ڕووی پێکهاتەوە هاوشێوەییی لەگەڵ ئێزدیایەتی و عەلەویگەریی کوردی هەیە؛ هەرسێکیان نەریتی ئایینیی کوردیی تێکەڵن کە توخمەکانی پێش ئیسلامیان لە چوارچێوەیەکی کاریگەر بە ئیسلامدا پاراستووە.
چاکسازی یان دامەزراندنی یارسان لەلایەن سوڵتان سەهاکەوە لە کۆتاییی سەدەی 14دا لە کاتێکدا بوو کە تێکچوونە سیاسییەکانی مەغۆل و تەیموورییەکان دەسەڵاتی دامەزراوە ئایینییە سوننییە نەریتییەکانیان لە بەرزاییەکانی کوردستان لاواز کردبوو. ئەم چوارچێوەیە بوارێکی بۆ دەربڕینی ناسنامە ئایینییە دیارە کوردییەکان ڕەخساند کە نەریتە کۆنترەکانیان دەپاراست و لە هەمان کاتدا توخمە ئیسلامییەکانیان بە شێوەی تایبەت تێکەڵ دەکرد.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
چاکسازی و دامەزراندنی یارسان
دەستکەوتە سەرەکییەکەی سوڵتان سەهاک ڕێکخستن و چاکسازیی یارسانە لە کۆتاییی سەدەی 14دا. ئەوەی ئایا ئایینەکەی لە بنەڕەتەوە دامەزراند، یان چاکسازیی لە نەریتێکی کۆنتردا کرد و سیستەمی بۆ دانا، لە نێو زانایاندا جێی گفتوگۆیە؛ خودی نەریتی یارسان بانگەشەی کۆنییەکی زۆر زیاتر دەکات، لە کاتێکدا مێژوونووسە ئەکادیمییەکان بە گشتی شێوەی ئێستای ئایینەکە بۆ چاکسازییەکانی سوڵتان سەهاک دەگەڕێننەوە.
حەوت خێزانی لە نێو پیرەکان (ڕێنمایە ڕۆحییەکان) هەڵبژارد بۆ ئەوەی وەک دەلیل کار بکەن؛ ئەو ناوبژیوانە ڕۆحییانەی بەرپرسی ڕێوڕەسمەکانی چوونە ناو ئایینەکەن. هەروەها بنەمای حەوت کەسایەتییە پیرۆزەکەی (هەفت تەن) ڕێک خست کە پێکەوە ئامادەبوونی خودایی لە مێژوودا پێک دەهێنن. ئەم حەوت بوونەوەرە (لەوانە خودی سوڵتان سەهاک وەک چوارەمیان) بنەمای ڕێکخستنی خوداناسی و کردەوەی ئایینیی یارسانن.
ئەو کۆمەڵەی 12,000 شوێنکەوتووەی سەرچاوەکان تەنها لە ئەوڕاماندا وەسفی دەکەن، سەرکەوتنی دەستبەجێی فێرکردنەکەی دەردەخات؛ کۆمەڵێکی بەرچاوی پەیڕەوان کە لە دەوری دەسەڵاتە پیرۆزەکەیدا ڕێک خرا بوون.
کەلامی سەرانجام
کەلامی سەرانجام («گوتاری ئەنجام» یان «وشەی دوا کۆتایی») کتێبە پیرۆزە سەرەکییەکەی یارسانە؛ کۆنترین بەشەکانی بە سوڵتان سەهاک و پیر مووسی دەدرێنە پاڵ. پیر مووسی یەکێکە لە ئەندامانی هەفت تەن و بە پێی نەریت یەکەم گواستنەوەی نووسراوی دەقەکە بە ئەو دەدرێتە پاڵ. دەقەکە بە کوردیی گۆرانی نووسراوە و دەقی بنەڕەتیی یەکێک لە کۆنترین نەریتە ئایینییە کوردییە زیندووەکانە.
کەلامی سەرانجام ئەو شیعرە پیرۆزە (کەلام) دەپارێزێت کە خەسڵەتی تایبەتی بە کردەوەی پەرستنی یارسان دەبەخشێت؛ شیعرێک کە لە ڕێوڕەسمی جەمدا (کۆبوونەوەی کۆمەڵ) لەگەڵ دەنگی تەمبوور، ئامێرە ژێدارییە پیرۆزەکەی نەریتی یارسان، دەخوێندرێت. ئەم تێکەڵەیەی دەقی پیرۆز و پێشکەشکردنی میوزیک خەسڵەتێکی پەرستنی تایبەت بە یارسان دەبەخشێت لە نێو ئایینە کاریگەرەکان بە ئیسلامدا.
ڕیزبەندیی کات و ڕووداوە گرنگەکان
گفتوگۆ، مشتومڕ و پرسیارە مێژووییەکان
بەروارەکانی ژیانی سوڵتان سەهاک بەڕاستی جێی مشتومڕن. زانا سادق سەفیزادە لەدایکبوونی لە نێوان 1053 و 1215ی زایینی دادەنێت. سەرچاوە یارسانییەکان لە کۆتاییی سەدەی 7دا دایدەنێن (ڕۆژژمێری ئیسلامی، هاوتای کۆتاییی سەدەی 13 و سەرەتای سەدەی 14ی زایینی). بەڵام باسکردنی دیدارێک لەگەڵ تەیموور (کە لە 1405 مرد) ئاماژە بەوە دەکات کە تا سەرەتای سەدەی 15 ژیاوە.
ئەو پرسیارەش جێی گفتوگۆیە کە ئایا سوڵتان سەهاک یارسانی دامەزراند یان چاکسازیی لە نەریتێکی کۆنتردا کرد. نەریتی یارسان بانگەشە دەکات کە ئایینەکە لە سەرەتای بوونەوە هەیە؛ مێژوونووسە ئەکادیمییەکان چاکسازییەکانی سوڵتان سەهاک وەک ئەو ساتە دەبینن کە شێوەی ئێستای ئایینەکەی تێدا پێک هات.
ناسنامە کوردییەکەی بە تەواوی جێگیرە؛ لە بەرزنجە، نزیک سلێمانی، لە خێزانێکی کوردی بەرزەنجی لەدایک بوو و یارسان هەمیشە لە بنەڕەتدا ئایینێکی کوردی بووە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی سوڵتان سەهاک یەکێکە لە گەورەترین و بەردەوامترین میراتەکانی مێژووی کولتووریی کورد: ئەو کەسایەتییە ناوەندییەکەی ئایینێکی زیندووە کە بە خەماڵاندن یەک تا سێ ملیۆن شوێنکەوتووی هەیە، بە تایبەتی لە ناوچە کوردییەکانی ڕۆژئاوای ئێران و باکووری عێراق چڕ بوونەتەوە. یارسان، بە تێکەڵە تایبەتەکەی خوداناسیی جەستەگرتنی خودایی، باوەڕ بە گواستنەوەی گیان، میوزیکی پیرۆز و نەریتی ئەدەبیی گۆرانی، یەکێکە لە کۆنترین ئایینەکانی جیهان کە بەردەوام پەیڕەو کراوە.
کەلامی سەرانجام، کە دەسەڵاتی پیرۆزی ئەوی هەڵگرتووە، بۆ شەش سەدە بە کوردیی گۆرانی پارێزراوە؛ بەمەش یەکێکە لە کۆنترین کۆمەڵە دەقە ناسراوەکانی ئەدەبی گۆرانی. میراتی ئەو ڕەهەندە ئایینی، ئەدەبی و کولتوورییەکانی ناسنامەی کوردی بە شێوەیەک پێکەوە دەبەستێتەوە کە کەم کەسایەتیی مێژووییی دیکە دەتوانێت هاوتای بێت.
ئەو هەروەها کەسایەتییەکە کە گرنگییەکی قووڵی لە ڕووی مافەکانی مرۆڤەوە هەیە: یارسانییەکان بۆ چەندین سەدە ڕووبەڕووی چەوسانەوە بوونەتەوە، و مانەوەی ئەو کۆمەڵگەیەی ئەو دامەزراندی، لەوانە دوای هێرشەکانی داعش بۆ سەر ئێزدییەکان و کەمینە کوردییەکانی دیکە لە 2014، شایەتیی خۆڕاگریی ئەو نەریتە دەدات کە ئەو دروستی کرد.
پەیوەندییەکانی مێژووی کورد
مەلا پەریشان؛ شاعیری کوردیی گۆرانی و هاوسەردەمی ڕاستەوخۆی، گۆرانی زمانی پیرۆزی یارسان بوو
خاتوونا فەخرا؛ پیرۆزەژنێکی ئێزدی، ئێزدیایەتی لە ڕووی پێکهاتەوە هاوشێوەییی لەگەڵ یارسان هەیە
عیزەددین شیر؛ دامەزرێنەرێکی سیاسیی کورد، لە هەمان نەوەدا
شێخ مەند؛ پیرۆزێکی ئێزدی لە نەریتێکی ئایینیی هاوتەریبی کوردی
پرسیارە باوەکان
سوڵتان سەهاک کێ بوو؟
سوڵتان سەهاک (کۆتاییی سەدەی 14 و سەرەتای سەدەی 15) ڕابەرێکی ئایینیی کوردی بەرزنجە، نزیک سلێمانی، بوو کە یارسانی دامەزراند یان چاکسازیی تێدا کرد؛ باوەڕێکی کۆنی کوردیی تێکەڵ کە بە ئەهلی حەق یان کاکەییش ناسراوە. لە خوداناسیی یارساندا وەک چوارەمین لە حەوت جەستەگرتنی خودایی ڕێزی لێ دەگیرێت.
یارسان چییە؟
یارسان (ئەهلی حەق، کاکەیی) نەریتێکی ئایینیی کوردیی تێکەڵە کە سوڵتان سەهاک لە کۆتاییی سەدەی 14دا دامەزراندی یان چاکسازیی تێدا کرد. ڕۆحانیەتی کوردیی پێش ئیسلام، عیرفانی سۆفی و توخمە ئیسلامییە شیعییەکان لە سیستەمێکی تایبەتدا تێکەڵ دەکات کە ناوەندەکەی جەستەگرتنی خودایی، گواستنەوەی گیان، میوزیکی پیرۆز (تەمبوور) و کتێبە پیرۆزە کوردییە گۆرانییەکانە.
ئایا سوڵتان سەهاک کورد بوو؟
بەڵێ. سوڵتان سەهاک لە بەرزنجە، نزیک سلێمانی لە کوردستانی عێراق، لە خێزانێکی کورد لەدایک بوو؛ باوکی لە ڕەچەڵەکی شێخە بەرزەنجییەکان و دایکی لە هۆزی جاف بوو. یارسان هەمیشە لە بنەڕەتدا ئایینێکی کوردی بووە کە زۆربەی پەیڕەوانی کۆمەڵگە کوردییەکانن.
کەلامی سەرانجام چییە؟
کەلامی سەرانجام («گوتاری ئەنجام») کتێبە پیرۆزە سەرەکییەکەی یارسانە کە بە سوڵتان سەهاک و پیر مووسی دەدرێتە پاڵ. بە کوردیی گۆرانی نووسراوە و لە شیعری پیرۆز (کەلام) پێک هاتووە کە لە ڕێوڕەسمی جەمی یارساندا لەگەڵ دەنگی تەمبوور دەخوێندرێت؛ ئامێرە ژێدارییە پیرۆزەکەی ئایینەکە.
ئەمڕۆ چەند کەس پەیڕەوی یارسان دەکەن؟
خەماڵاندنەکان لە 500,000 تا یەک ملیۆن لە ئێران دەگۆڕێن و ژمارەیەکی نادیار، بەڵام کەمتر، لە عێراق هەیە، لەگەڵ کۆمەڵگەکانی تاراوگە لە ئەورووپا و ئەمریکای باکوور. خەماڵاندنەکانی خودی کۆمەڵگەکە بەرزترن و هەندێک جار دەگەنە سێ ملیۆن. ژمارەی ورد نادڵنیایە، چونکە زۆر یارسانی بەهۆی فشاری حکومەتە ئیسلامییەکەی ئێران ئایینەکەیان دەشارنەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی Wikipedia. 'Sultan Sahak.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردان کراوە لە 2025.
بەشداربووانی Wikipedia. 'Yarsanism.' Wikipedia، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد. سەردان کراوە لە 2025.
Grokipedia. 'Sultan Sahak.' grokipedia.com. سەردان کراوە لە 2025.
Kurdish-history.com. 'Exploring the Legacy of Sultan Sahak.' سەردان کراوە لە 2025.
Tianmu Anglican Church. 'Yarsanism.' tianmu.org. سەردان کراوە لە 2025.