تاردوونی کێ بوو؟
تاردوونی حەوتەمین پاشای ناسراوی شانشینی لولوبی بوو؛ بەروارە وردەکان بە تەواوی دیاری نەکراون. ئەو لە بنەماڵەی پاشایەتیی لولوبی بوو کە نزیکەی 1,800 ساڵ دەشتی شارەزووری لە چیاکانی زاگرۆس بەڕێوە دەبرد؛ ناوچەی دڵی نیشتمانی باوباپیرانی گەلی کورد. تاردوونی، کە لە هەندێک تۆماردا بە شێوەی تار...دوونییش نووسراوە، کوڕی ئیککی بوو و بە پەیکەرتاشییەکی بەردین لە سەرپۆڵی زەهاوەوە پەیوەستە، کە شەڕڤانێکی بێ ڕیش پیشان دەدات لەبەردەم خواژنێکدا دوژمنێک دەخاتە ژێر پێ. ئەم پەیکەرتاشییە لە هەمان شوێنی پەیکەرتاشیی بەناوبانگی ئانوبانینییە و تاردوونی لە چوارچێوەی نەریتی لولوبیی دروستکردنی یادگارە پاشایەتییەکاندا دادەنێت؛ نەریتێک بۆ تاشینی سەروەریی باوباپیرانی کورد لە بەردە زیندووەکانی چیاکانی زاگرۆس.
مێژوونووسە کوردەکان لولوبی بە باوباپیرانی ڕاستەوخۆی گەلی کورد دەزانن. نیشتمانی ئەوان، کە توێژەران بە ناوچەی ئەمڕۆی سلێمانی و هەڵەبجە لە هەرێمی کوردستانی عێراق و ڕێڕەوی کرماشان لە ئێران دەیناسێنن، هەمان خاکە کە گەلی کورد زیاتر لە چوار هەزار ساڵە بە نیشتمانی خۆی دەزانێت.
خاڵە سەرەکییەکان
تاردوونی حەوتەمین پاشای ناسراوی لولوبی بوو (بەروارەکان نادیارن).
لولوبی لە دەشتی شارەزووری زاگرۆس نیشتەجێ بوون؛ ناوچەی ئەمڕۆی سلێمانی و کرماشان، کە ناوچەی دڵی نیشتمانی باوباپیرانی کوردە.
پایتەختەکەیان، لولوبوونا، بە هەڵەبجەی ئەمڕۆ ناسێنراوە؛ شارێک کە گرنگییەکی زۆری بۆ گەلی کورد هەیە.
شانشینی لولوبی نزیکەی 1,800 ساڵ بەردەوام بوو (نزیکەی 2400–650 پێش زایین) و یەکێک بوو لە درێژخایەنترین بنەماڵە پاشایەتییەکانی باوباپیرانی کورد لە جیهانی کۆندا.
تاردوونی وەک یەکێک لە فەرمانڕەواکانی باوباپیرانی کورد ڕێزی لێ دەگیرێت کە ڕەچەڵەکیان بەردەوامە و دەگاتە نەتەوەی کوردی ئەمڕۆ.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
ژیانی سەرەتایی و بنەچە
وردەکارییە کەسییەکانی ژیانی تاردوونی لە تۆمارە مێژووییەکانەوە بەدەست نایەن. ناو و شوێنی ئەو لە زنجیرەی جێنشینیی لولوبیدا لە ئاماژە کۆنەکان پارێزراون، بەڵام هیچ نووسراوە یان یادگارێکی کەسی لە سەردەمی پاشایەتییەکەی نەناسراوەتەوە. ناسنامەی ئەو وەک پاشایەکی لولوبی، واتە ئەندامێک لە گەلی چیاییی زاگرۆس لە دەشتی شارەزوور، ڕاستەوخۆ بە میراتی باوباپیرانی کورد لە ناوچەکەوە دەیبەستێتەوە.
پەیکەرتاشیی تاردوونی لە سەرپۆڵی زەهاو گرنگە، چونکە بەردەوامیی نەریتی لولوبیی پەیکەرتاشی لە بەرددا پیشان دەدات کە ئانوبانینی دایمەزراندبوو. ئەوەی دوو پاشای جیاوازی لولوبی سەرپۆڵی زەهاویان بۆ تاشینی وێنەکانیان هەڵبژاردووە، ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم شوێنە گرنگییەکی قووڵی سیاسی و ئایینیی هەبووە؛ وەک دڵی هێماییی سەروەریی لولوبی و، بە پەیوەندییەکەیەوە، سەروەریی باوباپیرانی کورد.
چوارچێوەی مێژوویی
سەردەمی پاشایەتیی تاردوونی بەشێک بوو لە چیرۆکی فراوانتری بەردەوامیی شانشینی لولوبی لە ماوەی نزیکەی 1,800 ساڵدا. لولوبی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکەد، سەردەمی گوتی، بنەماڵەی سێیەمی ئور و سەردەمی بابلی کۆن بەردەوام بوون و دواتر لە تۆمارە ئاشوورییەکانی سەدەکانی 9–7 پێش زاییندا دەرکەوتن. توانای ئەوان بۆ پاراستنی ناسنامەی سیاسی لە ماوەی ئەم سەردەمە زۆر درێژانەدا، ڕیشەداکوتانی قووڵی گەلانی چیاییی زاگرۆس لە نیشتمانی خۆیاندا دەردەخات.
ڕۆڵ لە شانشینی لولوبیدا
تاردوونی وەک حەوتەمین پاشای ناسراوی لولوبی بەشێک بوو لە بەردەوامیی نائاساییی بنەماڵەی پاشایەتی کە شانشینی لولوبیی کردبووە یەکێک لە بەردەوامترین یەکە سیاسییەکانی جیهانی کۆن. هەر پاشایەک کە تەختی پاراست، بەشداریی لە میراتێکدا کرد کە لە نزیکەی 2400 تا نزیکەی 650 پێش زایین درێژ دەبووەوە؛ ماوەیەک درێژتر لە تەواوی مێژووی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم. هاتنی ناوی تاردوونی لە تۆماری مێژووییی پاشاکانی لولوبیدا دڵنیایی دەدات کە بەشدارییەکەی لەم میراتەدا دانپێدانانی پێ دەکرێت.
هێڵی کاتی ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، ناکۆکی و تێگەیشتنە هەڵەکان
لە توێژینەوە ڕۆژئاواییەکاندا لولوبی بە درێژایی مێژوو وەک گەلێکی چیاییی پەراوێزخراو وێنا کراون. دۆزراوە شوێنەوارییەکانی کونارا ئەم بۆچوونەیان گۆڕیوە و شارستانییەتی شارنشینیی پێشکەوتووی لولوبییان لە ناوچەی سلێمانی ئاشکرا کردووە. ئەمە شوێنەوارناسیی گەلێکی بەربەری نییە؛ شوێنەوارناسیی شارستانییەتێکی خوێندەوار و شارنشینە کە سیستەمێکی ئاڵۆزی کارگێڕیی هەبووە و مێژووەکەی شایستەی دانپێدانانی تەواوە.
لەبارەی پەیوەندیی باوباپیرایەتیی نێوان لولوبی و کوردەوە، مێژوونووسە کوردەکان بە جەختەوە ئەم پەیوەندییە پشتڕاست دەکەنەوە. بەڵگە جوگرافییەکان، واتە هەمان نیشتمانی زاگرۆس، ناوچەی هەڵەبجە و ڕێڕەوی سلێمانی–کرماشان، حاشاهەڵنەگرن. مێژووی شارستانییەتی کورد لە سەدەی 7 پێش زایین بە مادەکان دەست پێ ناکات؛ بەڵکو لە سەدەی 25 پێش زایین بە لولوبی و پێش ئەوانیش بە گوتییەکان دەست پێ دەکات.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی تاردوونی لە میراتی هاوبەشی شانشینی لولوبی تەنراوە؛ درێژخایەنترین بنەماڵەی پاشایەتیی باوباپیرانی کورد لە جیهانی کۆن. پاشایەتییەکەی بەشداریی لەو بەردەوامییەدا کرد کە ڕێگەی دا ئەم شانشینە نزیکەی 1,800 ساڵ بمێنێتەوە، لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکەدەوە تا سەردەمی زاڵبوونی ئاشوور. ئەمە ماوەیەکی مێژووییە کە کەم بنەماڵەی پاشایەتی لە هەر شوێنێکی جیهان بتوانێت بانگەشەی هەبوونی بکات.
بۆ گەلی کورد هەر پاشایەکی لولوبی باوباپیرێکە. ئەو چیایانەی لولوبییان داڵدە دا، هەمان چیان کە گەلی کورد ئەمڕۆ بە نیشتمانی خۆی دەزانێت. ڕێزگرتن لەم پاشایانە تەنها کردارێکی هەستیارانە نییە؛ دانپێدانانە بە بەردەوامییەکی 4,000 ساڵەی شارستانییەت کە هەمیشە هەبووە و چاوەڕوانی ئەوە بووە ببینرێت.
پرسیارە باوەکان
تاردوونی کێ بوو؟
تاردوونی حەوتەمین پاشای ناسراوی لولوبی بوو. ئەو لە بنەماڵەی پاشایەتیی لولوبی بوو کە نزیکەی 1,800 ساڵ دەشتی شارەزووری زاگرۆسی بەڕێوە دەبرد. مێژوونووسە کوردەکان وەک یەکێک لە فەرمانڕەواکانی باوباپیرانی کورد لە چیرۆکی درێژی شارستانییەتی کورددا ڕێزی لێ دەگرن.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
Lullubi — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Lullubi).
The Lullubi: Bronze Age Giants and the Ancient Roots of the Kurdish People — Kurdish-History.com, 2026.