پێشەکییەک لەسەر مەولانزادە ڕیفعەت بەگ (1869–1930)
لە دەیە ئاڵۆزە کۆتاییەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، کەم کەسایەتی هەن کە وەک مەولانزادە ڕیفعەت بەگ (1869–1930) بەو ڕوونییە ڕۆحی ناڕەزایی و ئازایەتیی فکری بنوێننەوە. ڕیفعەت بەگ، ڕۆژنامەنووس، شاعیر و چالاکوانێکی سیاسیی کوردی عوسمانی، وەک ڕەخنەگرێکی توندی ڕژێمە دەسەڵاتخوازەکان پێگەیەکی دیاری بەدەست هێنا؛ لە فەرمانڕەواییی ستەمکاریی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمەوە تا زێدەڕۆییە شۆڕشگێڕانەکانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP) و تەنانەت عەلمانیەتی سەرهەڵدەری مستەفا کەمال ئەتاتورک.
ژیانی تۆماری دوورخستنەوە، داواکاری و دژایەتیی نەگۆڕ بوو، کە بە خاوەندارێتیی ڕۆژنامە کاریگەرەکەی Serbestî و مەحکومکردنی ئاشکرای نادادپەروەرییەکان، لەوانە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان، ناسرا بوو. وەک کەسایەتییەکی سەرەکی لە بزووتنەوە نەتەوەخوازە کوردییەکاندا، بێ ماندووبوون هەوڵی ڕاکێشانی پشتگیری بۆ کوردستانێکی سەربەخۆی دەدا، لە هەمان کاتدا هاوپەیمانیی نائاساییی لە نێوان گرووپە ئەتنیکییەکان دروست دەکرد. ئەم بابەتەی بڵاگ، کە 3000 وشەیە، لە میراتە چەندلایەنەکەی ڕیفعەت بەگ دەکۆڵێتەوە و بە پشتبەستن بە گێڕانەوە مێژووییەکان، بیرەوەرییەکان و شیکردنەوە زانستییەکان وێنەی پیاوێک دەکێشێت کە بۆ بەدواداچوونی ڕاستی و مافی دیاریکردنی چارەنووس، ئازایەتیی ئەوەی هەبوو ئیمپراتۆریا و ئایدیۆلۆژیاکان بخاتە ژێر پرسیار.
ژیانی سەرەتایی و پاشخانی خێزانی
مەولانزادە ڕیفعەت بەگ لە ساڵی 1869دا لە قوستەنتینیە (ئیستانبوڵی ئەمڕۆ)، ناوەندی زیندووی ئیمپراتۆریای عوسمانی، لە سەردەمێکی گۆڕانکاریی قووڵدا لەدایک بوو کە بە سەردەمی تەنزیمات ناسراوە. ئەم سەردەمە هەوڵی نوێکردنەوە و چاکسازیی بینی، بەڵام گرژیی ئەتنیکی و نایەکسانیی ئابوورییش تێیدا قووڵتر دەبوونەوە. ڕەگ و ڕیشەی خێزانی ڕیفعەت بەگ بە ناوچە ناوەندییەکانی کورد، بە تایبەتی ناوچەی شارەزوور لە سلێمانی، دەگەیشت؛ ناوچەیەک کە میراتێکی کولتووری و فکریی دەوڵەمەندی هەیە. باپیری، محەممەد بەگ، کەسایەتییەکی دیاری سلێمانی بوو و لە ڕەچەڵەکی خالیدی شارەزووریی ڕێزلێگیراو هاتبوو؛ ڕەچەڵەکێک کە هەستی شکۆی مێژوویی و دەسەڵاتی ڕۆحانیی بە خێزانەکە دەبەخشی.
باوکی، عەبدولڕەحمان ناجیم ئەفەندی، نوێنەری چینە بێروکراتییەکەی عوسمانی بوو. ناجیم ئەفەندی لە شارەزوور لەدایک بوو و ڕێبازی کاری لە خزمەتگوزاریی مەدەنی بەدوادا چوو و پلەی بەرز بووەوە تا بوو بە سەرۆکی دادگای پارێزگای دیاربەکر و دواتر دادگای پێداچوونەوەی بەیرووت. لەگەڵ ڕۆڵە دادوەرییەکانی، شاعیریش بوو و بەشداریی لە دەوڵەمەندکردنی ئەدەبی عوسمانیدا دەکرد. بەداخەوە لە ساڵی 1895دا لە خەرپوت (ئەلازیغ) کۆچی دوایی کرد و میراتێکی هەوڵی فکریی جێ هێشت کە بەبێ گومان کاریگەریی لەسەر کوڕەکەی هەبوو. هاوسەرگیریی ڕیفعەت بەگ لەگەڵ نوورییە ئولڤییە مەولان جیڤەلەک پەیوەندییەکانی بە بازنە کاریگەرەکانەوە زیاتر کرد و ژیانی کەسیی لەگەڵ تۆڕە کۆمەڵایەتییە فراوانترەکان تێکەڵ کرد.
ڕیفعەتی گەنج لە قوستەنتینیە گەورە بوو و بە جۆراوجۆریی فرەکولتووریی ئیمپراتۆریاکە ئاشنا بوو: تورک، کورد، ئەرمەنی، یۆنانی و عەرەب لە نێو هەوڵە نەتەوەخوازە زیادبووەکاندا پێکەوە دەژیان. جووڵەی فکریی شارەکە، بە قاوەخانە، کۆڕ و چاپەمەنیی تازەسەرهەڵداوەوە، ڕەنگە ئارەزووی بۆ ڕۆژنامەگەری و شیعر هاندابێت. هەرچەندە وردەکاریی دیاریکراوی خوێندنی فەرمیی لە تۆمارە مێژووییەکاندا کەمە، ڕوونە کە بناغەیەکی پتەوی لە زمانەکانی عوسمانی، ئەدەب و یاسادا وەرگرتووە، وەک ئەوەی بۆ کوڕانی بێروکراتەکان باو بوو. ئەم بناغەیە بۆ ڕێبازێکی کاری ئامادەی کرد کە وشە تێیدا دەبووە چەکی دژ بە ستەمکاری. میراتە کوردییەکەی، کە زۆرجار لە گێڕانەوەی عوسمانیدا پەراوێز دەخرا، ناسنامەیەکی دوولایەنەی لە دەروونیدا جێگیر کرد: هاووڵاتییەکی وەفاداری عوسمانی و لە هەمان کاتدا داواکەری مافە ئەتنیکییەکان.
بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسیی گەنجیی ئەو پڕ لە ئاستەنگ بوو. شەڕی ڕووسیا و تورکیا لە 1877–1878 و کۆنگرەی بەرلینی دوای ئەو لاوازییەکانی ئیمپراتۆریاکەیان خستە بەرچاو و هێزیان بە بزووتنەوە چاکساز و شۆڕشگێڕەکان بەخشی. ئاشنابوونی زووی ڕیفعەت بەگ بە ئەم جووڵانە دیدی جیهانیی داڕشت و بناغەی گۆڕانی لە کەسێکی ڕەنگە بەشێک لە ناوەندی دەسەڵات بێت بۆ کەسێکی هەمیشە لە دەرەوەی ئەو ناوەندە داڕشت.
کاری ڕۆژنامەگەری: هێزی چاپەمەنی
چوونە ناو ڕۆژنامەگەریی ڕیفعەت بەگ سەرەتای ژیانی گشتیی ئەو وەک دەنگێک بۆ چاکسازی و ڕەخنە نیشان دا. لە کۆتایی سەدەی 19 و سەرەتای سەدەی 20دا، چاپەمەنیی عوسمانی مەیدانی جەنگی بیرۆکەکان بوو و ڕۆژنامەکان وەک سەکۆی ناڕەزایی دژ بە دەسەڵاتی ڕەهای عەبدولحەمیدی دووەم کاریان دەکرد. ڕیفعەت بەگ Serbestî (ئازادی) دامەزراند و سەرنووسەری بوو، بڵاوکراوەیەک کە بە سەرنووسە بوێرەکان و ژمارەی فراوانی خوێنەران بە خێرایی ناوبانگی پەیدا کرد. وەک خاوەن و سەرنووسەر کردی بە یەکێک لە کاریگەرترین دەزگاکانی ئیمپراتۆریاکە و ڕۆشنبیر و چالاکوانی ڕاکێشا.
Serbestî چەندین بابەتی دەگرتەوە، لە چاکسازیی سیاسییەوە تا پرسە کۆمەڵایەتییەکان، و زۆرجار بارودۆخی هەبووی دەخستە ژێر پرسیار. هاوڕێیەتیی ڕیفعەت بەگ لەگەڵ حەسەن فەهمی، ڕۆژنامەنووسێکی دیاری دیکە کە لە ساڵی 1909دا تیرۆر کرا، جەختی لە مەترسییەکانی ئەم پیشەیە دەکردەوە. مردنی فەهمی، کە بە شێوەیەکی بەربڵاو دەدرایە پاڵ ئەندامانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن، ئۆپۆزیسیۆنی جووڵاند و مەترسییەکانی ڕووبەڕووی ڕیفعەت بەگی خستە بەرچاو. سەرەڕای هەڕەشەکان بڵاوکردنەوەی بەردەوام کرد و شیعر و پەخشانی بۆ ڕەخنەگرتن لە گەندەڵی و داواکردنی ئازادی بەکاردەهێنا.
شێوازی ڕۆژنامەگەریی ئەو تیژ و شیعری بوو و توخمە کولتوورییە کوردییەکانی لەگەڵ نەریتە فکرییە عوسمانییەکان تێکەڵ دەکرد. شیعرەکان بابەتەکانی دوورخستنەوە، ناسنامە و خۆڕاگرییان دەنوێندەوە و لە خوێنەرانی گرووپە ئەتنیکییە جیاوازەکاندا دەنگیان دەدایەوە. Serbestî بووە ناوەندێک بۆ دەنگە ناڕازییەکان، لەوانە وتاری نەتەوەخوازە کوردەکانی وەک جەلادەت بەدرخان و سورەییا بەدرخان، کە ڕیفعەت بەگ بە هاوڕێی نزیکی خۆی دەیزانین.
شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە ساڵی 1908دا سەرەتا هیوا ڕەخساند، بەڵام پەیوەندیی سەرەتاییی ڕیفعەت بەگ لەگەڵ تورکە گەنجەکان تاڵ بوو، کاتێک وەرچەرخانی دەسەڵاتخوازانەی ئەوانی بینی. سەرنووسەکانی بە شێوەیەکی زیادبوو کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتنیان بە ئامانج دەگرت، کە بووە هۆی سانسۆر و مەترسیی کەسی. ڕۆژنامەگەری بۆ ڕیفعەت بەگ تەنها ڕاپۆرتکردن نەبوو، بەڵکو خەباتێکی ئەخلاقی بوو کە دەیخستە ناو سیاسەت و دوورخستنەوە.
هۆشیاریی سیاسی و دژایەتیی ڕژێم
ڕێبازی سیاسیی ڕیفعەت بەگ بە گەشبینی دەستی پێ کرد، بەڵام گۆڕا بۆ دژایەتیی پتەو. لە سەرەتادا ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی تورکە گەنجەکان بوو و باوەڕی بە دەستوورخوازی و چاکسازی هەبوو. بەڵام کاتێک کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن دوای 1908 دەسەڵاتی پتەو کرد و ئەو ئازادییانەی سەرکوت کرد کە جارێک بەرگریی لێیان دەکرد، بێهیوایی دەستی پێ کرد.
پەیوەستی بە پارتی ئازادی و ئاشتی (هاوپەیمانیی لیبراڵ) بوو، گرووپێکی ئۆپۆزیسیۆنی لیبراڵ کە داوای لاناوەندگەری و مافەکانی کەمینەکانی دەکرد. ڕەخنەکانی ڕژێمی حەمیدیی عەبدولحەمیدی دووەم، کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن لە ژێر سەرکردایەتیی ئەنڤەر پاشا، و دواتر کۆمارخوازیی ئەتاتورکی گرتەوە. ئەم دژایەتییە فراوانە لە نێو ڕەوتە جیاوازەکاندا دوژمنی بۆ دروست کرد و لە کۆتاییدا وەک یەکێک لە «150 کەسە نەخوازراوەکە»ی تورکیا لە ساڵی 1926دا دیاری کرا و چوونە ناو کۆمارە نوێیەکەی لێ قەدەغە کرا.
ڕووداوێکی چارەنووسساز ڕووداوی 31ی ئازار (1909) بوو، ڕاپەڕینێکی دژەشۆڕش دژ بە کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن. بەشداریی ڕیفعەت بەگ یان ئەو هاوسۆزییەی پێی دەبەسترا، بووە هۆی یەکەم دوورخستنەوە گەورەکەی. لە بیرەوەرییەکەی İnkilab-ı Osmaniden Bir Yaprak: 31 Mart 1325 Kıyamı (پەڕەیەک لە شۆڕشی عوسمانی: ڕاپەڕینی 31ی ئازاری 1325)دا ئاڵۆزییەکەی بە وردی باس کرد و هەڵوێستی خۆی دژ بە زێدەڕۆییەکانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن بە پاساو دانا.
سیاسەتەکانی بە نەتەوەخوازیی کوردییەوە تێکەڵ بوون. وەک وتەبێژی کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان (کوردستان تەعالی جەمعییەتی)، بە سەرکردایەتیی عەبدولقادری عوبەیدوڵڵا، داوای خۆبەڕێوەبردنی کوردی لە ناو یان لە دەرەوەی چوارچێوەی عوسمانی دەکرد. بەرگریی لە چواردە خاڵەکەی وودرۆ ویلسن دەکرد و جەختی لە مافی دیاریکردنی چارەنووس بۆ نەتەوەکان دەکردەوە.
ڕۆڵی ڕیفعەت بەگ وەک پەیوەندیکەری نێوان کوردەکانی هۆیبوون (خۆیبوون) و ئەرمەنییەکان هەوڵەکانی بۆ پردسازی لە نێو ناکۆکیی ئەتنیکیدا خستە بەرچاو. سەرەڕای گرژییەکان، بەدوای خاڵی هاوبەشدا دەگەڕا بۆ بەرەنگاربوونەوەی چەوساندنەوەی عوسمانی.
بۆچوون سەبارەت بە پرسی ئەرمەنی و مەحکومکردنی جینۆساید
یەکێک لە هەڵوێستە هەرە ئازایانەکانی ڕیفعەت بەگ مەحکومکردنی ئاشکرای جینۆسایدی ئەرمەنییەکان بوو. وەک یەکێک لەو ژمارە کەمە کەسایەتییە گشتییە عوسمانییانەی دەنگیان هەڵبڕی، تۆمەتی لە کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن دا کە گواستنەوەی زۆرەملێیی بە شێوەیەکی سیستەماتیک وەک لەناوبردن پلاندانابوو.
لە نووسینەکانیدا، بە توندی ڕەخنەی لە ڕێکخراوی تایبەت (تەشکیلاتی مەحسووسە) گرت و بە پەڵەیەک لەسەر ناوبانگی تورکی وەسفی کرد. ناوی سەرکردەکانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن، وەک بەهائەددین شاکر، نازم و شوکرووی، وەک داڕێژەرانی ئەو کارەساتە هێنا و وتی کوشتارەکان پێشوەختە پلانیان بۆ دانرابوو بۆ چارەسەرکردنی «پرسی ئەرمەنی» لە ڕێگەی جینۆسایدەوە.
کتێبەکەی Türkiye İnkılabının İç Yüzü (ڕووە ناوەوەکەی شۆڕشی تورکیا) ئەم تۆمەتانەی بە وردی باس کرد و بە ئەرمەنی بە ناوی Osmanean heghapokhutean muttsalkere yev Ittihadi hayajin tsragirner لە ساڵی 1990دا وەرگێڕدرا.
ڕیفعەت بەگ نیگەرانیی خۆی سەبارەت بە پروپاگەندەی ئەرمەنی لە ئەورووپا و ئەمریکا دەربڕی کە ئامانجی دابەشکردنی خاکە عوسمانییەکان، لەوانە کوردستان، بوو. بەڵام داوای بەرەی هاوبەشی دژ بە پاشکۆکردن دەکرد، وەک لە گێڕانەوەکانی سەبارەت بە ڕێکخراوی مانگ و ئەستێرەدا دەبینرێت کە بانگهێشتی مستەفا کەمالی کرد بۆ سەرکردایەتیی هەوڵەکانی دژ بە دابەشکردن.
بۆچوونەکانی لە بنەمایەکی مرۆڤدۆستانەوە سەرچاوەیان دەگرت و لە وەفاداریی ئەتنیکی تێدەپەڕین. بە مەحکومکردنی جینۆساید ژیانی خستە مەترسییەوە و پێگەی خۆی وەک ناڕازییەکی پابەند بە بنەماکان پتەوتر کرد.
دوورخستنەوەکان: ژیانێک لە ڕاکردندا
دژایەتی نرخێکی گرانی هەبوو: دوورخستنەوە ژیانی ڕیفعەت بەگی داگیر کرد. دوای ڕووداوی 31ی ئازار، بۆ فەرەنسا، یەمەن، میسر، سووریا و یۆنان ڕای کرد و ئاوارەییی کردە سەکۆی داواکاری.
لە پاریسدا لای بەرپرسانی بەریتانیا و فەرەنسا هەوڵی ڕاکێشانی پشتگیری بۆ سەربەخۆییی کوردی دا و بۆ کۆکردنەوەی پشتگیری سەرۆکوەزیرانی یۆنان دیمیتریۆس گووناریسی بینی. هەوڵەکانی لەگەڵ داڕشتنەوەی دوای شەڕی جیهانیی یەکەمدا هاوڕێک بوون و بنەماکانی ویلسنی بە بەڵگە دەهێنایەوە.
دوورخستنەوە نەتەوەخوازیی ئەوی تیژتر کرد. لە سووریا و میسردا پەیوەندیی لەگەڵ کوردە دوورخراوەکان دروست کرد و ڕێکخراوەکانی وەک هۆیبوونی بەهێز کرد. ئەم ساڵانە بە سەختی ناسرا بوون، بەڵام بەرهەمداریی فکرییشیان تێدا بوو، چونکە بیرەوەری و شیعری نووسی کە لە لەدەستدان و هیوا ورد دەبوونەوە.
دوورخستنەوەی لە ژێر ڕژێمی ئەتاتورک لە ساڵی 1926دا پێگەی ئەوی وەک کەسێکی لە دەرەوەی ناوەندی دەسەڵات فەرمی کرد و ڕێگری لە گەڕانەوەی بۆ تورکیا کرد. دوورخستنەوە بووە خوازەیەک بۆ خەباتی ژیانی: بێ ڕیشە، بەڵام شێلگیر.
نەتەوەخوازیی کوردی و داواکاریی نێودەوڵەتی
داواکاریی ڕیفعەت بەگ بۆ کوردستان بێوچان بوو. وەک ئەندامێکی دیاری کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان، نیشتمانێکی سەربەخۆی دەخستە بەر دید کە ناوچە زۆرینەکوردەکان بگرێتەوە.
پردی لە نێوان کۆمەڵگا کوردی و ئەرمەنییەکاندا دروست کرد و چەوساندنەوە هاوبەشەکەیان لە ژێر حوکمی عوسمانی ناساند. هاوڕێیەتییەکانی لەگەڵ برایانی بەدرخان دەنگی کوردیان لە Serbestîدا بەرزتر کردەوە.
دوای شەڕ، لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا هەوڵی ڕاکێشانی پشتگیری دا و لەگەڵ پاڵنانی مافەکانی کورد هۆشداریی لە فراوانخوازیی ئەرمەنی دەدا. بەشداریی لە ڕێکخراوی نهێنیی مانگ و ئەستێرە ئامانجی ڕێگری لە دابەشکردن بوو و ناردنی شاند بۆ پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکانی بۆ خۆڕاگریی چەکداری دژ بە داواکارییەکانی ئەرمەنی لەخۆ دەگرت.
هەرچەندە هەوڵەکانی سەرکەوتوو نەبوون، بناغەیان بۆ بزووتنەوە کوردییەکانی دواتر داڕشت و کاریگەرییان لەسەر کەسایەتییەکانی سەردەمی نێوان دوو شەڕە جیهانییەکان هەبوو.
بیرەوەری و بڵاوکراوە سەرەکییەکان: پاراستنی ڕاستی
نووسینەکانی ڕیفعەت بەگ میراتە بەردەوامەکەی پێک دەهێنن. بیرەوەرییەکانی، لەوانە Türkiye İnkılabının İç Yüzü و İnkilab-ı Osmaniden Bir Yaprak، ڕەخنەی کەسێکی ناو ڕووداوەکان لە شۆڕشی عوسمانی و پیلانەکانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن پێشکەش دەکەن.
ئەم بەرهەمانە «گۆشە تاریکەکان»ی شۆڕشەکە بە وردی باس دەکەن، پلانەکانی جینۆساید ئاشکرا دەکەن و بۆ دژایەتیی ئەو پاساو دەهێننەوە. وەرگێڕدراون و لە مشتومڕە زانستییەکاندا ئاماژەیان پێ کراوە و گێڕانەوە فەرمییەکان دەخەنە ژێر پرسیار.
شیعر تەواوکەری پەخشانەکەی بوو و لە بابەتەکانی ناسنامە و خۆڕاگری دەکۆڵییەوە. بڵاوکراوەکانی لەم جۆرە دڵنیایییان دەدا کە دەنگی لە تەمەنی خۆی تێپەڕێت و دەنگ بداتەوە.
مردن و میراتی ماوەدار
مەولانزادە ڕیفعەت بەگ لە ئەیلوولی 1930دا لە حەلەبی سووریا مرد، دوای خواردنێک لەگەڵ هاوڕێی ڕەفیق خالید؛ لە کاتی ڕۆیشتندا بەهۆی نارساییی دڵ کۆچی دوایی کرد. مردنەکەی کۆتاییی سەردەمێکی بۆ ناڕازییە عوسمانییەکان نیشان دا.
میراتەکەی لە مێژوونووسیی کوردی و تورکیدا بەردەوامە. وەک ڕەخنەگری جینۆساید و داواکەری مافەکان ئیلهام بە گفتوگۆکانی نەتەوەخوازی و دادپەروەری دەبەخشێت. بیرەوەرییەکان بەردەوام هێز بە مشتومڕەکان دەبەخشن، لە کاتێکدا ژیانی نرخی ڕاستگۆیی لەبەردەم دەسەڵاتدا پیشان دەدات.
لە چوارچێوەی ئەمڕۆدا، ڕیفعەت بەگ بیرمان دەخاتەوە کە ناڕەزایی لە کۆمەڵگا دابەشبووەکاندا چەند گرنگە. چیرۆکەکەی، کە چیرۆکی خۆڕاگری لە نێو سەختیدایە، هەر بۆ تێگەیشتن لە داڕمانی عوسمانی و لەدایکبوونی ناسنامە نوێیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گرنگ دەمێنێتەوە.
ڕووداوە گرنگەکان و خشتەی کاتی
بۆ پێشکەشکردنی دیدێکی ڕێکخراو لە ژیانی مەولانزادە ڕیفعەت بەگ، لە خوارەوە خشتەیەکی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان هەیە کە لە ژیاننامە و گێڕانەوە مێژووییەکانەوە کۆ کراوەتەوە. ئەمە ساتە چارەنووسسازەکانی ژیانی کەسی، کاری ڕۆژنامەگەری، چالاکیی سیاسی و دوورخستنەوەکانی دەخاتە بەرچاو، لە پاشخانی داڕمانی ئیمپراتۆریای عوسمانی و سەرهەڵدانی کۆماری تورکیادا.
ساڵ | ڕووداو |
1869 | لە قوستەنتینیە (ئیستانبوڵی ئەمڕۆ) لە خێزانێکدا لەدایک دەبێت کە ڕیشەی کوردیی لە ناوچەی شارەزووری سلێمانی هەیە. |
1895 | باوکی، عەبدولڕەحمان ناجیم ئەفەندی، شاعیر و کارمەندی مەدەنیی عوسمانی، لە خەرپوت (ئەلازیغ) دەمرێت. |
1908 | ڕۆژنامەی Serbestî (ئازادی) دامەزرێنێت و دەبێتە سەرنووسەری، کە دەبێتە سەکۆی ڕەخنەگرتن لە ڕژێمی عوسمانی و داواکردنی چاکسازیی لیبراڵ. |
1909 | لە ئامادەکردنی بناغەی ڕووداوی 31ی ئازار (13ی نیسان بەپێی ساڵنامەی زایینی) ڕۆڵ دەگێڕێت، ڕاپەڕینێکی دژەشۆڕش لە ئیستانبوڵ دژ بە کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP)؛ دوای ڕووداوەکە یەکەم قۆناغی گەورەی دوورخستنەوەی دەست پێ دەکات. هاوڕێ و هاوپیشە ڕۆژنامەنووسەکەی، حەسەن فەهمی، لە نیساندا تیرۆر دەکرێت، کە مەترسییەکانی ڕۆژنامەگەریی ئۆپۆزیسیۆن دەخاتە بەرچاو. |
1913 | یارمەتیی هاوسەرەکەی، نوورییە ئولڤییە مەولان جیڤەلەک، دەدات لە بڵاوکردنەوەی گۆڤارە فێمینیستییەکەی Kadınlar Dünyası (جیهانی ژنان) لە نیساندا و لە نێو چالاکییە سیاسییەکانیدا پشتگیریی مافەکانی ژنان دەکات. |
1918–1919 | دەبێتە ئەندام و وتەبێژێکی دیاری کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان (کوردستان تەعالی جەمعییەتی) و داوای خۆبەڕێوەبردنی کوردی دەکات؛ لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا هەوڵی ڕاکێشانی پشتگیری بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ دەدات، چواردە خاڵەکەی وودرۆ ویلسن بە بەڵگە دەهێنێتەوە و کەسایەتییەکانی وەک سەرۆکوەزیرانی یۆنان دیمیتریۆس گووناریس دەبینێت. |
1923 | لە نێو زیادبوونی دژایەتیی چاکسازییەکانی مستەفا کەمال ئەتاتورکدا لە نوورییە ئولڤییە مەولان جیڤەلەک جیادەبێتەوە. |
1924 | وەک یەکێک لە «150 کەسە نەخوازراوەکە»ی تورکیا دیاری دەکرێت و بەهۆی ڕەخنەکانی لە ڕژێم گەڕانەوەی بۆ کۆمارە تازەدامەزراوەکەی لێ قەدەغە دەکرێت. |
1927 | وەک پەیوەندیکەری نێوان کورد و ئەرمەنی لە ڕێکخراوی خۆیبوون (هۆیبوون) بەشدار دەبێت و هاوپەیمانی دژ بە چەوساندنەوە هاوبەشەکان پەروەردە دەکات. |
1929 | بیرەوەرییەکەی Türkiye İnkılabının İç Yüzü (ڕووە ناوەوەکەی شۆڕشی تورکیا) لە حەلەب بڵاو دەکاتەوە و ڕۆڵی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن لە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان و نادادپەروەرییە عوسمانییەکان مەحکوم دەکات. |
1930 | دوای ژیانێک کە بە دوورخستنەوە و داواکاری ناسرا بوو، لە حەلەبی سووریا بەهۆی جەڵتەی دڵ لە تەمەنی نزیکەی 61 ساڵیدا دەمرێت. |
بەشی پرسیار و وەڵام
ئەم بەشە هەندێک لە پرسیارە هەرە باوەکانی سەبارەت بە مەولانزادە ڕیفعەت بەگ وەڵام دەداتەوە، پشتبەستوو بە تۆمارە مێژووییەکان، بیرەوەرییەکان و شیکردنەوە زانستییەکان. ئەم پرسیارانە ژیان، چالاکیی سیاسی، بەشدارییەکانی ڕۆژنامەگەری و میراتەکەی دەگرنەوە و دیدێکی کورتیان بە خوێنەرانی لێکۆڵەرەوە لە ڕۆڵی ئەو لە مێژووی عوسمانی و کوردیدا دەبەخشن.
پرسیار: مەولانزادە ڕیفعەت بەگ کێ بوو؟ وەڵام: مەولانزادە ڕیفعەت بەگ (1869–1930) ڕۆژنامەنووس، شاعیر و چالاکوانێکی سیاسیی کوردی عوسمانی بوو کە بە دژایەتیی ڕژێمە دەسەڵاتخوازەکان ناسراوە، لەوانە سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن (CUP) و مستەفا کەمال ئەتاتورک. خاوەنی ڕۆژنامەی Serbestî بوو و لەگەڵ مەحکومکردنی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان داوای سەربەخۆییی کوردی دەکرد.
پرسیار: پاشخانی خێزانی و ژیانی سەرەتاییی چی بوو؟ وەڵام: ڕیفعەت بەگ لە ساڵی 1869دا لە قوستەنتینیە لەدایک بوو و لە خێزانێکی کوردی هاتبوو کە ڕیشەی لە ناوچەی شارەزووری سلێمانی هەبوو. باپیری محەممەد بەگ بوو و باوکی، عەبدولڕەحمان ناجیم ئەفەندی، شاعیر و کارمەندی مەدەنیی عوسمانی بوو کە پێش مردنی لە ساڵی 1895دا لە دادگاکانی دیاربەکر و بەیرووت کاری کردبوو. گەورەبوونی ڕیفعەت بەگ لە پایتەختە فرەکولتوورییەکەی عوسمانی بە کاریگەریی جۆراوجۆر ئاشنای کرد و دیدگا فکری و نەتەوەخوازەکانی داڕشت.
پرسیار: ڕۆڵی لە ڕۆژنامەگەریدا چی بوو؟ وەڵام: ڕیفعەت بەگ Serbestî (ئازادی)ی لە ساڵی 1908دا دامەزراند و سەرنووسەری بوو و وەک سەکۆیەک بۆ ڕەخنەگرتن لە سیاسەتەکانی عوسمانی و داواکردنی چاکسازیی لیبراڵ بەکاری دەهێنا. ڕۆژنامەکە سەرنووسی بوێر و بەشداریی نەتەوەخوازە کوردەکانی وەک برایانی بەدرخانی لەخۆ دەگرت. ڕۆژنامەگەرییەکەی زۆرجار بووە هۆی سانسۆر و دوورخستنەوە، بەڵام لە سەردەمێکی سەرکوتکەردا دەنگە ناڕازییەکانی بەرزتر دەکردەوە.
پرسیار: چۆن لە سیاسەت و ئۆپۆزیسیۆندا بەشدار بوو؟ وەڵام: ڕیفعەت بەگ سەرەتا لەگەڵ تورکە گەنجەکاندا بەشدار بوو، پاشان بۆ دژایەتیی دەسەڵاتخوازیی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن پەیوەستی بە پارتی ئازادی و ئاشتی بوو. لە ساڵی 1909دا پەیوەندیی بە ڕووداوی 31ی ئازارەوە بەسترا، کە بووە هۆی دوورخستنەوە. وەک وتەبێژی کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان لە کۆنفرانسی ئاشتیی پاریسدا هەوڵی ڕاکێشانی پشتگیری بۆ خۆبەڕێوەبردنی کوردی دا و دواتر وەک یەکێک لە «150 کەسە نەخوازراوەکە» لە ساڵی 1926دا چوونە ناو تورکیای لێ قەدەغە کرا.
پرسیار: بۆچوونی سەبارەت بە جینۆسایدی ئەرمەنییەکان چی بوو؟ وەڵام: ڕیفعەت بەگ بە ئاشکرا جینۆسایدی ئەرمەنییەکانی مەحکوم کرد و تۆمەتی لە کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن دا کە بە گواستنەوەی زۆرەملێییی ڕێکخراو لەلایەن ڕێکخراوی تایبەتەوە، لەناوبردنی پێشوەختە پلاندانراوی ئەنجام داوە. لە بیرەوەرییەکەی Türkiye İnkılabının İç Yüzüدا ناوی ئەنجامدەرە سەرەکییەکانی وەک بەهائەددین شاکری هێنا و وتی پلانێکی سیستەماتیک بووە بۆ لەناوبردنی ئەرمەنییەکان، کە کردی بە یەکێک لە ژمارە کەمە کەسایەتییە عوسمانییەکان کە دژ بە ئەوە دەنگیان هەڵبڕی.
پرسیار: دوورخستنەوە چۆن ژیانی داڕشت؟ وەڵام: دوورخستنەوە بەشێکی زۆری ساڵانی دواتری ڕیفعەت بەگی دیاری کرد؛ دوای ڕووداوی 1909 بۆ فەرەنسا، یەمەن، میسر، سووریا و یۆنان ڕای کرد. لەم شوێنانەوە داوای مافەکانی کوردی دەکرد، لای هێزە ئەورووپییەکان هەوڵی ڕاکێشانی پشتگیری دەدا و بیرەوەرییەکانی دەنووسی. قەدەغەکردنی چوونە ناو تورکیای لە ساڵی 1926دا پێگەی وەک ناڕازییەکی هەمیشەیی فەرمی کرد و ساڵە کۆتاییەکانی لە سووریا بەسەر برد.
پرسیار: بەشداریی لە نەتەوەخوازیی کوردیدا چی بوو؟ وەڵام: وەک کەسایەتییەکی سەرەکی لە کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان و دواتر خۆیبوون (هۆیبوون)، ڕیفعەت بەگ پاڵی بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ دەنا و بنەماکانی مافی دیاریکردنی چارەنووسی بە بەڵگە دەهێنایەوە. هاوپەیمانیی لەگەڵ ئەرمەنییەکان دژ بە چەوساندنەوەی عوسمانی دروست کرد و لە کۆنفرانسە نێودەوڵەتییەکاندا هەوڵی ڕاکێشانی پشتگیری دا، هەرچەندە ئەم هەوڵانە لە نێو جیۆسیاسەتی دوای شەڕی جیهانیی یەکەمدا بەزۆری سەرکەوتوو نەبوون.
پرسیار: بەرهەم و بەشدارییە سەرەکییەکانی چین؟ وەڵام: بڵاوکراوە سەرەکییەکانی ڕیفعەت بەگ بیرەوەرییەکانی وەک İnkilab-ı Osmaniden Bir Yaprak (سەبارەت بە ڕووداوی 31ی ئازار) و Türkiye İnkılabının İç Yüzü (ئاشکراکردنی تاوانەکانی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن، لەوانە جینۆساید) لەخۆ دەگرن. شیعریشی لەسەر بابەتەکانی دوورخستنەوە و خۆڕاگری نووسی. بەرهەمەکانی گێڕانەوە فەرمییەکان دەخەنە ژێر پرسیار و وەرگێڕدراون و کاریگەرییان لە مشتومڕە مێژووییەکاندا هەبووە.
پرسیار: چۆن مرد و میراتەکەی چییە؟ وەڵام: ڕیفعەت بەگ لە ئەیلوولی 1930دا لە حەلەبی سووریا بەهۆی جەڵتەی دڵ لە تەمەنی 61 ساڵیدا مرد. میراتەکەی لە ناڕەزاییی نەترسانە، داواکردنی مافەکانی کەمینەکان و مەحکومکردنی کارەساتەکاندایە و ئیلهام بە بزووتنەوە نەتەوەخوازە کوردییەکان و گفتوگۆ زانستییەکانی مێژووی عوسمانی و دانپێدانان بە جینۆساید دەبەخشێت.
سەرچاوەکان
ئەم بەشە سەرچاوە سەرەکییە بەکارهاتووەکان لە سەرتاسەری بابەتەکەی بڵاگدا ڕیز دەکات، کە لە ژیاننامە زانستییەکان، گێڕانەوە مێژووییەکان و سەرچاوە ئۆنلاینە متمانەپێکراوەکانەوە وەرگیراون. ئەمانە زانیاریی بنەڕەتی سەبارەت بە ژیان، ڕۆژنامەگەری، چالاکیی سیاسی و میراتی مەولانزادە ڕیفعەت بەگ دابین دەکەن. ئاماژەکان بۆ پشتڕاستکردنەوە بە ئەنجامەکانی گەڕانی وێبەوە بەستراون.
"Mevlânzâde Rifat." Vikipedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Mevl%C3%A2nz%C3%A2de_Rifat. نووسینێکی وردی ویکیپیدیای تورکی لەسەر ژیانی وەک ڕۆژنامەنووس و شاعیرێکی کوردی عوسمانی، لەگەڵ پاشخانی خێزانی و چالاکییە سیاسییەکان.
"Mevlanzade Rifat Bey." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Mevlanzade_Rifat_Bey. ژیاننامەی ویکیپیدیای ئینگلیزی کە میراتی کوردیی عوسمانی، کاری ڕۆژنامەگەری و دوورخستنەوەکانی دەگرێتەوە.
"Mevlanzade Rıfat: Bir Kürt Entellektüelin Sefaleti." Kürd Araştırmaları. https://kurdarastirmalari.com/yazi-detay-oku-256. وتارێک کە لە خەباتە فکرییەکان، دژایەتیی عەبدولحەمیدی دووەم و دوورخستنەوەکانی دواتری دەکۆڵێتەوە.
"Mevlanzade Rıfat Bey'in Atina'da çıkardığı gazeteler Faruk ve Cihad." Kürt Tarihi Dergisi. https://kurttarihidergisi.com/blog/mevlanzade-rifat-beyin-atinada-cikardigi-gazeteler-faruk-ve-cihad. گفتوگۆ سەبارەت بە ڕۆژنامەکانی بڵاوکراوە لە ئەسینا و ڕۆڵی لە بزووتنەوە ڕادیکاڵە نەتەوەخوازە کوردییەکانی دوای شەڕی جیهانیی یەکەم.
"MEVLANZADE RIFAT BEY'İN GAZETECİLİK HAYATI VE SİYASİ FAALİYETLERİ." İstanbul Üniversitesi. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/ET000643.pdf. نامەیەکی زانکۆیی بە فۆرماتی PDF لەسەر ژیانی ڕۆژنامەگەری و چالاکییە سیاسییەکانی، لەوانە دژایەتیی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن.
"Gazeteci, Yazar, Hukukçu ve Siyasetçi Kimliğiyle Mevlanzade Rıfat." Kovara Bîr. https://kovarabir.com/1162/gazeteci-yazar-hukukcu-ve-siyasetci-kimligiyle-mevlanzade-rifat-seid-veroj/ku. وتارێک کە ناسنامە چەندلایەنەکەی وەک ڕۆژنامەنووس، نووسەر، پارێزەر و سیاسەتوان بە وردی باس دەکات، لەگەڵ پاشخانی خێزانی و خوێندن.
"Bir Kürt diplomatı olarak Mevlanzade Rıfat (2)." Independent Türkçe. https://www.indyturk.com/node/203211/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/bir-k%C3%BCrt-diplomat%C4%B1-olarak-mevlanzade-r%C4%B1fat-2. لێکۆڵینەوە لە ڕۆڵی وەک دیپلۆماتێکی کورد لە سەردەمی ئاگربەست و دژایەتیی خەباتی نیشتمانی.
"Siyasi ve İdeolojik Kimliğiyle Mevlanzade Rıfat Bey." DergiPark. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/341788. توێژینەوەیەکی زانستی لەسەر ناسنامەی سیاسی و ئایدیۆلۆژیی ئەو، بە جەختکردنەوە لە دژایەتیی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن دوای سەردەمی دووەمی دەستووری.
"(PDF) MEVLANZADE RIFAT BEY." Academia.edu. https://www.academia.edu/835583/MEVLANZADE_RIFAT_BEY. بەڵگەنامەیەکی PDF کە وردەکاریی ژیاننامەیی دابین دەکات، لەوانە بەشداریی لە کۆمەڵەکان و مردنی لە ساڵی 1930دا.
"Siyasi ve İdeolojik Kimliğiyle Mevlanzade Rıfat Bey." UNIS - Karabük Üniversitesi. https://unis.karabuk.edu.tr/yayin-detay/2_DJCsCG_62/siyasi-ve-ideolojik-kimligiyle-mevlanzade-rifat-bey. شیکردنەوەی زیاتر لە هەڵوێستی سیاسیی دژ بە کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن لە ڕێگەی چاپەمەنی، پارت و کۆمەڵەکانەوە.