تا ئێستا بیرت لەو پاڵەوانە نەناسراوانە کردووەتەوە کە لە پشت پەردەوە شۆڕشیان هەڵگیرساندووە؟ ئیسحاق سوکوتی، ئەو پزیشکە کوردەی بوو بە شۆڕشگێڕ، یەکێک لەو کەسانە بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی بەرەو داڕووخان. لە 1868 لە هەژاریدا لەدایک بوو و لە تەمەنی 34 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد؛ هاودامەزرێنەری کۆمەڵەیەکی نهێنی بوو کە تەحەدای سوڵتانێکی بەهێزی کرد و بناغەی تورکیای نوێی دانا. لەم بابەتەی بلۆگەدا، چیرۆکی ژیانی دەناسیت، لە سەرەتای سادەی ژیانییەوە تا ئەزموونەکانی دوورخستنەوە، هەروەها دەزانیت بیرۆکەکانی چۆن کاریگەرییان لە بزووتنەوەی تورکە گەنجەکان کرد. سەردەمە پڕئاژاوەکەی ژیانی، بەشدارییە سەرەکییەکانی و ئەوە دەخەینە بەر باس کە بۆچی میراتەکەی هێشتا ئەمڕۆ گرنگە.

ناوەڕۆک

سەرەتای ژیان و خوێندن

ئیسحاق سوکوتی لە 1868 لە دیاربەکر لەدایک بوو، شارێکی پڕجووڵە لە بەشی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. ئەو ناوچەیە، کە ئێستا بەشێکە لە تورکیای نوێ، شوێنی نیشتەجێبوونی تێکەڵەیەک لە کورد، ئەرمەنی، تورک و خەڵکانی دیکە بوو؛ هەموویان لە ژێر دەسەڵاتی فراوانی عوسمانیدا دەژیان. خێزانەکەی کورد و هەژار بوو، بۆیە ئیسحاق لە منداڵییەوە ڕووبەڕووی ئەو سەختییانە بووەوە کە زۆرێک لە خەڵکی ئیمپراتۆریەتەکە بەباشی دەیانناسی. ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەو کاتەدا وەک پازڵێکی گەورە بوو کە پارچەکانی لە یەک هەڵدەوەشانەوە؛ جەنگەکان، کێشە ئابوورییەکان و سوڵتانێک کە بە دەستێکی ئاسنین فەرمانڕەوایی دەکرد، ژیانی خەڵکی ئاساییان سەخت کردبوو.

سەرەڕای بێپارەیی خێزانەکەی، ئیسحاق لە سەرەتاوە زیرەکیی خۆی نیشان دا. خوێندنی بنەڕەتیی لە دیاربەکر تەواو کرد؛ لەوێ بنەماکانی خوێندنەوە و نووسین و ڕەنگە هەندێک لە مێژووی ئیمپراتۆریەتەکەشی فێر بوو. بەڵام خەونەکانی گەورەتر بوون. لە ساڵەکانی هەرزەکاریدا، بۆ درێژەدان بە خوێندنی باڵا چووە ئیستانبوڵ، پایتەختی مەزنی ئیمپراتۆریەتەکە. ئیستانبوڵ جیهانێکی زۆر جیاواز بوو لە دیاربەکر؛ پڕ بوو لە کۆشک، مزگەوت و قوتابخانە کە نەوەی داهاتووی ڕابەرانی عوسمانییان پەروەردە دەکرد.

ئیسحاق خۆی لە قوتابخانەی پزیشکیی سەربازیی کولەلی تۆمار کرد؛ شوێنێک کە کوڕانی گەنج پزیشکییان بە ڕەهەندێکی سەربازییەوە فێر دەبوون. ئەو قوتابخانەیە سەخت بوو، بەڵام خوێندکارانی بۆ کارکردن لە سوپا یان نەخۆشخانەکان ئامادە دەکرد. دوای دەرچوونی، هەر لەوێ نەوەستا. لە 1887، لە تەمەنی 19 ساڵیدا، چووە ئەکادیمیای پزیشکیی سەربازیی گولهانە لە حەیدەرپاشا، یەکێک لە باشترین قوتابخانە پزیشکییەکانی ئیمپراتۆریەتەکە. لەوێ بابەتەکانی وەک ئەندامناسی، نەشتەرگەری و نەخۆشییەکانی خوێند، هەموو ئەمانەش لە کاتێکدا کە یونیفۆرمی لەبەر دەکرد و پابەندی ڕێسا توندەکان بوو.

تا خوێندنەکەی تەواو کرد، ئیسحاق بووبوو بە پزیشکێکی شایستە. لە نەخۆشخانەی حەیدەرپاشا کارێکی دەست کەوت و چارەسەری سەرباز و مەدەنییەکانی دەکرد. بەڵام پزیشکی بۆ ئەو تەنها پیشەیەک نەبوو؛ چاوی بە کێشەکانی ئیمپراتۆریەتەکە کردەوە. نەخۆشی دەبینی کە توانای دابینکردنی تێچووی چاودێریی پزیشکییان نەبوو، بەرپرسی گەندەڵ و حکومەتێکی دەبینی کە گوێی بە پێداویستییەکانی خەڵکەکەی نەدەدا. ئەم ئەزموونانە تۆوی یاخیبوونیان لە مێشکیدا چاند.

کۆتایی ئەو سەدەیەی ساڵەکانی 1800ی لەخۆ دەگرت، سەردەمێکی گۆڕان بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، کە لە 1876ەوە فەرمانڕەوایی دەکرد، بەڵێنی چاکسازیی دابوو، بەڵام زوو بوو بە دیکتاتۆر. دەستووری هەڵپەسارد، سیخوڕیی بەسەر هاووڵاتییاندا دەکرد و هەر ئۆپۆزسیۆنێکی سەرکوت دەکرد. ڕۆشنبیرە گەنجەکانی وەک ئیسحاق، کە لە قوتابخانە نوێکاندا خوێندبوویان، دەستیان کرد بە پرسیارکردن لەو سیستەمە. کتێبی ئەورووپاییان لەبارەی ئازادی، یەکسانی و زانست دەخوێندەوە و لە خۆیان دەپرسی بۆچی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ناتوانێت وەها بێت.

ڕەچەڵەکی کوردیی ئیسحاق ڕەهەندێکی دیکەی بە چیرۆکەکەی دەبەخشی. کورد گرووپێکی نەتەوەیی گەورە بوون لە ئیمپراتۆریەتەکەدا، زۆرجار لە ناوچە شاخاوییەکان دەژیان و نەریتەکانی خۆیان پەیڕەو دەکرد. هەرچەندە بۆ سەدان ساڵ وەفاداری سوڵتان بوون، زۆر کورد هەستیان دەکرد حکومەتی ناوەندی پشتگوێی دەخات. ئیسحاق، وەک کوردێک کە گەیشتبووە قوتابخانە دەستبژێرەکانی ئیستانبوڵ، پردی پەیوەندیی نێوان دوو جیهان بوو: ژیانی نەریتیی کوردی و ژیانی نوێی عوسمانی.

خوێندنەکەی تەنها فێربوونی پزیشکی نەبوو؛ بەڵکو هۆشیاربوونەوەیەکی سیاسی بوو. لە قوتابخانە خوێندکاری دیکەی لە ڕەچەڵەکی جیاواز ناسین، ئەلبانی، چەرکەس و عەرەب، کە هەمان بێزاریی ئەویان هەبوو. ئەو دۆستایەتییانە زوو بوونە هۆی کۆبوونەوەی نهێنی و پلانی بوێرانە. ئیسحاق نەیدەزانی کە ڕێگای ژیانی لە کوڕێکی هەژاری دیاربەکرەوە بۆ پزیشکێک لە ئیستانبوڵ، تەنها سەرەتای گەشتێکی شۆڕشگێڕانە بوو.

لە کاتی کارکردنی لە نەخۆشخانە، ئیسحاق دەستی کرد بە نووسین لەبارەی بیرۆکەکانی. هەرچەندە بە کتێبەکانی ناودار نەبوو، وتاری دەنووسی کە ڕەخنەیان لە فەرمانڕەوایی سوڵتان دەگرت. ئەو نووسینانە مەترسیدار بوون، سیخوڕ لە هەموو شوێنێک بوو، بەڵام تووڕەیی ڕوو لە زیادبوونی ئەویان نیشان دەدا. باوەڕی بە پێشکەوتن لە ڕێگەی پەروەردە و زانستەوە هەبوو؛ ئەو بیرۆکانەی لە بیرمەندە ئەورووپاییەکانی وەک ئۆگست کۆنت وەرگیرابوون، کە پۆزەتیڤیزمی بانگەشە دەکرد، واتە باوەڕێک کە ڕاستییەکان و عەقڵ لە ئایین یان نەریت پێشتر دادەنێت.

لەو ڕۆژانەدا، پزیشکبوون واتای زیاتر لە چاککردنەوەی جەستە هەبوو؛ واتای چاککردنەوەی کۆمەڵگاشی هەبوو. زۆر شۆڕشگێڕ پزیشک یان خوێندکار بوون و زانیارییەکانیان بۆ دەستنیشانکردنی «نەخۆشییەکانی» ئیمپراتۆریەتەکە، وەک گەندەڵی و دواکەوتوویی، بەکار دەهێنا. ئیسحاق بەباشی لەگەڵ ئەوان دەگونجا و ئامادە بوو ڕەچەتەی چارەسەرێک بنووسێت: چاکسازی یان شۆڕش.

چوونە ناو سیاسەتی شۆڕشگێڕی

تا کۆتایی دەیەی 1880ەکان، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە قەیراندا بوو. لە جەنگەکانی دژی ڕووسیا و هێزە ئەورووپاییەکاندا تێکشکابوو، خاکەکەی بچووک بووبووەوە و گەنجینەکەی بەتاڵ بووبوو. سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بە توندکردنەوەی کۆنترۆڵ وەڵامی دایەوە و تۆڕێکی سیخوڕیی دروست کرد کە «ڕژێمی حەمیدی» ناوی لێ نرابوو. هەر کەسێک گومانی ناوەفاداریی لێ بکرایە، دەکرا دەستگیر بکرێت، دوور بخرێتەوە یان شتێکی خراپتری بەسەر بێت. بەڵام ئەمە تەنها بزووتنەوە نهێنییەکانی بەهێزتر کرد.

ئیسحاق سوکوتی، کە ئێستا پزیشکێکی گەنج بوو، ڕاکێشرایە ناو ئەم جیهانەی پیلانە نهێنییەکان. لە ئەکادیمیای گولهانە، خوێندکارانی هاوبیری ناسین کە بە چرپە باس لە گۆڕان دەکرد. خۆیان بە «تورکە گەنجەکان» ناو دەبرد، کۆمەڵێک چاکساز کە بە شێوەیەکی شل پێکەوە بەسترا بوون و ئیلهامیان لە «عوسمانییە گەنجەکان»ی پێش خۆیان وەرگرتبوو؛ ئەوان لە 1876 هەوڵیان بۆ دەستوور دابوو. بەڵام تورکە گەنجەکان داوای زیاتریان هەبوو؛ خەونیان بە ڕووخاندنی سوڵتانەوە دەبینی ئەگەر پێویست بووایە.

ئیسحاق لە ڕێگەی دۆستانی وەک عەبدوڵڵا جەودەت، خوێندکارێکی دیکەی پزیشکیی کورد، و ئیبراهیم تەمۆی ئەلبانییەوە چووە ناو ئەو بازنەیە. ئەم پیاوانە چیرۆکی نادادپەروەرییان بۆ یەک دەگێڕایەوە: هۆزە سەرکوتکراوەکانی پارێزگاکان و ڕۆشنبیرە بێدەنگکراوەکانی شارەکان. ئیسحاق، بە ڕەچەڵەکە کوردییەکەی، دیدێکی تایبەتی دەهێنا. دەیبینی چۆن سوڵتان گرووپە نەتەوەییەکانی وەک کوردی وەک میلیشیا بەکار دەهێنا، واتە ڕەجیمەنتەکانی حەمیدیە، بەڵام لە بەرامبەردا شتێکی کەمی پێ دەدان.

لە 1889، ئیسحاق و دۆستەکانی کۆمەڵەیەکی نهێنییان دامەزراند. لە شوێنە شاراوەکان کۆ دەبوونەوە و گفتوگۆیان لەبارەی کتێبەکانی دەکرد کە بە قاچاخ لە ئەورووپاوە دەهێنران. بیرۆکەکانی ئازادی، یەکسانی و برایەتیی شۆڕشی فەڕەنسا جۆش و خرۆشیان دەخستە دڵیان. ئیسحاق، کە بێدەنگ بەڵام پڕهەست بوو، داکۆکیی لە پەروەردە دەکرد وەک کلیلی چاکسازی. باوەڕی وابوو فێرکردنی زانست و مافەکان بە خەڵک، دەستڕۆیشتنی سوڵتان لاواز دەکات.

بەڵام زوو قسە بوو بە کردار. گرووپەکە نامیلکەی ڕەخنەگر لە ڕژێم چاپ دەکرد و ژیانی خۆیان دەخستە مەترسییەوە. ئیسحاق بەبێ ناو نووسینی بڵاو دەکردەوە و داوای گەڕانەوە بۆ دەستووری 1876ی دەکرد. ئەو نووسینانە لە نێوان خوێندکاران و ئەفسەراندا بڵاو دەبوونەوە و پشتیوانییان کۆ دەکردەوە.

سیخوڕەکانی سوڵتان بەوەیان زانی و دەستگیرکردن دەستی پێ کرد. ئیسحاق بە زەحمەت ڕزگاری بوو، بەڵام ئەمە شێلگیریی ئەوی زیاتر کرد. ئیمپراتۆریەتەکەی وەک نەخۆشێک دەبینی کە پێویستی بە نەشتەرگەری هەیە، واتە گۆڕانێکی ڕیشەیی. ڕۆڵەکەی گەورەتر بوو؛ بوو بە ڕێکخەر و پەیوەندیی نێوان خانە نهێنییەکانی ئیستانبوڵ و ئەوانەی پارێزگاکانی دروست دەکرد.

ئەم سەردەمە ئیسحاقی کرد بە شۆڕشگێڕ. لە پزیشکێکەوە کە جەستەی چاک دەکردەوە، بوو بە کەسێک کە بۆ گیانی ئیمپراتۆریەتەکە خەباتی دەکرد. سیاسەتەکەی وەفاداریی عوسمانیی لەگەڵ بانگەوازی دادپەروەری تێکەڵ دەکرد، بەتایبەتی بۆ کەمینەکانی وەک کورد.

لەگەڵ زیادبوونی گرژییەکان، گرووپەکەی ئیسحاق شێوەیەکی فەرمیی وەرگرت. بیرۆکە پۆزەتیڤیستییەکانیان پەیڕەو کرد و جەختیان لە پێشکەوتن لە ڕێگەی یەکگرتنەوە دەکرد. ئەمە بووە هۆی لەدایکبوونی شتێکی گەورەتر: کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن.

دامەزراندنی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن

لە 1889، گرووپێکی بچووکی خوێندکارانی پزیشکی مێژووی عوسمانییان گۆڕی. ئیسحاق سوکوتی، لەگەڵ ئیبراهیم تەمۆ، مەحمەد ڕەشید و عەبدوڵڵا جەودەت، کۆمەڵەی Ittihad-ı Osmani Cemiyetiیان دامەزراند، کە دواتر بە کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن (CUP) ناسرا. ئامانجی ئەم کۆمەڵە نهێنییە کۆتاییهێنان بوو بە فەرمانڕەوایی ڕەهای عەبدولحەمید و گەڕاندنەوەی حکومەتی دەستووری.

دامەزراندنەکە لە قوتابخانەی پزیشکیی سەربازیی ئیمپراتۆریەت لە ئیستانبوڵ ڕوویدا. ئەم پیاوە گەنجانە، کە هەموویان لە 20ەکانی تەمەنیاندا بوون، ڕەچەڵەکی جیاوازیان هەبوو: ئیسحاق کورد، تەمۆ ئەلبانی، ڕەشید چەرکەس و جەودەت کورد بوو. ئەم تێکەڵەیە سروشتی فرەنەتەوەیی ئیمپراتۆریەتەکەی نیشان دەدا، کە لە دژی ستەمکاری یەکی گرتبوو.

ئیسحاق وەک ڕێکخەر و بیرمەند ڕۆڵێکی سەرەکی لە کارەکەدا گێڕا. بەڕێوەبردنی ئەرشیفی لە ئەستۆ بوو و تۆماری ئەندامان و پلانەکانی هەڵدەگرت. ڕاهێنانی پزیشکییەکەی یارمەتیدەر بوو؛ چارەسەری هاوڕێ بریندارەکانی دەکرد و تۆڕەکانی نەخۆشخانەی بۆ بڵاوکردنەوەی بیرۆکەکان بەکار دەهێنا.

کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن بە بچووکی دەستی پێ کرد، بەڵام بە خێرایی گەورە بوو. تا 1895، لە قوتابخانەکان و سوپادا لقی هەبوو. بە ئیلهام لە پۆزەتیڤیزم، «یەکگرتن و پێشکەوتن»یان کرد بە دروشمی خۆیان. ئیسحاق وتاری بۆ بانگەشەکردنی ئەو بیرۆکانە دەنووسی، بەڵام بەبێ ناو بۆ خۆپاراستن لە دەستگیرکردن.

بەڵام لە 1896، کارەسات ڕوویدا. سوڵتان پیلانێکی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتنی ئاشکرا کرد کە ئامانجی لەکارخستنی ئەو بوو. سەدان کەس دەستگیر کران؛ ئیسحاق و کەسانی دیکە بۆ تریپۆلیتانیا، واتە لیبیای ئەمڕۆ، دوور خرانەوە. ئەمە کۆمیتەکەی لە سەرەتای کاریدا تێک شکاند، بەڵام ئیسحاق هەڵهات و پەنای بۆ ئەورووپا برد.

دامەزراندنی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن ئیسحاقی وەک پێشەنگێک ناساند. ئەمە زەمینەی بۆ شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908 خۆش کرد، کە سوڵتانی ناچار کرد دەستوور بگەڕێنێتەوە. هەرچەندە ئیسحاق ژیانی بەشی نەکرد ئەوە ببینێت، کارەکەی چارەنووسساز بوو.

ئەو ئاستەنگانەی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن لە سەرەتادا ڕووبەڕوویان بووەوە

کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن لە سەرەتادا ڕووبەڕووی مەترسیی زۆر گەورە بووەوە. سیخوڕەکان دەچوونە ناو کۆبوونەوەکان و خیانەت باو بوو. ئیسحاق و دۆستەکانی کۆد و ناوی ساختەیان بەکار دەهێنا.

دابینکردنی پارە کێشەیەکی دیکە بوو. پشتیان بە بەخشینەکانی بازرگانە هاوسۆزەکان و دوورخراوەکان دەبەست.

گرژییە نەتەوەییەکان ئاڵۆزییان زیاتر دەکرد. ئیسحاق وەک کوردێک هەوڵی بۆ گشتگیری دەدا، بەڵام هەندێک ئەندام مەیلیان بۆ نەتەوەخوازیی تورکی هەبوو.

سەرەڕای ئەمە، بیرۆکەکانی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن بڵاو بوونەوە و بوونە ئیلهامبەخشی ڕابەرانی دواتر وەک ئەنڤەر پاشا.

دوورخستنەوە و چالاکی لە دەرەوەی وڵات

دوورخستنەوە ئیسحاق سوکوتی نەوەستاند؛ بەڵکو ئاگری ناو دڵی زیاتر هەڵگیرساند. دوای هەڵهاتنی لە تریپۆلیتانیا لە 1896، ڕووی لە ژنێڤی سویسرا کرد، کە ناوەندێکی نەیارانی عوسمانی بوو. لەوێ دووبارە بە عەبدوڵڵا جەودەتەوە پەیوەست بوو و درێژەی بە خەبات دا.

لە ژنێڤ، ڕۆژنامەی Osmanlı Gazetesiیان بڵاو دەکردەوە، کە واتای «ڕۆژنامەی عوسمانی» دەگەیەنێت، و بە قاچاخ دەیانگەڕاندەوە بۆ ناو ئیمپراتۆریەتەکە. ئیسحاق وتاری بێناوی دەنووسی کە هێرشیان دەکردە سەر سوڵتان و داوای چاکسازییان دەکرد. هەروەها پارەی دابین دەکرد بۆ بەردەوامبوونی ڕۆژنامەکە، هەندێک جار بە یارمەتیی ڕۆشنبیری ئەرمەنی تیگران زاڤێن.

ژیان لە دوورخستنەوەدا سەخت بوو. ئیسحاق بە سادەیی دەژیا و هەمیشە ئاگاداری بریکارەکانی عوسمانی بوو. بۆ پاراستنی سەلامەتیی خۆی، لە نێوان ژنێڤ و پاریس و ڕۆما دەگوازرایەوە.

وەک ئەرشیفکاری کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن، بەڵگەنامەکانی مێژووی بزووتنەوەکەی کۆ دەکردەوە. ئەم کارە میراتی گرووپەکەی پاراست.

لە 1900، ئیسحاق کارێکی وەک پزیشک لە باڵیۆزخانەی عوسمانی لە ڕۆما قبووڵ کرد، ڕەنگە بۆ سیخوڕیکردن یان دانوستان. ئەمە دۆستەکانی سەرسام کرد، بەڵام ڕەنگە ئەوی وەک ڕێگەیەک بۆ کاریگەری دانان لە ناوەوە بینیبێت.

دوورخستنەوە دیدەکانی ئیسحاقی داڕشت. لەگەڵ ڕادیکاڵە ئەورووپاییەکان مامەڵەی دەکرد و بیرۆکەکانی لەبارەی نەتەوەخوازی و چاکسازی ڕوونتر دەکردەوە. نووسینەکانی ئەم سەردەمە تێکەڵەیەک لە نیشتمانپەروەریی عوسمانی و شانازیی کوردی نیشان دەدەن.

بەڵام کێشەکانی تەندروستی ئازاریان دەدا. زۆر ئەگەری هەیە فشاری دوورخستنەوە بەشداریی لە مردنی پێشوەختەی کردبێت.

هاوکارییەکان لە ئەورووپا

لە پاریس و ژنێڤ، ئیسحاق لەگەڵ تورکە گەنجەکانی دیکە وەک ئەحمەد ڕیزا کاری دەکرد. کۆنگرەیان ڕێک دەخست، وەک کۆنگرەکەی 1902، و گفتوگۆیان لەبارەی داهاتووی ئیمپراتۆریەتەکە دەکرد.

هاوبەشیی ئیسحاق لەگەڵ جەودەت گرنگ بوو. پێکەوە کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتنیان لە دەرەوەی وڵات بە زیندوویی هێشتەوە.

لەو ساڵانەدا، بزووتنەوەکە تووشی دابەشبوون بوو؛ هەندێک داوای یارمەتیی دەرەکییان دەکرد و هەندێک نا. ئیسحاق پشتیوانیی لە پشتبەستن بە خۆ دەکرد.

ساڵەکانی کۆتایی ژیان و میرات

سازان و تراژیدیا تایبەتمەندیی ساڵەکانی کۆتایی ژیانی ئیسحاق سوکوتی بوون. لە 1900، کارەکەی باڵیۆزخانەی لە ڕۆما قبووڵ کرد و نەیاریی چالاکی خۆی ڕاگرت. ئەم هەنگاوە، وەک هەنگاوی تورکە گەنجەکانی دیکە، ڕێککەوتنێک بوو لەگەڵ سوڵتان بۆ ئەو چاکسازییانەی هەرگیز نەهاتنەدی.

چووە سانڕیمۆی ئیتالیا، ڕەنگە لەبەر تەندروستییەکەی. لە ڕۆژی 9ی شوباتی 1902، لە تەمەنی 34 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. هۆکارەکە ڕوون نییە؛ ڕەنگە نەخۆشییەک بووبێت کە لە فشاری دەروونی یان سەختییەکانی دوورخستنەوە سەرچاوەی گرتبێت.

مردنی بۆ کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن لێدانێکی قورس بوو. سوڵتان ئەرشیفەکەی دەستی بەسەردا گرت، کە زیانێکی گەورە بوو. ئەندامە هاوڕێکانی ماتەمینییان بۆ گێڕا، بەڵام ڕکابەرەکەی، ئەحمەد ڕیزا، پرسەنامەیەکی ساردی نووسی.

میراتی ئیسحاق لە سەرکەوتنی تورکە گەنجەکاندا زیندووە. شۆڕشی 1908 بەشێکی زۆری سەرکەوتنەکەی قەرزداری کارە سەرەتاییەکانی ئەو بوو. وەک دامەزرێنەرێکی کورد، فرەچەشنیی بزووتنەوەکە دەخاتە ڕوو.

ئەمڕۆ، وەک پێشەنگێکی نەتەوەخوازیی تورکی و کوردی لە یاد دەکرێت، هەرچەندە زۆرجار لە سێبەری کەسانی دیکەدا ماوەتەوە.

کاریگەری لە تورکیای نوێ

بیرۆکەکانی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن کۆماری تورکیایان داڕشت. چاکسازییەکانی ئەتاتورک ڕەنگدانەوەی ئەو پۆزەتیڤیزمەن کە ئیسحاق بانگەشەی دەکرد.

لە مێژووی کوردیدا، هێمایەکی چالاکیی سەرەتاییە.

چیرۆکەکەی دەنگە لەبیرکراوەکانی مێژوو دەهێنێتەوە یادمان.

ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کات

  • 1868: لە دیاربەکر، لە خێزانێکی کوردی هەژاردا لەدایک دەبێت.

  • 1887: خۆی لە ئەکادیمیای پزیشکیی سەربازیی گولهانە تۆمار دەکات.

  • 1889: لەگەڵ دۆستەکانی کۆمەڵەی Ittihad-ı Osmani Cemiyeti (CUP) دادەمەزرێنێت.

  • 1896: دوای ئاشکرابوونی پیلانی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن بۆ تریپۆلیتانیا دوور دەخرێتەوە؛ بۆ ژنێڤ هەڵدێت.

  • 1897-1900: ڕۆژنامەی Osmanlı Gazetesi بڵاو دەکاتەوە و وتاری بۆ دەنووسێت.

  • 1900: پۆستی پزیشک لە باڵیۆزخانەی عوسمانی لە ڕۆما قبووڵ دەکات.

  • 1902: لە سانڕیمۆی ئیتالیا، لە ڕۆژی 9ی شوبات، کۆچی دوایی دەکات.

بەشی پرسیار و وەڵام

پ: ڕەچەڵەکی نەتەوەیی ئیسحاق سوکوتی چی بوو و چۆن کاریگەریی لە کارەکەی کرد؟ و: کورد بوو و لە خێزانێکی هەژار لە دیاربەکر لەدایک بوو. ئەم ڕەچەڵەکە وای کرد هەستی بە پرسەکانی کەمینەکان لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی هەبێت و لە کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتندا هەوڵ بۆ چاکسازیی گشتگیر بدات.

پ: بۆچی ئیسحاق، دوای شۆڕشگێڕبوونی، کارێکی لە باڵیۆزخانەی عوسمانی قبووڵ کرد؟ و: لە 1900، پۆستی پزیشکی لە ڕۆما قبووڵ کرد، ڕەنگە وەک بەشێک لە ڕێککەوتنێک بۆ چاکسازی یان بۆ کۆکردنەوەی زانیاریی هەواڵگری. ئەمە گۆڕانێک بوو لە نەیاریی چالاکەوە.

پ: بەشدارییە سەرەکییەکانی بۆ تورکە گەنجەکان چی بوون؟ و: هاودامەزرێنەری کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن بوو، وەک ئەرشیفکار کاری کرد و بۆ ڕۆژنامە شۆڕشگێڕەکانی وەک Osmanlı Gazetesiی دەنووسی.

پ: ئیسحاق چۆن مرد؟ و: لە 1902، لە تەمەنی 34 ساڵیدا، لە سانڕیمۆی ئیتالیا کۆچی دوایی کرد. هۆکارە وردەکەی بەڵگەدار نەکراوە، بەڵام زۆر ئەگەری هەیە فشارەکانی دوورخستنەوە ڕۆڵیان هەبووبێت.

پ: ئایا ئیسحاق سوکوتی ئەمڕۆ ناسراوە؟ و: بە ئەندازەی ڕابەرانی وەک ئەنڤەر پاشا نا، بەڵام مێژوونووسان وەک دامەزرێنەرێکی سەرەکیی بزووتنەوەی تورکە گەنجەکان دەیناسن.

ئەنجام

ژیانی کورتی ئیسحاق سوکوتی سێبەرێکی درێژی بەسەر مێژووی عوسمانی و تورکیدا جێ هێشت. لە کوڕێکی هەژاری کوردەوە بۆ دامەزرێنەرێکی شۆڕشگێڕ، لە ئیمپراتۆریەتێکی بەرەو مردندا بۆ پێشکەوتن خەباتی کرد. کارەکەی لە کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن یارمەتیی هەڵگیرساندنی شۆڕشی 1908ی دا و ڕێگای بۆ چاکسازییە نوێکان خۆش کرد. هەرچەندە لە گەنجیدا مرد، بیرۆکەکانی یەکگرتن و پەروەردە و دادپەروەری بەردەوامن.

بیروڕاتان لەبارەی تورکە گەنجەکان و کاریگەرییان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئەمڕۆ چییە؟ لە کۆمێنتەکانی خوارەوە بیری خۆتان هاوبەش بکەن؛ خۆشحاڵ دەبم بیبیستم!

سەرچاوەکان و بەرهەمە ئاماژەپێکراوەکان

کتێبەکانی Kurdish-History.com