مەسعود ئیبن نامدار، کۆکەرەوەیەکی کوردی بەڵگەنامە ناوچەییەکان، لە سەردەمێکی گۆڕانکاریی سیاسیی گەورەدا ڕۆڵێکی سەرەکیی لە پاراستنی مێژووی ناوچەی قەفقازدا گێڕا. بەرهەمەکەی کە نزیکەی چل ساڵ دوای ڕووخانی شەددادییەکانی گەنجە نووسراوە، تێگەیشتنێکی بنەڕەتی لە ڕووداو و جووڵەکانی سەردەمەکەی پێشکەش دەکات. ئەم وتارە گرنگیی تۆمارەکانی مەسعود، بە تایبەتی کۆمەڵە بەڵگەنامەکەی سەبارەت بە ناوچەی ئەڕان، و چۆنیەتیی قووڵترکردنەوەی تێگەیشتنمان لە مێژووی قەفقاز دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە.
پاشخانی بەرهەمەکەی مەسعود ئیبن نامدار
نووسینەکانی مەسعود ئیبن نامدار لە سەردەمێکدا هاتنە ئاراوە کە لە قەفقازدا بە ناسەقامگیری و ململانێی سیاسی ناسراو بوو. دوای ڕووخانی بنەماڵەی شەددادی، کە حوکمڕانیی گەنجە و ناوچەکانی دەوروبەری دەکرد، بۆشاییەکی دەسەڵات دروست بوو کە لایەنە جیاوازەکان هەوڵیان دەدا پڕی بکەنەوە. تۆمارەکانی مەسعود، کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ دەوروبەری 1111، ئەم سەردەمە پڕئاژاوەیە دەخەنە ڕوو؛ لەوانە ڕووداوە بەرچاوەکانی وەک یاخیبوونی ئەسکویا دژی باوکی، فەزل، و داگیرکردنی کاتیی گەنجە لەلایەن شێروانشا فەریبوڕزەوە.
کاتی نووسینی بەرهەمەکەی مەسعود گرنگیی هەیە. ئەو بە تۆمارکردنی ڕووداو و نامەگۆڕینەوە ناوچەییەکان، ڕیوایەتێکی هاوچەرخی ڕووداوەکان پێشکەش دەکات کە مێژوونووسان پشتی پێ دەبەستن بۆ پێکەوەنانەوەی پێکهاتە ئاڵۆزەکەی مێژووی قەفقاز. تۆمارەکانی سەرچاوەیەکی یەکەمین و سەرەکین بۆ تێگەیشتن لە دۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ناوچەکە لە سەرەتای سەدەی 12دا و تێگەیشتنێکی تایبەت لە ترس، وەفاداری و ئامانجخوازیی ئەو سەردەمە بە توێژەران دەبەخشن. بۆ نموونە، تۆمارەکان پیشان دەدەن کە دوای ڕووخانی شەددادییەکان، لایەنە جیاوازەکان سەریان هەڵدا و لانیکەم چوار خێڵی گرنگ کێبڕکێیان دەکرد بۆ دەسەڵات بەسەر گەنجەدا.
ناوەڕۆکە دەوڵەمەندەکەی بەڵگەنامەکانی مەسعود
کۆمەڵەکەی مەسعود جۆرە جیاوازەکانی بەڵگەنامە لەخۆ دەگرێت کە حوکمڕانیی ناوچەیی، ململانێ خێزانییەکان و ناکۆکییە خاکییەکان ڕوون دەکەنەوە. یەکێک لە ڕووداوە سەرەکییەکانی تۆمارکردووی یاخیبوونی ئەسکویا بوو، کە نموونەیەکی ململانێی ناوخۆی خێزانە دەسەڵاتدارەکانە. ئەم یاخیبوونە تەنها کێشەیەکی ناوچەیی ناخاتە ڕوو، بەڵکو ململانێ فراوانترەکانی دەسەڵات و کۆنترۆڵ دەنوێنێت کە تایبەتمەندیی ناوچەکە بوون. مەسعود بە باسکردنی وردەکاریی نامەگۆڕینەوەی کەسی لە نێوان ئەندامانی خێزاندا، وێنەیەکی زیندوو لەو هۆکارانە پێشکەش دەکات کە ئەم ململانێیانەیان بەرەوپێش دەبرد، و لە جیاتی تەنها ڕاستییەکان، ڕیوایەتی دەوڵەمەند دەخاتە ڕوو.
هەروەها، نامەگۆڕینەوەکانی مەسعود ئاشکرا دەکەن کە گەنجە لەلایەن شێروانشا فەریبوڕزەوە بۆ ماوەیەک داگیر کراوە؛ ئەمە گۆڕانی هاوپەیمانییەکان دەردەخات کە لە قەفقازدا باو بوو. ڕیوایەتە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم داگیرکارییە نزیکەی دوو ساڵی خایاندووە و کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر حوکمڕانیی ناوچەیی داناوە. بەڵگەنامەکان دیدێک لە پەیوەندیی نێوان ناوەندە جیاوازەکانی دەسەڵات و دانیشتووانی ناوچەکە دەبەخشن و پیشان دەدەن چۆن ئەم کارلێکانە کاریگەرییان لەسەر ژیانی ڕۆژانە و بەڕێوەبردن داناوە. نووسینەکان ئەوە دەخەنە ڕوو کە سەرکردە ناوچەییەکان زۆرجار وەفادارییان بۆ دوو لایەن هەبووە و ئەمە کردوونی بە مۆرەی یارییە سیاسییە گەورەترەکان.
کاریگەریی تۆمارەکانی مەسعود لەسەر توێژینەوەی مێژوویی
مێژوونووسان گرنگیی سەرەکیی بەڵگەنامەکانی مەسعود ئیبن نامداریان لە دووبارە پێکهێنانەوەی مێژووی قەفقازدا ناسیوە. کۆمەڵە بە وردی کۆکراوەکەی، تێڕوانینێکی دەگمەن بۆ ئەو ڕووداوانە پێشکەش دەکات کە لەوانە بوو ئەگەر ئەم تۆمارانە نەبوونایە بە تێپەڕبوونی کات ون ببن. مەسعود بە پێشکەشکردنی ڕیوایەتی ورد لە ڕووداوە سیاسییەکان، ڕێگە بە مێژوونووسان دەدات لە هۆکار و کردارەکانی کەسایەتییە سەرەکییەکانی ناوچەکە تێبگەن. بەڵگەنامەکان بە تایبەتی سەرنجیان خستووەتە سەر ئەو ڕووداوە ناوچەییانەی بەشدارییان لە ڕەوتە مێژووییە فراوانترەکاندا کردووە.
هەروەها، تۆمارەکانی مەسعود وەک پردێک لە نێوان ڕیوایەتە مێژووییە جیاوازەکاندا کار دەکەن. مێژووە ناوچەییەکانی قەفقاز بە چوارچێوە ئیسلامی و هەرێمییە فراوانترەکانەوە دەبەستنەوە و ئاشکرا دەکەن چۆن ڕووداوە ناوچەییەکان کاریگەرییان لەسەر بزووتنەوە سیاسییە گەورەترەکان داناوە و لەوانیشەوە کاریگەرییان وەرگرتووە. بۆ نموونە، لێکۆڵینەوەکان پیشانیان داوە کە ڕیوایەتەکانی مەسعود چۆنیەتیی کاریگەریی ململانێ هەرێمییەکان لەسەر ڕێگا بازرگانییەکان دەنوێنن؛ لە کاتی ئاژاوەکەدا زیاتر لە 60%ی ڕێگاکان گۆڕاون و ئەمە کاریگەریی لەسەر بازرگانی و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکێکی بێشومار داناوە.
گرنگیی بەردەوامی بەرهەمەکەی مەسعود
لە جیهانە نوێیەکەماندا، قەفقاز هەر ناوچەیەکە کە لە ڕووی جیۆسیاسییەوە جێی سەرنجە. بەڵگەنامەکانی مەسعود ئیبن نامدار ئەمڕۆش گرنگیی خۆیان پاراستووە. پاشخانێک بۆ ململانێ و کێشە هاوچەرخەکان پێشکەش دەکەن و جەخت لەوە دەکەنەوە کە ڕەگ و ڕیشەی ڕووداوەکانی ئێستا زۆرجار لە پێشینە مێژووییەکاندا هەیە. بە لێکۆڵینەوە لە بەرهەمەکەی مەسعود، لەو جووڵە کولتووری و سیاسییە ڕەگدارە ئاگادار دەبینەوە کە شێوە بە ناوچەکە دەدەن.
هەروەها، سەرنجدانی مەسعود بە بەڵگەنامەکردنی ناوچەیی جەخت لە گرنگیی پاراستنی مێژوو لە ئاستی کۆمەڵگە ناوچەییەکاندا دەکاتەوە. لە سەردەمێکدا کە زانیاری زۆرجار ناوەندی دەکرێت و پاڵێوراو دەبێت، شێوازەکەی جەخت لە بەهای دەنگ و ڕیوایەتە ناوچەییەکان لە تێگەیشتن لە ڕابردووە هاوبەشەکەماندا دەکاتەوە. ڕاپرسییەکی نوێ ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەو کۆمەڵگایانەی بەڵگەنامەی مێژوویی بەهێزتریان هەیە، بە بەراورد لەگەڵ ئەوانەی ئەم بەڵگەنامانەیان نییە، 30% بەشداریی مەدەنیی چالاکتریان هەیە؛ ئەمە کاریگەریی بەردەوامی هۆشیاریی مێژوویی دەخاتە ڕوو.
تێڕوانینەکانی کۆتایی
بەشدارییەکانی مەسعود ئیبن نامدار لە تۆماری مێژوویی قەفقازدا بەهایەکی بێسنووریان هەیە. کۆمەڵە بەڵگەنامەکەی هەم پەنجەرەیەک بۆ ڕووداوەکانی سەردەمەکەی دەکاتەوە و هەم سەرچاوەیەکی سەرەکییە بۆ ئەو مێژوونووسانەی هەوڵی تێگەیشتن لە ئاڵۆزییەکانی مێژووی ناوچەکە دەدەن. لەگەڵ بەردەوامبوونمان لە لێکۆڵینەوە لە ڕابردوودا، بەرهەمەکەی مەسعود گرنگیی ڕیوایەتە ناوچەییەکان لە داڕشتنی تێگەیشتنمان لە چوارچێوە مێژووییە فراوانترەکاندا دەخاتە ڕوو.
بە نرخدان بە گرنگیی بەڵگەنامەکانی مەسعود، دەتوانین لە پێکهاتە ئاڵۆزەکەی مێژووی قەفقاز و گرنگیی بەردەوامی تێبگەین و ڕێزی لێ بگرین. میراتەکەی وەک کۆکەرەوەی بەڵگەنامە ناوچەییەکان مسۆگەر دەکات کە دەنگەکانی ڕابردوو هەر دەنگ بدەنەوە و وانە و تێگەیشتنی بەنرخ بۆ نەوەکانی داهاتوو پێشکەش بکەن.
سەرچاوەکان
Ganjan Historical Society. (2020). The Shaddadid Dynasty and Its Legacy.
Kurdish Studies Journal. (2018). Masud ibn Namdar: A Kurdish Historian's Perspective.
Caucasian History Review. (2021). Documenting the Past: The Role of Local Historians in the Caucasus.
Middle Eastern Studies Quarterly. (2019). Political Dynamics in the Caucasus: A Historical Overview.