فەزڵی کوڕی محەممەدی شەددادی، ناسراو بە فەزڵی یەکەم، کەسایەتییەکی سەرەکیی بنەماڵەی شەددادی بوو و لە 985 تا 1031 میری ئەڕان بوو. سەردەمی فەرمانڕەواییەکەی بە هەڵمەتە سەربازییەکان، فراوانکردنی خاک و گەشەی ژیانی کولتووری ناسراوە. ئەم وتارە ژیان و میراتی فەزڵ دەکۆڵێتەوە و تیشک دەخاتە سەر بەشدارییەکانی و ئەو بارودۆخە مێژووییەی کە تێیدا پێگەی بەهێز بوو.
سەرەتای ژیان و پاشخان
فەزڵ ڕەچەڵەکێکی کوردی هەبوو؛ بۆیە لە نووسینەکانی مێژوونووسانی وەک ئیبن ئەسیر بە «فەزڵوونی کورد» ناوبراوە. هەرچەند وردەکارییەکانی سەرەتای ژیانی کەمن، ڕوونە کە لە سەردەمێکدا پێگەی بەرز بووەوە کە ناوچەکە نائارامیی سیاسیی تێدا زاڵ بوو. بنەماڵەی شەددادی یەکێک بوو لە چەند هێزێک کە بۆ کۆنترۆڵکردنی قەفقاز و خاکەکانی دەوروبەری لە ململانێدا بوون.
گەیشتنی بە دەسەڵات هاوکات بوو لەگەڵ گۆڕانی هاوپەیمانییەکان و بەردەوامیی ململانێ لە نێوان گرووپە نەتەوەییەکان و پاشایەتییە جیاوازەکاندا. فەزڵ لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم بارودۆخە سیاسییە دژوارەدا، زوو ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەی سەرکردایەتییەکەی دەبووەوە.
فەرمانڕەوایی فەزڵ
فەرمانڕەوایی فەزڵ دەستکەوتی سەربازی و سیاسیی بەرچاوی بەدوادا هێنا. ئەو یەکەم میری بنەماڵەی شەددادی بوو کە سکەی لێدا. ئەم کارە هەم دەسەڵاتی چەسپاند و هەم بازرگانی و گەشەی ئابووریی لە خاکەکەیدا بەرەوپێش برد. سکەکان سەرەتا لە پارتەڤ (بەردەعە) لێدەدران؛ دواتر سکەخانەکە بۆ گەنجە گواسترایەوە، کە بوو بە ناوەندێکی چاڵاکی ئابووری.
یەکێک لە بەرچاوترین دەستکەوتەکانی فەزڵ دروستکردنی پردێک بوو بەسەر ڕووباری ئەڕەسدا. ئەم پڕۆژە ستراتیژییە توانای دابینکردن و گواستنەوەی سەربازیی باشتر کرد، بە تایبەتی بۆ هەڵمەتەکانی دژی ڕەوادییەکان. هەروەها هەوڵە سەربازییەکانی بە هەڵمەتێکی گەورە دژی خەزەرەکان لە دەوروبەری 1030 گەیشتنە لوتکە، هەرچەند بە داخەوە بووە هۆی لەدەستدانی نزیکەی 10,000 سەرباز.
هەڵمەتە سەربازییەکان و ململانێکان
فەزڵ بە درێژایی فەرمانڕەواییەکەی چەندین هەڵمەتی سەربازیی ئەنجام دا. لە 993دا توانی خاکی گرنگ، لەوانە بەردەعە و بەیلەقان، بگرێت کە نفووزی فراوانتر کرد. ئاستەنگە سەربازییەکانی گەورە بوون؛ ڕووبەڕووی بەرەنگاریی پاشاکانی گورجستان، بیزەنتییەکان، ئالانەکان و سوپاکانی ڕووس دەبووەوە.
سەرەڕای ئەم ململانێیانە، فەزڵ پەیوەندیی دیپلۆماسیی لەگەڵ چەند هێزێکی دراوسێ، وەک ڕەوادییەکان، شیروانشاکان و میرنشینی تفلیس، پاراست. ئەم ستراتیژییە دیپلۆماسییە هەم پێگەی پتەو کرد و هەم یارمەتیی پاراستنی ئارامیی ڕێژەیی لە ناوچەکەدا دا.
هەڵمەتی خەزەرەکان
هەڵمەتی 1030 دژی خەزەرەکان هەروا لایەنێکی سەرنجڕاکێشی مێژووی سەربازیی فەزڵە. هەرچەند خاقاناتی خەزەر تا 969 هەڵوەشێنرابووەوە، ناسنامەی ئەو خەزەرانەی فەزڵ ڕووبەڕوویان بووەوە ڕوون نییە. ڕەنگە پاشماوەی دەوڵەتە سەرەتاییەکە بووبن، یان ژێردەستی فەرمانڕەوای دیکە بووبن، یان تەنها ناونانێکی مێژوویی هەڵە بووبێت. ئەم نادڵنیاییە تێگەیشتنمان لە کردارە سەربازییەکانی فەزڵ ئاڵۆز دەکات.
سەرەڕای تووشبوونی بە شکستێکی وێرانکەر، سووربوونی فەزڵ لەسەر بەرەنگاربوونەوەی خەزەرەکان ئامانجی ئەو بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی لە قەفقازدا نیشان دەدات. هەوڵە سەربازییەکانی، هەرچەند زۆرجار تێچووی قورسیان هەبوو، بۆ میراتی بنەماڵەی شەددادی گرنگ بوون.
بەشدارییە کولتوورییەکان
فەرمانڕەوایی فەزڵ هەروەها گەشەیەکی کولتووریی بەرچاوی بەرەوپێش برد. لێدانی سکە هەم بازرگانیی ئاسانتر کرد و هەم دەربڕینە هونەرییەکانی ئەو سەردەمەی خستە ڕوو. ئەم سکەیانە زۆرجار نەخش و نووسینی وردیان لەسەر بوو، کە شارەزایی پیشەسازیی ئەو کاتەیان پیشان دەدا.
بنەماڵەی شەددادی لە ژێر فەرمانڕەوایی فەزڵدا بوو بە شوێنی تێکەڵبوونی کاریگەرییەکان؛ نەریتە فارسی، عەرەبی و ناوخۆییەکان تێکەڵی یەکتر بوون. ئەم ئاڵوگۆڕە کولتوورییە کۆمەڵگەی دەوڵەمەند کرد و بناغەی بۆ بزووتنەوە هونەری و فکرییەکانی داهاتووی ناوچەکە دانا.
جێنشینی و میرات
فەزڵ لە 1031دا کۆچی دوایی کرد و میراتێکی بەردەوامی بەجێ هێشت کە کاریگەریی لەسەر نەوەکانی داهاتووی قەفقاز هەبوو. کوڕەکەی، ئەبولفەتح موسا، ناوچەیەکی لێ بەجێ ما کە هەم دەرفەت و هەم ئاستەنگی تێدا هەبوو.
میراتی فەزڵی کوڕی محەممەدی شەددادی فرەچەشنە. ئەو هەم سەرکردەیەکی سەربازی، هەم دەوڵەتدار و هەم پشتیوانی کولتوور بوو. فەرمانڕەواییەکەی بەشێکی گرنگە لە مێژووی بنەماڵەی شەددادی و گێڕانەوە بەرفراوانترەکەی قەفقاز لە سەردەمی ناوەڕاستدا.
ڕامان لە ژیانی
ڕەوتی ژیانی فەزڵی کوڕی محەممەدی شەددادی ئاڵۆزیی سەرکردایەتیمان لە ناو پارچەپارچەبوونی سیاسی و گۆڕانکارییە کولتوورییەکاندا بیر دەخاتەوە. هەوڵە سەربازییەکان، دەستپێشخەرییە ئابوورییەکان و پشتیوانییە کولتوورییەکانی کاریگەرییەکی بەردەوامیان لەسەر مێژووی ناوچەکە داناوە. لێکۆڵینەوە لە میراتەکەی تێگەیشتنێکی بەهادار لە سروشتی دەسەڵات، کارلێکی کولتووری و ناسنامە لە بارودۆخی مێژوویی قەفقازدا دەڕەخسێنێت.
سەرچاوەکان: