فەزڵوویە ناوێکە کە بە مێژووی کورددا دەنگ دەداتەوە. ئەو هەم سەرۆک‌هۆز بوو و هەم کەسایەتییەکی سەرەکی لە پێکهێنانی بنەماڵەی شەبانکارە لە فارسدا. ژیانی خۆڕاگری و سەربەخۆیی گەلی کورد لە سەردەمێکی ئاژاوەی سیاسیدا پیشان دەدات. ئەم وتارە ژیانی ئەمیر ئەبولعەباس فەزڵ، ناسراو بە فەزڵوویە، دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە و ساڵە سەرەتاییەکانی، گەیشتنی بە دەسەڵات و کاریگەریی بەردەوامی بنەماڵەکەی دەگرێتەوە.
ژیانی سەرەتایی فەزڵوویە
فەزڵوویە لە تیرەی ڕامانیی شەبانکارە لەدایک بوو؛ گرووپێکی کورد کە لە سووریاوە بۆ فارس کۆچیان کردبوو. باوکی، عەلی کوڕی حەسەن کوڕی ئەییووب، بایەخی بە پەروەردە و پەیوەندییە سیاسییەکان دەدا. بۆ مسۆگەرکردنی داهاتووی کوڕەکەی، فەزڵوویەی نارد تا لە ژێر دەستی ساحێبی عادل، وەزیری فەرمانڕەوای بووەیهی ئەبو کالیجار، کار بکات. ئەم بڕیارە بووە وەرچەرخانێکی گرنگ بۆ داهاتووی فەزڵوویە.
فەزڵوویە لە گەنجێتیدا بە خێرایی پلەکانی لە کۆشکی بووەیهییەکاندا بەرز بووەوە. لێهاتوویی و پابەندبوونی بە کارەوە ڕێزی بەرپرسانی بۆ بەدەست هێنا. دڵسۆزییەکەی گەیاندییە پلەی بەرزی سەربازیی سوپاسالار. بەڵام لە کاتێکدا لەم ژینگەیەدا گەشەی دەکرد، دۆخی سیاسی دەستی بە گۆڕانێکی بەرچاو کرد.
دۆخی سیاسیی فارس
لە کاتی گەیشتنی فەزڵوویە بە پێگەی بەرزدا، بنەماڵەی بووەیهی بەهۆی دابەشبوونی ناوخۆیی و هەڕەشە دەرەکییەکانەوە لاواز بووبوو. ئەبو کالیجار، بە پاڵنەری ئارەزووی دەسەڵات، دەیویست دەسەڵات و خاکەکەی فراوان بکات. ئەم ئارەزووە زوو کەوتە ناکۆکی لەگەڵ ویستی فەزڵوویە بۆ پاراستنی خاکەکانی شەبانکارە.
لە ساتێکی چارەنووسسازدا، ئەبو کالیجار دەستی بە دەستدرێژی بۆ سەر خاکەکانی شەبانکارە کرد. ئەم کردارە فەزڵوویەی دوور خستەوە و ناچاری کرد دووبارە دڵسۆزیی خۆی هەڵبسەنگێنێتەوە. تێگەیشت کە پشتیوانیکردن لە بووەیهییەکان بە مانای سازشکردنە لەسەر سەربەخۆیی گەلەکەی.
دامەزراندنی بنەماڵەی شەبانکارە
لە 1030دا، فەزڵوویە بڕیارێکی ئازایانەی دا کە مێژووی کوردی گۆڕی. سەربەخۆیی لە بووەیهییەکانی ڕاگەیاند و بنەماڵەی شەبانکارەی لە فارس دامەزراند. ئەم بڕیارە هەم هەنگاوێکی سیاسی بوو و هەم هێمای هەوڵێک بۆ خۆبەڕێوەبردنی گەلی کورد بوو کە ماوەیەکی دوورودرێژ پەراوێز خرابوو.
لە ژێر ڕێبەرایەتیی فەزڵوویەدا، بنەماڵەی شەبانکارە ناوچە چیاوییەکەی کۆهگیلویەی داگیر کرد. ئەم شوێنە بەرگریی سروشتیی لە بەرامبەر داگیرکەراندا دابین کرد و ڕێگەی پێدان ئاستێکی بەرزی خۆبەڕێوەبردن بپارێزن. فەزڵوویە پابەند بوو بە خۆشگوزەرانیی گەلەکەی و بە دڵسۆزی کار دەکرد بۆ دانانی بنەماکانی ئەو بنەماڵەیەی تازە سەری هەڵدەدا.
فەرمانڕەوایی فەزڵوویە
فەرمانڕەوایی فەزڵوویە لە 1030 تا 1078 بەردەوام بوو و بە خەبات و دەستکەوتەکان دەناسرایەوە. ڕووبەڕووی هەڕەشەی زۆر بووەوە، لەوانە گرووپە ڕکابەرەکان و هێزە دەرەکییەکان. فەزڵوویە بە تێکەڵەیەک لە لێهاتوویی دیپلۆماسی و توانای سەربازی، ڕێگای خۆی لەناو ئەم چالشانەدا دۆزییەوە. توانای پێکهێنانی هاوپەیمانی بۆ بەردەوامهێشتنەوەی جێگیری گرنگ بوو.
یەکێک لە بابەتە سەرەکییەکانی فەرمانڕەوایی فەزڵوویە پێکهێنانی سیستەمێکی کارای حوکمڕانی بوو. ئەو تێگەیشتبوو کە هێزی کارگێڕی هەروەک هێزی سەربازی بنەڕەتییە. سیاسەتەکانی بازرگانییان هان دا، بەرهەمهێنانی کشتوکاڵیان بە ڕێژەی 40% زیاد کرد و پەروەردەیان پەرەپێدا؛ بەمەش بنەمای کۆمەڵگەیەکی گەشەسەندوویان دانا.
بەشدارییە کولتوورییەکان
بەشدارییەکانی فەزڵوویە لە سیاسەت و جەنگ فراوانترن؛ ئەو ڕۆڵێکی گرنگی لە پێشخستنی کولتووری کورددا گێڕا. بنەماڵەی شەبانکارە لە سەردەمی فەرمانڕەواییەکەیدا بووە ناوەندێکی ناسنامەی کورد و کولتووری کورد. فەزڵوویە پشتیوانیی لە هونەر و ئەدەب کرد و پاراستنی نەریتەکانی کوردی خستە پێشینەییەوە و شانازیی لەناو گەلەکەیدا پەرەپێدا.
ئەم گەشە کولتوورییە لە ژێر دەسەڵاتی فەزڵوویەدا یارمەتیی پێناسەکردنی ناسنامەیەکی تایبەتی کوردی دا کە لە کاریگەرییە دەوروبەرییەکان جیاواز بوو. کاریگەریی سەردەمەکەی بۆ سەدەکان دەنگی دەدایەوە و ئەزموونی کوردی لەناو گۆڕانی ڕاستییە جیۆپۆلیتیکییەکاندا دەداڕشت.
کاریگەریی بەردەوامی فەزڵوویە
میراتی فەزڵوویە زۆر دوای مردنیشی بەردەوام بوو. بنەماڵەی شەبانکارە کە ئەو دامەزراندی، بە شێوەی جۆراوجۆر تا 1355 بەردەوام بوو و هێمای خۆڕاگری و سەربەخۆیی کورد بوو. نەوەکانی کاریگەرییەکی بەرچاویان لە ناوچەکەدا پاراست و ئەو بەها بنەڕەتییانەی پشتیوانیی دەکرد ـ خۆبەڕێوەبردن و شانازیی کولتووری ـ هەر لە ناوەندی ناسنامەی کورددا مانەوە.
چیرۆکی فەزڵوویە هەم گێڕانەوەیەکی مێژووییە و هەم گێڕانەوەیەکە کە بە ئاواتە هاوچەرخەکانی کورد بۆ مافی چارەنووسی خۆ و دانپێداننانەوە پەیوەندی هەیە. ژیانی گرنگیی ئەو ڕێبەرایەتییە دەخاتەڕوو کە خۆشگوزەرانیی گەلەکەی و پاراستنی ناسنامە کولتوورییە تایبەتەکان دەخاتە پێشینەییەوە.
ڕوانین لە میراتی فەزڵوویە
میراتی فەزڵوویە، سەرۆک‌هۆزە کوردەکە، تابلۆیەکی ئاڵۆزە پڕ لە خۆڕاگری، سەربەخۆیی و شانازی. ڕێگای ئەو لە دەربارییەکی گەنجەوە بۆ دامەزرێنەری بنەماڵەی شەبانکارە، ڕۆحە بەردەوامەکەی گەلی کورد پیشان دەدات.
کاتێک بەشدارییەکانی بیر دەکەینەوە، گرنگیی ئەو ڕێبەرانە دەناسین کە بانگەشەی ماف و ناسنامەی کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان دەکەن. چیرۆکی فەزڵوویە هەم بەشێکی مێژووییە و هەم سەرچاوەی ئیلهامە بۆ نەوەکانی داهاتوو. ئایدیاڵەکانی هەر ڕووناکیی ڕێنمایین بۆ ئەوانەی خەبات دەکەن بۆ پاراستنی بەهاکانی سەربەخۆیی و شانازیی کولتووری.
سەرچاوەکان:
https://www.wikiwand.com/en/articles/Fadluya