ناوەڕۆک
پێشەکییەک بۆ فەخروننیسا
چیرۆکی شوهدەی بەغدادی، کە بە فەخروننیسا ناسراوە (بە واتای «شانازیی ژنان»)، دەرچەیەکی سەرنجڕاکێش بۆ دەستکەوتە فکرییەکانی ژنان لە کۆمەڵگەی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست دەکاتەوە. لە سەرەتای سەدەی 11دا، لە سەردەمێکی زێڕینی زانست لە جیهانی ئیسلامیدا، لەدایک بوو و وەک موحەدیسەیەکی پێشەنگ (ژنێکی زانای حەدیس) و خۆشنووسێک دیار بوو. بە خۆتەرخانکردنی بۆ زانین و وانەوتنەوە، نەریتە ڕەگەزییەکانی سەردەمەکەی خستە بەربەرەکانێ.
هەرچەند تۆمارە مێژووییەکان کەمن، گێڕانەوە متمانەپێکراوەکانی ژیاننامەنووسانی سەدەکانی ناوەڕاست و توێژینەوە نوێیەکان ئەو بە پێشەنگێک وێنا دەکەن کە کارەکەی زانستی ئیسلامی پێش خست و ئیلهامی بە نەوەکانی داهاتوو بەخشی. ئەم لێکۆڵینەوە دووبارەنووسراوە هەڵەکانی گێڕانەوە باوەکان ڕاست دەکاتەوە و بە پشتبەستن بە سەرچاوە پشتڕاستکراوەکان، تیشک دەخاتە سەر بەشدارییە ڕاستەقینەکانی و میراتە بەردەوامەکەی.
شوهدەی بەغدادی کێ بوو؟
شوهدەی بەغدادی، کە هەروەها نازناوەکانی فەخروننیسا و کاتیبە («نووسەر»)ی هەبوو، نزیکەی سەرەتای سەدەی 11 لە دینەوەر لەدایک بوو؛ شارێک لە ڕۆژئاوای ئێرانی ئەمڕۆ. باوکی، ئەبونەسر ئەحمەد کوڕی فەرەج دینەوەری، زانایەکی ڕێزلێگیراوی حەدیس بوو و خوێندنێکی تۆکمەی لە نەریتە ئیسلامییەکاندا بۆ دابین کرد. ئەمە دەرفەتێک بوو کە بە گشتی بۆ ژنان نەدەڕەخسا، بەڵام گرنگیدانی خێزانەکەی بە فێربوون پاڵپشتیی دەکرد. هەندێک سەرچاوەی نوێ ئەو بە کەسێک بە ڕەچەڵەکی کوردی وەسف دەکەن، چونکە دینەوەر لە ناوچەی کولتووریی کوردیدا بوو؛ ناسنامە نەتەوەییە وردەکەی لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا تۆمار نەکراوە.
دواتر گواستییەوە بۆ بەغدا، ناوەندی فکریی خەلافەتی عەباسی، و لەوێ بەردەوام بوو لە خوێندن لە ژێر دەستی مامۆستا دیارەکان. شوهدە هاوسەرگیری کرد و کوڕێکی بە ناوی محەمەد هەبوو، بەڵام دوای مردنی مێردەکەی لە دوای 40 ساڵ هاوسەرگیری، بە خۆڕاگرییەکی سەرنجڕاکێش بەردەوام بوو لە کارە زانستییەکانی. تا سەدەی 12 ژیا و لە 574ی کۆچی / 1178–79ی زایینی کۆچی دوایی کرد (مردنی باوکی بە ساڵی 574ی کۆچی تۆمار کراوە؛ هەندێک سەرچاوە 1112ی زایینی بۆ مردنی خودی شوهدە دەهێننەوە، بەڵام وا دەردەکەوێت کە ئەمە تێکەڵکردنی زانیارییەکان بێت)، و لە بەغدا نێژرا.
بەشدارییەکان لە زانستی حەدیس و فێرکردندا
میراتی سەرەکیی شوهدە لە لێهاتووییەکەی وەک موحەدیسەیەکدا دەردەکەوێت؛ پسپۆڕ بوو لە گواستنەوە و پشتڕاستکردنەوەی حەدیس (وتە و کردارەکانی پێغەمبەر محەمەد). سەنەدێکی بەرزی گێڕانەوەی هەبوو (زنجیرەی گێڕانەوە)، کە کردییە مرجەعێکی متمانەپێکراو و لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا خواست لەسەر وانەکانی هەبوو. خوێندکاران لە ناوچە دوورەکانەوە دەهاتن بۆ ئامادەبوون لە وانەکانی حەدیس، مێژوو، زمانەوانی و ئەدەب، کە لە مزگەوت و زانکۆکانی بەغدا دەیوتنەوە. بازنەکانی خوێندنەکەی خەڵکی ئاسایی و کەسایەتی دیارەکانی ڕادەکێشا و ئەمە کاریگەریی فراوانی پیشان دەدا.
دەستکەوتێکی گرنگ ڕۆڵەکەی بوو لە فێرکردندا. خەلیفەی عەباسی موڵکێکی پێ بەخشی و بەو موڵکە خەرجیی مەدرەسەیەکی (دامەزراوەی خوێندنی باڵا) لە بەغدا دابین کرد و دایمەزراند. لەوێ پاڵپشتیی سەدان خوێندکاری کرد و هەموو خەرجییەکانیانی دایەوە، بۆ ئەوەی دەرفەتی خوێندنی پێشکەوتوو لە زانستە ئیسلامییەکاندا دابین بکات. هەرچەند مەدرەسەکە تایبەت تەنها بە ژنان نەبوو—گێڕانەوە مێژووییەکان پیشان دەدەن کە خوێندکارانی بە گشتی لێ دەخوێندن—هەوڵەکانی دەرفەتی دەستگەیشتن بە زانینیان فراوانتر کرد و بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دەرفەتیان بۆ ژنە زانایان زیاد کرد، لە سەردەمێکدا کە ڕۆڵی ژنان لە ژیانی گشتیدا زۆرجار سنووردار دەکرا.
لێهاتوویی لە خۆشنووسیدا
جگە لە حەدیس، شوهدە وەک یەکێک لە باشترین خۆشنووسەکانی سەردەمەکەی ستایش دەکرا و نازناوی «خۆشنووسی بەغدا»ی بەدەست هێنا. خەتە جوانەکەی بەناوبانگ بوو و بە ئەگەری زۆر دەقە ئایینییەکانی دەنووسییەوە؛ بەمەش بەشداریی لە پاراستن و بڵاوکردنەوەی زانینی ئیسلامیدا کرد. خۆشنووسی هونەرێکی ڕێزلێگیراو لە جیهانی ئیسلامیدا بوو، کە جوانیناسی و ڕۆحانیەتی پێکەوە دەبەستەوە، و لێهاتوویی شوهدە لەم بوارەدا پێگەی لە نێوان زانایاندا بەرز کردەوە. هەرچەند لە تۆمارە نوێیەکاندا هیچ دەستنووسێکی دیاریکراوی ماوە بە دڵنیایی بەوەوە نەبەستراوەتەوە، کاریگەرییەکەی لەسەر ئەم هونەرە بەردەوام مایەوە و نەوەکانی دواتر لاسایی شێوازەکەییان کردەوە.
کاریگەری لەسەر نەوەکانی دواتر
کاری شوهدە وەک ژنێکی زانا لە بوارێکدا کە پیاوان زاڵ بوون تێڕوانینەکان سەبارەت بە توانای فکریی ژنان خستە بەربەرەکانێ و بووە نموونەیەکی سەرەتایی بۆ توانامەندبوون لە ڕێگەی خوێندنەوە. مێژوونووسانی سەدەکانی ناوەڕاست، وەک ئیبن خەللیکان و زەهەبی، لە فەرهەنگە ژیاننامەییەکاندا ستایشیان کرد و بەمەش چیرۆکەکەیان پاراست. لەگەڵ ژنە دیارەکانی دیکەی سەردەمەکە، وەک کەریمەی مەروەزی، تیشک دەخاتە سەر ئەوەی بەشداریی ژنان لە زانستی ئیسلامیدا گرنگ بوو، هەرچەند لە مێژووە گشتییەکاندا کەمتر نوێنەرایەتیی لێ کراوە.
میراتەکەی ئەمڕۆش لە گفتوگۆکانی ڕەگەز و خوێندن لە ئیسلامدا دەنگ دەداتەوە و بیرمان دەخاتەوە کە ژنان بۆ ماوەیەکی درێژ ڕۆڵی چارەنووسسازیان لە پاراستنی میراتی ئایینی و کولتووریدا گێڕاوە. زانایانی نوێ زۆرجار ئەو وەک بەڵگەیەک دەهێننەوە بۆ ئەوەی توانامەندبوونی ژنان ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە مێژووی ئیسلامیدا هەیە و بەمەش ئەو گێڕانەوانە ڕەت دەکەنەوە کە تەنها بە دیاردەیەکی هاوچەرخ وێنای دەکەن.
وانەکان لە میراتی شوهدەوە
ژیانی شوهدە تێڕوانینی هەمیشەیی بۆ پەرەپێدانی خوێندن و یەکسانی پێشکەش دەکات:
زانین وەک توانامەندکردن: لێهاتوویی لە حەدیسدا پیشان دەدات کە خوێندن چۆن دەتوانێت پێگەی تاکەکان بەرز بکاتەوە، بەبێ لەبەرچاوگرتنی ڕەگەزیان.
خێرخوازی لە فێربووندا: بە دابینکردنی خەرجیی مەدرەسەیەک، نموونەیەکی بەکارهێنانی سەرچاوەکانی پێشکەش کرد بۆ ئەوەی دەستگەیشتن بە زانست بۆ هەمووان بڕەخسێنێت.
خۆڕاگری لە نێو ناخۆشییەکاندا: بەردەوامبوونی لە کارەکەی دوای لەدەستدانێکی کەسی، گرنگیی شێلگیری دەخاتە ڕوو.
یەکخستنی هونەر و زانست: خۆشنووسییەکەی پیشان دەدات کە لێهاتووییە داهێنەرانەکان چۆن دەتوانن تەواوکەری کارە فکرییەکان بن.
بە جێبەجێکردنی ئەم بنەمایانە، کۆمەڵگە هاوچەرخەکان دەتوانن ڕێز لە ڕۆحە پێشەنگەکەی بگرن و پەرە بە ژینگەی خوێندن بدەن کە هەمووان لەخۆ بگرێت.
چوارچێوە فراوانەکەی ڕۆڵی ژنان لە سەدەکانی 11-12دا
لە سەردەمی عەباسیدا، دەرفەتەکانی ژنان بە پێی چین، ناوچە و پاڵپشتیی خێزان جیاواز بوون. لە کاتێکدا زۆرێکیان لە چوارچێوەی ماڵدا سنووردار کرابوون، ژنانی چینە بەرزەکانی ناو بازنە فکرییەکان—وەک شوهدە—لە چاڵاکیی زانستیی گشتیدا بەشدار بوون، بە تایبەتی لە گواستنەوەی حەدیسدا، کە لە فیقه دەرفەتی زیاتر بۆ ژنان دەڕەخساند. ئەم قۆناغە شاهیدی گەشەی فەلسەفە، زانست و ئەدەب بوو و ژنان وەک پاڵپشت، شاعیر و زانا بەشدارییان دەکرد، هەرچەند چیرۆکەکانیان زۆرجار لە تۆمارە مێژووییە نووسراوەکانی پیاواندا پەراوێز دەخران.
نموونەی شوهدە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی بەشداریی فکریی ژنان دیاردەیەکی نامۆ نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە نەریتێکی زیندوو.
چیرۆکی شوهدە چۆن ئەمڕۆ ئیلهام دەبەخشێت؟
لەو ناوچانەدا کە هێشتا بەربەست لەبەردەم خوێندنی ژنان هەیە، گێڕانەوەی شوهدە هان دەدات بۆ داکۆکیکردن لە فێربوونێک کە هەمووان لەخۆ بگرێت. هەروەها جەخت لە پاراستنی بەشدارییە مێژووییەکانی ژنان دەکاتەوە بۆ ئیلهامبەخشین بە سەرکردەکانی داهاتوو. بە لێکۆڵینەوە لە کەسایەتییەکانی وەک ئەو، تێگەیشتنێکی تەواوتر لە مێژووی ئیسلامی و هەوڵی بەردەوام بۆ دادپەروەریی ڕەگەزی بەدەست دەهێنین.
خۆتەرخانکردنی شوهدەی بەغدادی بۆ حەدیس، خۆشنووسی و فێرکردن نموونەیەکە بۆ ئەوەی بیری ژنێک و بەخشندەییەکەی چۆن دەتوانن مێژوو داڕێژن. چیرۆکەکەی بانگەوازمان بۆ دەکات کە ڕێز لە زانست، داهێنان و پاڵپشتیی کۆمەڵگا بگرین، وەک بناغەکانی جیهانێکی دادپەروەرتر، و پشت بە ئازایەتیی ئەو پێشەنگانە ببەستین کە سەدان ساڵ پێش ئێمە ژیاون.
ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کاتیی ژیانی شوهدەی بەغدادی
هەرچەند بەهۆی کەمیی تۆمارە مێژووییەکانەوە، ڕێکەوتی وردی زۆرێک لە ڕووداوەکانی ژیانی شوهدە هێشتا نادیارن، ئەم هێڵە کاتییەی خوارەوە لەسەر بنەمای گێڕانەوە ژیاننامەییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست و توێژینەوە نوێیەکان داڕێژراوە. قۆناغە سەرەکییەکانی دەخاتە ڕوو و جەخت لە گەشتەکەی لە خوێندکارێکەوە بۆ زانایەکی کاریگەر دەکاتەوە.
قۆناغ | ڕووداوی سەرەکی | وردەکارییەکان |
کۆتایی سەدەی 11 (نزیکەییە؛ ڕێکەوتی وردی لەدایکبوون نادیارە) | لەدایکبوون لە دینەوەری ئێران | لە خێزانی ئەبونەسر ئەحمەد کوڕی فەرەج دینەوەری لەدایک بوو؛ زانایەکی ڕێزلێگیراوی حەدیس کە لە تەمەنی بچووکەوە خوێندنی لە زانستە ئیسلامییەکاندا بۆ دابین کرد و سنووردارکردنە ڕەگەزییە باوەکانی سەردەمەکەی خستە بەربەرەکانێ. |
سەرەتای تەمەنی پێگەیشتوویی (سەدەی 11-12) | گواستنەوە بۆ بەغدا و خوێندنی پێشکەوتوو | گواستییەوە بۆ پایتەختی عەباسی، کە ناوەندێکی فکری بوو، و لەوێ لە ژێر دەستی مامۆستا پێشەنگەکان حەدیس، مێژوو، زمانەوانی، ئەدەب و خۆشنووسی خوێند و لێهاتوویی خۆی وەک موحەدیسە پەرە پێ دا. |
ناوەڕاستی ژیان (سەدەی 12) | هاوسەرگیری و خێزان | لەگەڵ مێردێک هاوسەرگیری کرد کە ناوی نەهاتووە و لەگەڵیدا کوڕێکی بە ناوی محەمەد هەبوو؛ هاوسەرگیرییەکە 40 ساڵ بەردەوام بوو تا مردنی مێردەکەی، و دواتر چاڵاکییە زانستییەکانی زیاتر کرد. |
سەدەی 12 (دوای بێوەژنبوون) | دامەزراندنی مەدرەسەیەک | خەلیفەی عەباسی موڵکێکی پێ بەخشی و بەو موڵکە مەدرەسەیەکی لە بەغدا دامەزراند و خەرجییەکانی دابین کرد؛ پاڵپشتیی سەدان خوێندکاری زانستە ئیسلامییەکانی کرد و خەرجییەکانیانی دایەوە، بۆ پەرەپێدانی خوێندنێک کە دەستگەیشتن پێی ئاسان بێت. |
بە درێژایی سەدەی 12 | وانەوتنەوە و دیاربوون لە بواری زانستدا | لە مزگەوت و زانکۆکانی بەغدا حەدیس و بابەتەکانی دیکەی دەوتەوە و خوێندکاری لە شوێنی دوورەوە ڕادەکێشا؛ بەهۆی لێهاتوویی لە خۆشنووسی و پشتڕاستکردنەوەی حەدیسدا، نازناوەکانی وەک فەخروننیسا («شانازیی ژنان»)، کاتیبە («نووسەر») و موسنیدەی عێراق («مرجەعی عێراق»)ی بەدەست هێنا. |
1178-1179ی زایینی (574ی کۆچی) | مردن لە بەغدا | کۆچی دوایی کرد و لە بەغدا نێژرا؛ میراتێکی بەجێ هێشت کە مێژوونووسانی وەک ئیبن خەللیکان و زەهەبی تۆماریان کرد. خوێندکارەکانی بەردەوام بوون لە گواستنەوەی وانەکانی و کاریگەرییان لەسەر زانستی ئیسلامی دانا. |
پرسیار و وەڵام سەبارەت بە شوهدەی بەغدادی (فەخروننیسا)
ئەمە چەند پرسیارێکی باوە سەبارەت بە شوهدەی بەغدادی، کە بە پشتبەستن بە گێڕانەوە مێژووییەکان، زانیاریی ورد سەبارەت بە ژیان و بەشدارییەکانی پێشکەش دەکەن.
پرسیار: نازناوی تەواوی شوهدەی بەغدادی چی بوو و بۆچی پێی دەوترا فەخروننیسا؟
وەڵام: شوهدەی بەغدادی بە فەخروننیساش ناسراو بوو، بە واتای «شانازیی ژنان»؛ نازناوێک کە پێگە ڕێزلێگیراوەکەی وەک زانایەک ڕەنگ دەداتەوە. هەروەها بەهۆی لێهاتوویی لە خۆشنووسیدا نازناوی کاتیبە («نووسەر») و بەهۆی پسپۆڕی لە حەدیسدا نازناوی موسنیدەی عێراق («مرجەعی عێراق»)ی بەدەست هێنا.
پرسیار: لە کوێ و کەی لەدایک بوو و پاشخانی خێزانییەکەی چی بوو؟
وەڵام: لە کۆتایی سەدەی 11دا لە دینەوەر، لە ڕۆژئاوای ئێرانی ئەمڕۆ، لەدایک بوو و لەوانەیە ڕەچەڵەکی کوردی بووبێت. باوکی، ئەبونەسر ئەحمەد کوڕی فەرەج دینەوەری، زانای حەدیس بوو و زانستە ئیسلامییەکانی پێ فێر کرد؛ ئەمە لەو سەردەمەدا بۆ ژنان باو نەبوو.
پرسیار: بەشدارییە سەرەکییەکانی لە خوێندن و زانستدا چی بوون؟
وەڵام: شوهدە موحەدیسەیەکی پێشەنگ بوو و لە مزگەوت و زانکۆکانی بەغدا حەدیس، مێژوو، زمانەوانی و ئەدەبی دەوتەوە. مەدرەسەیەکی دامەزراند کە خەرجییەکانی لە موڵکێکەوە دابین دەکرا کە خەلیفەی عەباسی پێی بەخشیبوو؛ پاڵپشتیی سەدان خوێندکاری دەکرد و دەستگەیشتن بە خوێندنی زانستە ئیسلامییەکانی پەرە پێ دەدا.
پرسیار: ژیانی کەسیی چۆن کاریگەریی لە کارەکەی کرد؟
وەڵام: هاوسەرگیری کرد و کوڕێکی بە ناوی محەمەد هەبوو؛ هاوسەرگیرییەکە 40 ساڵ بەردەوام بوو تا مردنی مێردەکەی. دوای بێوەژنبوون، هەوڵە زانستییەکانی قووڵتر کردەوە و خۆڕاگری و خۆتەرخانکردنی بۆ کارە فکرییەکانی پیشان دا.
پرسیار: خۆشنووسی چ ڕۆڵێکی لە میراتەکەیدا گێڕا؟
وەڵام: شوهدە، کە وەک یەکێک لە باشترین خۆشنووسەکانی سەردەمەکەی ناسراو بوو، دەقە ئایینییەکانی دەنووسییەوە و هونەر و زانستی پێکەوە دەبەستەوە. شێوازەکەی کاریگەریی لەسەر نەوەکانی دواتر دانا، هەرچەند ئەمڕۆ هیچ بەرهەمێکی دیاریکراوی ماوە بە دڵنیایی بەوەوە نەبەستراوەتەوە.
پرسیار: کەی و لە کوێ مرد و میراتەکەی چۆن پارێزرا؟
وەڵام: شوهدە لە 574ی کۆچی / 1178–79ی زایینی لە بەغدا کۆچی دوایی کرد و لەوێ نێژرا. مێژوونووسانی سەدەکانی ناوەڕاست، وەک ئیبن خەللیکان و زەهەبی، میراتەکەیان تۆمار کرد و خوێندکارەکانی بەردەوام بوون لە گواستنەوەی وانەکانی.
پرسیار: چیرۆکەکەی چ پەیوەندییەکی بە گفتوگۆ نوێیەکانی توانامەندکردنی ژنانەوە هەیە؟
وەڵام: شوهدە، وەک ژنێکی زانا لە بوارێکدا کە پیاوان زاڵ بوون، نموونەیەکی سەرەتایی بۆ توانامەندبوونی فکری لە مێژووی ئیسلامیدا پێشکەش دەکات. ئیلهام بە هەوڵە هاوچەرخەکانی دادپەروەریی ڕەگەزی لە خوێندندا دەبەخشێت و پیشان دەدات کە بەشداریی ژنان لە زانستدا ڕەگ و ڕیشەی قووڵی هەیە.
کۆتایی: ڕامان لە میراتە هەمیشەییەکەی شوهدەی بەغدادی
کاتێک لە ژیانی شوهدەی بەغدادی دەڕامێنین، فەخروننیسا تەنها وەک زانایەکی سەردەمەکەی دەرناکەوێت، بەڵکو وەک ڕووناکییەک بۆ هەموو سەردەمەکان دەردەکەوێت. لێهاتوویی لە حەدیس، خۆشنووسی و فێرکردندا لە سنووردارکردنەکانی سەدەکانی 11 و 12 تێپەڕی و سەلماندی کە بیر و شێلگیری دەتوانن ڕێگا بەرەو دادپەروەری و ڕۆشنبیری بکەنەوە. لە جیهانێکدا کە هێشتا لەگەڵ بەربەستەکانی بەشداریی تەواوی ژناندا دەستەویەخەیە، چیرۆکی شوهدە هانمان دەدات بۆ داکۆکیکردن لە خوێندنێک کە دەستگەیشتن پێی ئاسان بێت، ڕێزگرتن لە بەشدارییە نەناسراوەکان و وەرگرتنی بەهێزی لە پێشەنگەکانی مێژوو. بە ڕێزگرتن لە کاریگەریی بەردەوامی، پابەند دەبین بە بنیادنانی داهاتوویەک کە تێیدا زانین هیچ سنوورێک نەناسێت و ئیلهام بە نەوەکانی داهاتوو ببەخشێت، بە هەمان ئازایەتییەوە کە گەشتە ناوازەکەی پێ ناسراو بوو.
سەرچاوەکان
ئەمە لیستێکی کۆکراوەی سەرچاوە سەرەکییەکانە کە لە توێژینەوە و پشکنینی ڕاستیی ناوەڕۆکەکە سەبارەت بە شوهدەی بەغدادی (فەخروننیسا) بەکار هاتوون. ئەم سەرچاوانە پشت بە ژیاننامە مێژووییەکان، کارە زانستییەکان و وتارە متمانەپێکراوەکانی سەر ئینتەرنێت دەبەستن و زانیاریی پشتڕاستکراوە سەبارەت بە ژیان، بەشدارییەکان و میراتەکەی پێشکەش دەکەن.
"Fakhr-un-Nisa." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Fakhr-un-Nisa. بابەتێکی ژیاننامەیی کە ڕەچەڵەکە کوردییەکەی، زانستی حەدیس و لێهاتوویی لە خۆشنووسیدا بە وردی باس دەکات.
"Drawing Inspiration from Influential Muslim Women Scholars." Soundvision. https://www.soundvision.com/article/drawing-inspiration-from-influential-muslim-women-scholars. ڕۆڵەکەی وەک وانەبێژێک لە بەغدا و نازناوی «نووسەری بەغدا» باس دەکات.
Al-Muhaddithat: The Women Scholars in Islam. لە نووسینی محەمەد ئەکرەم نەدوی. وەشانی PDF بەردەستە لە https://www.islamicstudies.info/literature/almuhaddithat.pdf. کارێکی زانستیی گشتگیر سەبارەت بە ژنە زانایانی حەدیس، کە چاڵاکییەکانی وانەوتنەوە و گواستنەوەی ئەویش لەخۆ دەگرێت.
"Role of Muslim women in the development of the Islamic sciences." Alhuda, The Quran Club. https://alhudathequranclub.wordpress.com/2018/02/17/role-of-muslim-women-in-the-development-of-the-islamic-sciences. تیشک دەخاتە سەر ڕەوانبێژییەکەی لە حەدیسدا و بەشدارییەکانی لە خۆشنووسیدا.
"Women of Science, Medicine and Management." Muslim Heritage. https://muslimheritage.com/women-of-science-list. لە کۆمەڵە ژیاننامەکاندا ئەو وەک ژنێکی زانای دیار باس دەکات.
"10 Extraordinary Influential Muslim Women in Islamic History." Al Quran Classes. https://alquranclasses.com/muslim-women-in-islamic-history. خۆتەرخانکردنی بۆ بڵاوکردنەوەی زانین و وانە گشتییەکان باس دەکات.
"Exploring Muslim Women Pioneers Who Contributed to the Glory of Islamic Civilization." ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/394319394_Exploring_Muslim_Women_Pioneers_Who_Contributed_to_the_Glory_of_Islamic_Civilization_from_the_Advent_of_Islam_to_the_End_of_the_13th_Century_AH_19th_Century_CE. سەرنج دەخاتە سەر ژیاننامەی ژنە موحەدیسەکان و پێگەی ئەویش وەک مرجەعێک لەم بوارەدا لەخۆ دەگرێت.
The Noble Women Scholars Of Hadith. Emaan Library. وەشانی PDF بەردەستە لە https://www.emaanlibrary.com/wp-content/uploads/2024/06/The-Noble-Women-Scholars-of-Hadith.pdf. خوێندکارەکانی و کاریگەریی لەسەر زانایانی دواتر بە وردی باس دەکات.
"Islamic Civilization and Women's Rights A Historical Review." OJS Uninus. https://ojs.uninus.ac.id/pises/article/download/3907/2127/9193. ئاماژە بە بەخشینی ئیجازە (مۆڵەتی گواستنەوەی زانست) لەلایەن ئەوەوە و نازناوە شانازیئامێزەکەی دەکات.
Al Muhaddithat The Women Scholars In Islam. My Portal NIMC. وەشانی PDF بەردەستە لە https://myportal.nimc.gov.ng/science/MD/67N32Q1/56N64Q7161+/al-muhaddithat_the-women_scholars__in__islam.pdf. دووبارە جەخت لە ڕۆڵەکەی وەک موحەدیسە و خۆشنووسێکی کورد دەکاتەوە.