نوسرەتەدین ئەحمەد (ماوەی فەرمانڕەوایی 1296–1330) فەرمانڕەوا، یان ئەتابەگی هەزارئەسپیی لوڕی بچووک بوو؛ ئەو ناوچە شاخاوییەی لوڕستان لە بەشی ڕۆژاوایی زاگرۆس. هەزارئەسپییەکان بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوایی لوڕی بوون، و مێژوونووسە موسوڵمانەکانی سەدەکانی ناوەڕاست لوڕەکانیان لە نێو گەلە کوردییەکاندا دەژمارد؛ بۆیە نوسرەتەدین بەشێکە لە گێڕانەوە فراوانترەکەی مێژووی کورد. ئەو پێش هەموو شتێک وەک پشتیوانێکی بەخشندەی زانست و نووسینی پەرسی بە یاد دەکرێتەوە، کە سێ بەرهەمی سەرەکی بە ڕێزگرتن لە ئەو نووسران.
ناوەڕۆک
هەزارئەسپییەکان کێ بوون؟
هەزارئەسپییەکان لە سەدەی دوازدەهەمەوە تا سەدەی پانزەهەم فەرمانڕەوایی لوڕی بچووکیان کرد؛ کە بە نزیکەیی لوڕستانی ئەمڕۆ و بەشە دراوسێکانی زاگرۆس دەگرێتەوە. ئەوان میرگەلێک بوون کە تا ڕادەیەکی زۆر خۆبەڕێوەبردنیان هەبوو، بەڵام دەسەڵاتی هەر هێزە گەورەیەکیان دەناسی کە زاڵ بوو بەسەر ئێراندا؛ سەرەتا سەلجووقی و سەڵغورییەکان و دواتر ئیلخانییە مەغۆلەکان. ناویان لە فەرمانڕەوایەکی سەرەتاییان، هەزارئەسپ، وەرگرت.
بنەماڵەکە وەک بنەماڵەیەکی لوڕی و زۆرجاریش وەک کوردی یان لوڕی کوردی وەسف کراوە. سەرچاوە موسوڵمانەکانی سەدەکانی ناوەڕاست زۆرجار لوڕەکانی زاگرۆسیان لەگەڵ کوردەکان لە یەک گرووپدا دادەنا، و بنەماڵە فەرمانڕەوا لوڕییەکانی وەک هەزارئەسپییەکان لە مێژوونووسیی کوردیدا ئامادەییان هەیە؛ بۆیە نوسرەتەدین لە نێو کەسایەتییەکانی مێژووی کورددا دەژمێردرێت. توێژینەوەی زانستیی نوێ ناسنامەی لوڕی بە نزیک و پەیوەست بە ناسنامەی کوردی دەزانێت، هەرچەند لێی جیاوازە.
گەیشتن بە دەسەڵات
نوسرەتەدین ئەحمەد لە 1296دا لە توندترین بارودۆخی مومکیندا گەیشتە دەسەڵات: باوکی، ئەتابەگ ئەفراسیابی یەکەم، بە فەرمانی ئیلخان غازان، دەسەڵاتداری باڵای مەغۆل بەسەر بنەماڵەکەدا، لە سێدارە درابوو. پێش گەیشتنی بە دەسەڵات، نوسرەتەدین ساڵانی درێژی وەک بارمتە لە دەرباری ئیلخانییەکان بەسەر بردبوو؛ چارەنووسێکی باو بۆ کوڕەکانی بنەماڵە ژێردەستەکان، کە ئامانجی مسۆگەرکردنی وەفاداریی بنەماڵەکانیان بوو.
ئەو ساڵانەی دەربار هەروەها دەرفەتێک بوون بۆ فێربوون. تێگەیشتنێکی نزیکیان لە سیاسەتی مەغۆل و لە کولتووری دەرباری پەرسیئاسا پێ بەخشی کە لە ژێر ئیلخانییەکاندا گەشەی دەکرد. کاتێک گەڕایەوە بۆ لوڕستان، ئەو زانیارییەی بەکار هێنا تا جێگیری بە دەسەڵاتەکەی ببەخشێت، پێگەی لەلای ئیلخانییەکان مسۆگەر بکات و زیاتر لە سێ دەیە فەرمانڕەوایی بکات؛ ماوەیەکی بەرچاو لە سەردەمێکی ئاوا پڕ ئاشوبدا.
پشتیوانی ئەدەبی پەرسی
دەرباری نوسرەتەدین بوو بە ناوەندێک بۆ پشتیوانیی ئەدەبی و مێژوویی. وەک نزیکەی هەموو فەرمانڕەوایانی ناوچەکە لەم سەردەمەدا، بەبێ گوێدانە بنەچەی خۆیان، ئەویش پشتیوانیی بەرهەمە پەرسییەکانی دەکرد؛ ئەو زمانە ئەدەبییە هاوبەشەی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی. سێ بەرهەمی گرنگ پێشکەش بە ئەو کران.
تەجاریب ئەلسەلەف
«تەجاریب ئەلسەلەف» («ئەزموونەکانی پێشینان») بەرهەمێکی مێژوویی بە زمانی پەرسییە کە هیندوشای نەخجەوانی دوای 1323 پێشکەشی نوسرەتەدین ئەحمەدی کرد. ئەم بەرهەمە وەرگێڕان و دووبارە داڕشتنەوەی «کیتاب ئەلفەخری»ی عەرەبییە، کە بۆ خوێنەرانی پەرسیی دەربار گونجێنراوە، و هێشتا سەرچاوەیەکی بەهادارە بۆ بیرکردنەوەی سیاسی و کارگێڕیی ئەو سەردەمە.
موعجەم فی ئاسار مولووک ئەلعەجەم
«موعجەم فی ئاسار مولووک ئەلعەجەم»ی شەرەفەدین فەزلوڵڵای قەزوینی بەرهەمێکی مێژووییە کە بە شکۆدارترین دەربڕینەکان ستایشی نوسرەتەدین دەکات و بە «گەورەترین پاشا، فەرمانڕەوای پاشاکانی پەرس، خۆسرەوی ئێران» ناوی دەبات. نازناوە ئاوا ڕازاوەکان زمانی باوی ئەو بەرهەمانە بوون کە لە دەرباردا پێشکەش دەکران، بەڵام هەروەها نیشانی ئەو پێگە بەرزە دەدەن کە فەرمانڕەوای هەزارئەسپی لە جیهانی ئیلخانیدا هەیبوو.
میعیاری نوسرەتی
«میعیاری نوسرەتی»، هۆنراوەیەک کە شەمسی فەخری لە 1313دا نووسی، کۆمەڵە سێ بەرهەمەکەی پێشکەشکراو بە ئەو تەواو دەکات. ئەم هۆنراوەیە نوسرەتەدین وەک نموونەی فەرمانڕەوایەکی دادپەروەر و ڕۆشنبیر دەخاتە ڕوو و پشت بە نەریتە درێژە پەرسییەکەی ئەدەبی «ئاوێنەی میران» دەبەستێت، کە دانایی، دادپەروەری و بەخشندەیی وەک ئایدیاڵ دەناسێنێت.
فەرمانڕەوایی و میرات
نوسرەتەدین ئەحمەد لە 1330دا مرد و کوڕەکەی، ڕوکنەدین یووسفشای دووەم، بوو بە جێنشینی. فەرمانڕەواییەکەی زیاتر بە بەردەوامی و پشتیوانیی زانست و ئەدەب بە یاد دەکرێتەوە تا بە داگیرکردن: ئەو لە ماوەی سێ دەیەی زاڵبوونی مەغۆلدا دەوڵەتە بچووکە لوڕییەکەی یەکگرتوو ڕاگرت و دەربارەکەی کرد بە شوێنێک کە بەهای بە زانست دەدا.
لە مێژووی کورددا، نوسرەتەدین یەکێکە لە فەرمانڕەوا لوڕییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستی زاگرۆس کە نووسەرە کۆنترەکان بنەماڵەکانیانیان لە نێو جیهانی کوردیدا دەژمارد. ئەمە پەیوەندییە قوڵ و ئاڵۆزەکانی نێوان گەلە کورد و لوڕەکانی ئەم شاخانە بیر دەخاتەوە. ئەو بەرهەمانەی بۆ ئەو نووسراون، وەک بەشێک لەم میراتە هاوبەشە ماونەتەوە و هەم مێژووی سەردەمەکەی و هەم یادەوەریی خودی بنەماڵەی هەزارئەسپی دەپارێزن.
پرسیارە باوەکان
ئایا هەزارئەسپییەکان کورد بوون؟
هەزارئەسپییەکان بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوایی لوڕیی زاگرۆس بوون. سەرچاوە موسوڵمانەکانی سەدەکانی ناوەڕاست زۆرجار لوڕەکانیان لە نێو کوردەکاندا دەژمارد و بنەماڵەکە زۆرجار وەک کوردی یان لوڕی کوردی وەسف دەکرێت؛ بۆیە لە مێژووی کورددا دەردەکەوێت. توێژینەوەی زانستیی نوێ ناسنامەی لوڕی بە نزیک و پەیوەست بە ناسنامەی کوردی دەزانێت، بەڵام لێی جیاوازە.
نوسرەتەدین ئەحمەد زیاتر بە چی ناسراوە؟
ئەو زیاتر وەک فەرمانڕەوای هەزارئەسپیی لوڕستان لە 1296ەوە تا 1330 و وەک پشتیوانی زانست و نووسینی پەرسی ناسراوە. سێ بەرهەمی سەرەکی پێشکەش بە ئەو کران: «تەجاریب ئەلسەلەف»، «موعجەم فی ئاسار مولووک ئەلعەجەم» و «میعیاری نوسرەتی».
چۆن گەیشتە دەسەڵات؟
ئەو لە 1296دا بوو بە جێنشینی باوکی، ئەفراسیابی یەکەم، دوای ئەوەی ئەفراسیاب بە فەرمانی ئیلخان غازان لە سێدارە درا. نوسرەتەدین پێشتر چەندین ساڵی وەک بارمتە لە دەرباری ئیلخانییە مەغۆلەکان بەسەر بردبوو.
سەرچاوەکان
C.E. Bosworth, The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual, Edinburgh University Press, 1996.
Encyclopædia Iranica, entries on “Hazaraspids” and “Atabakan-e Lorestān.”
هیندوشای نەخجەوانی، Tajarib al-Salaf (نزیکەی 1323)؛ بەرهەمێکی سەرچاوەیی ڕەسەن کە پێشکەش بە نوسرەتەدین ئەحمەد کراوە.
حەمدوڵڵای موستەوفی، Tarikh-i Guzida (1330)؛ مێژوونووسینێکی پەرسیی هاوسەردەم لە سەردەمی ئیلخانییەکان.
محەمەدی شەبانکارەیی، Majmaʻ al-Ansab؛ بەرهەمێکی مێژوویی لەسەر ڕەچەڵەک لە سەدەی چواردەهەم.