پیر مەحمەد ڕەشان، ناسراو بە «مەمێ ڕەشانی شێر»، تەنها کەسایەتییەکی مێژوویی نییە؛ بۆ کۆمەڵگەی ئێزدی هێمای هیوا، بەرەکەت و فراوانیی بەرهەمی کشتوکاڵە. پەیوەندیی ئەو بە باران و بەرهەمی کشتوکاڵەوە وای کردووە لە ئایینی ئێزدیدا ڕێزی لێ بگیرێت و بە قووڵی کاریگەری لەسەر ڕێوڕەسم و نەریتە وەرزییەکان دابنێت. ئەم وتارە میراتە قووڵەکە و گرنگیی پیر مەحمەد ڕەشان دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە و ڕۆڵەکەی وەک پارێزەری زەوی ڕوون دەکاتەوە.
پیر مەحمەد ڕەشان کێ بوو؟
پیر مەحمەد ڕەشان لە سەدەی 12دا ژیاوە و لە ئایینی ئێزدیدا وەک کەسێکی پیرۆز (پیر) ڕێزی لێ دەگیرێت. ناوی بە تایبەتی لای گەلی ئێزدی دەنگ دەداتەوە، کە وەک پارێزەر سەیری دەکەن. زیارەتگەی مەم ڕەشان لەسەر چیای شنگال هێمایەکی گرنگی میراتەکەیە. هەموو ساڵێک، هەزاران زیارەتکار سەردانی ئەم زیارەتگەیە دەکەن بۆ داوای بەرەکەت، بە تایبەتی لە مانگە وشکەکاندا کە بارانبارین بۆ کشتوکاڵ زۆر گرنگە.
لە ناو ئەو چیرۆکە زۆرانەی دەربارەی ئەو هەن، یەکێکیان بەرچاوە: دەگوترێت بەردێکی کردووە بە شێر و بەمەش دەسەڵاتی خۆی بەسەر سروشتدا نیشان داوە. ئەم چیرۆکە هەم هێزی ئەو دەخاتە ڕوو و هەم پێگەی وەک پارێزەرێکی سەرەکیی کۆمەڵگەی ئێزدی پتەوتر دەکات.
گرنگیی زیارەتگەی مەم ڕەشان
زیارەتگەی مەم ڕەشان، کە لە نزیک بەردەڕەش لە عێراق هەڵکەوتووە، بە یەکێک لە پیرۆزترین شوێنەکانی ئێزدییەکان دادەنرێت. ئەمە لە شوێنێکی سادەی پەرستن تێدەپەڕێت؛ نیشانەیەکی کولتوورییە کە میراتە ڕۆحانییەکەی ئێزدی بەرجەستە دەکات. زیارەتگەکە زیارەتکاری زۆر ڕادەکێشێت، بە تایبەتی لە بەهاردا کە جەژنەکەی بەڕێوە دەچێت و وەرزێکی لوتکەی هیوا و نوێبوونەوە دەستنیشان دەکات.
لە کاتی جەژنی بەهاردا، کە زیاتر لە 5,000 بەشداربوو ڕادەکێشێت، ئێزدییەکان ڕێوڕەسم بەڕێوە دەبەن کە پەیوەندیی نێوان باوەڕەکەیان و خولە کشتوکاڵییە پێویستەکان بۆ مانەوە مسۆگەر دەکات. ئەم کۆبوونەوانە تەنها ڕێوڕەسم نین؛ نیشاندانی بەهێزی یەکگرتوویی کۆمەڵگەن، کە تێیاندا تاکەکان کۆ دەبنەوە بۆ نوێژ و دوعا بۆ باران و خاکی بەپیت.
ڕۆڵی پیر مەحمەد ڕەشان لە کشتوکاڵی ئێزدییەکاندا
وەک پارێزەری بەرهەمی کشتوکاڵ، کاریگەریی پیر مەحمەد ڕەشان بە تایبەتی لە وەرزەکانی چاندن و دروێنەدا گرنگە. کۆمەڵگەی ئێزدی بەرەکەتەکانی لە زۆر ڕێوڕەسمدا جێ دەکاتەوە؛ ئەم ڕێوڕەسمانە زۆرجار پێشکەشکردنی میوە و دانەوێڵە لەخۆ دەگرن و سوپاسگوزارییان بۆ زەوی دەخەنە ڕوو. بۆ نموونە، لە بەهاردا خێزانەکان سەبەتەی بەرهەمی تازە لە زیارەتگەکەیدا دادەنێن، بە هیوای زۆریی بەرهەم لە داهاتوودا.
جەژنگێڕان بۆ جەژنەکەی لە پەیڕەوکردنی ڕۆحانی تێدەپەڕێت؛ خەڵک پێکەوە دەبەستێتەوە و پابەندبوونیان بە بەها کشتوکاڵییە هاوبەشەکانیان پتەوتر دەکات. ئەم ڕووداوانە هەم ڕێز لە پیر مەحمەد ڕەشان دەگرن و هەم پەیوەندییەکانی ناو کۆمەڵگە بەهێز دەکەن و پشتبەستنیان بە زەوی بەبیر هەمووان دەهێننەوە.
ڕێوڕەسم و نەریتە تەرخانکراوەکان بۆ پیر مەحمەد ڕەشان
لە کاتەکانی وشکەساڵی یان ناجێگیریی کشتوکاڵدا، ئێزدییەکان بۆ ڕێوڕەسمی تایبەت لە زیارەتگەی مەم ڕەشان کۆ دەبنەوە. ئەم ڕێوڕەسمانە بە شێوەیەکی ئاسایی نوێژ و دوعای بەکۆمەڵ و پێشکەشکردنی خواردن لەخۆ دەگرن و هێمای پەیوەندیی کۆمەڵگە بە سروشت و سەرچاوەکانییەوەن.
لە ئەم کۆبوونەوانەدا گرنگیی یەکگرتوویی بەرچاوە. بۆ نموونە، لە 2019دا لە کاتی وشکەساڵییەکی تونددا، زیاتر لە 1,200 ئێزدی کۆ بوونەوە بۆ نوێژ و دوعا بۆ باران. هیوا بەکۆمەڵەکەیان دەردەخات چۆن کاریگەریی پیر مەحمەد ڕەشان خەڵک کۆ دەکاتەوە و جەخت لە خۆڕاگری لە بارودۆخی پڕئاستەنگدا دەکاتەوە.
هێمای شێر لە نەریتی ئێزدیدا
لە نەریتی ئێزدیدا، شێر هێمایەکی بەهێزی هێز، بوێری و پاراستنە. شێر بە نوێناندنی ئەو تایبەتمەندییانەی بە پیر مەحمەد ڕەشانەوە بەستراونەتەوە، هەروەها هێزێکی ڕۆحانیی ناو کۆمەڵگەی ئێزدی دەنوێنێت. چیرۆکی گۆڕینی بەرد بۆ شێر جەخت لە هێزە خوداییەکەی دەکاتەوە و ڕۆڵەکەی وەک پارێزەری ئێزدییەکان دەخاتە ڕوو.
هەروەها، لە دەق و نەریتە زارەکییە جیاوازەکانی ئێزدیدا ئاماژە بە شێرەکان دەکرێت و جەخت لە گرنگیی ڕۆحانییان دەکرێتەوە. شێر هێمای هێزی کۆمەڵگەیە و توانایان بۆ بەرگەگرتنی تەنگانە و پاراستنی باوەڕەکانیان دەنوێنێت.
کاریگەریی کولتووریی پیر مەحمەد ڕەشان
میراتی پیر مەحمەد ڕەشان لە پەیڕەوکردنی ئایین تێدەپەڕێت؛ لە ناسنامەی کولتووریی گەلی ئێزدیدا چنراوە. ژیان و فێرکارییەکانی لە نێوان نەوەکاندا دەگوازرێنەوە و هەستێکی بەهێزی سەر بە کۆمەڵگەبوون پەرە پێ دەدەن. زیارەتگەی مەم ڕەشان وەک ناوەندێکی کولتووریی سەرەکی کار دەکات و میوانداریی جۆرە جیاوازەکانی ڕووداوەکان دەکات کە جەژن بۆ نەریتەکانی ئێزدی دەگێڕن، لە زەماوەندەوە تا کۆبوونەوەکانی کۆمەڵگە.
فێستیڤاڵە کولتوورییە تەرخانکراوەکان بۆ ئەو، پەیوەندییە ڕۆحانییەکانی نێوان تاکەکان پتەوتر دەکەن و ڕێگە بە کۆمەڵگەی ئێزدی دەدەن پەیوەندی بە ڕابردوویانەوە ببەستن. لە کاتێکدا چیرۆکەکانی پیر مەحمەد ڕەشان ستوونێکی بنەڕەتیی ناسنامەکەیان پێک دەهێنن، ئێزدییەکان دەتوانن جەژن بۆ خۆڕاگری و یەکگرتوویی بگێڕن، لە هەمان کاتدا مامەڵە لەگەڵ ئاستەنگە نوێیەکان بکەن.
ئاستەنگ و خۆڕاگریی کۆمەڵگەی ئێزدی
کۆمەڵگەی ئێزدی بەرگەی ئاستەنگی گەورەی گرتووە، لەوانە چەوساندنەوە و ئاوارەبوون. سەرەڕای ئەم ململانێیانە، میراتی پیر مەحمەد ڕەشان هیوا دەبەخشێت و لە نێوان خەڵکدا ئیلهامبەخشی خۆڕاگرییە. فێرکارییەکانی بیریان دەخەنەوە کە تەنانەت لە ڕووبەڕووبوونەوەی تەنگانەیەکی زۆر گەورەشدا نەریت و باوەڕەکانیان بپارێزن.
ئەو ڕێوڕەسمانەی ڕێز لە پیر مەحمەد ڕەشان دەگرن، وەک سیستەمی سەرەکیی پاڵپشتیی کۆمەڵگە کار دەکەن. ئەوان دەردەخەن کە هەرچەندە ژیان دژوار بێت، گەلی ئێزدی دەتوانێت لە نوێژ و دوعا و هیوای هاوبەشدا یەک بگرێت بۆ وەرگرتنی بەرەکەت لە پیرە ڕێزلێگیراوەکەیان.
تێڕامان لە میراتی پیر مەحمەد ڕەشان
کاریگەریی پیر مەحمەد ڕەشان بۆ کۆمەڵگەی ئێزدی چرای هیوا، هێز و خۆڕاگرییە. میراتەکەی وەک پارێزەری باران و بەرهەمی کشتوکاڵ بە قووڵی لە نەریتە ڕۆحانی و کولتوورییەکانیاندا جێگیر بووە. زیارەتگەی مەم ڕەشان بەڵگەی ئەم کاریگەرییە بەردەوامەیە، چونکە خەڵکێکی بێشومار بۆ نوێژ و دوعا و جەژنگێڕان کۆ دەکاتەوە.
لەگەڵ بەردەوامبوونی ڕووبەڕووبوونەوەی گەلی ئێزدی لەگەڵ ئاستەنگە نوێیەکاندا، فێرکاری و ڕیوایەتەکانی دەربارەی پیر مەحمەد ڕەشان هەر سەرچاوەیەکی بنەڕەتیی ئیلهاموەرگرتنن. چیرۆکی ئەو باوەڕ، کۆمەڵگە و پەیوەندیی گرنگی نێوان خەڵک و خاکەکەیان بەرجەستە دەکات.
ڕێزگرتن لە پیر مەحمەد ڕەشان هەم میراتەکەیان پتەوتر دەکات و هەم سووربوونیان بۆ پاراستنی کولتوورەکەیان و گواستنەوەی بۆ نەوەکانی داهاتوو بەهێز دەکات.
سەرچاوەکان
Yazidi Religious Texts
Historical Accounts of Pir Mehmed Reshan
Cultural Studies on Yazidism
Local Oral Traditions and Narratives
Academic Research on Yazidi Practices and Beliefs
https://www.wikiwand.com/en/articles/Pir_Mehmed_Reshan