سەدرەدین مووسا (1305–1391) کوڕ و جێنشینی سەفیەدین ئەردەبیلی و دووەمین ڕابەری سەفەویە بوو؛ ئەو تەریقەتە سۆفییەی کە دواتر بنەماڵەی سەفەوی لە ئێران لێیەوە سەری هەڵدا. ئەو بۆ نزیکەی شەست ساڵ ڕابەرایەتیی تەریقەتەکەی کرد و لە کۆمەڵێک شوێنکەوتووی تاکە عارفێکەوە گۆڕی بۆ دامەزراوەیەکی میراتیی بەهێز. ئەو بەشێکە لە مێژووی کورد، چونکە کۆنترین گێڕانەوەی ماوەی ڕەچەڵەکی بنەماڵەکەی، بنەماڵەی سەفەوی دەگەڕێنێتەوە بۆ باپیرێکی کورد.
ناوەڕۆک
بنەچە کوردییە جێی مشتومڕەکەی بنەماڵەی سەفەوی
سەدرەدین مووسا کێ بوو؟
سەدرەدین مووسا لە 1305دا لە ئەردەبیل، لەو ناوچەیەی ئەمڕۆ باکووری ڕۆژاوای ئێرانە، لەدایک بوو. باوکی، سەفیەدین ئەردەبیلی (1252–1334)، تەریقەتی سەفەویەی دامەزراندبوو؛ دایکی، بیبی فاتیمە، کچی زاهد گیلانی، مامۆستای ڕۆحیی خودی سەفیەدین، بوو. کاتێک باوکی لە 1334دا مرد، سەدرەدین ڕابەرایەتیی تەریقەتەکەی بە میرات وەرگرت و تا مردنی خۆی لە 1391دا بەدەستیەوە گرت.
سەدرەدین، هەروەک باوکی، موسڵمانێکی سوننەی سەر بە مەزهەبی شافیعی بوو. ئاراستەگۆڕینی دواتری تەریقەتەکە بۆ ئیسلامی شیعەی دوازدەئیمامیی شەڕخواز، کە بوو بە تایبەتمەندیی بنەماڵەی سەفەوی، چەندین نەوە دوای مردنی ئەو ڕوویدا.
بنەچە کوردییە جێی مشتومڕەکەی بنەماڵەی سەفەوی
پێگەی بنەماڵەی سەفەوی لە مێژووی کورددا پشت بە بنەچە جێی مشتومڕەکەی دەبەستێت. کۆنترین گێڕانەوەی ماوەی ڕەچەڵەکی بنەماڵەکە، Safvat as-Safa، لە دەوروبەری 1358دا لەلایەن ئیبن بەزازی ئەردەبیلییەوە نووسرا؛ کە مریدی خودی سەدرەدین مووسا بوو. لە کۆنترین وەشانی ئەم بەرهەمەدا، ڕەچەڵەکی بنەماڵەکە دەگەڕێنرێتەوە بۆ فیروز شا زەڕین‌کولا، کە وەک کەسایەتییەکی کوردی ناسراوی ناوچەی سەنجان ناسێنراوە و بۆ باکوور، بەرەو ئازەربایجان، کۆچی کردبوو. ڕۆژهەڵاتناس ڤلادیمیر مینۆرسکی و ژمارەیەک لە مێژوونووسانی دواتر، ئەم بنەچە کوردییەیان وەک بەئەگەرترین ڕەچەڵەک پەسەند کرد.
دوای ئەوەی سەفەوییەکان لە 1501دا دەسەڵاتیان گرت، لە کۆپییە دواترەکانی هەمان دەق دەستکاری کرا و لەبری ئەو باوباپیرە کوردە، ڕەچەڵەکێک دانرا کە بنەماڵەکەی دەگەڕاندەوە بۆ مووسای کازم، حەوتەمین ئیمامی شیعەی دوازدەئیمامی؛ بۆ ئەوەی ڕەوایەتیی پیرۆزی سەیدبوون بە بنەماڵە نوێیەکە ببەخشێت. پاشخانی ڕاستەقینەی ئەتنیکیی بنەماڵەکە هێشتا جێی مشتومڕە و ڕەچەڵەکی پەرسی و تورکیش بۆ باس کراوە. بەڵام کۆنترین سەرچاوە، کە کەمترین پاڵنەری سیاسی لە پشتدایە، ئاماژە بە باپیرێکی کورد دەکات؛ بۆیە سەدرەدین و ڕەچەڵەکەکەی لە مێژووی کورددا بەشێکیان هەیە.
ڕابەرایەتیی تەریقەتی سەفەویە
لە ژێر ڕابەرایەتیی سەدرەدیندا، سەفەویە لە کۆمەڵێک شوێنکەوتووی تاکە مامۆستایەکی سۆفییەوە گەشەی کرد و بوو بە دامەزراوەیەکی ئایینیی ڕێکخراو و میراتی. ئەو پێکهاتەکانی تەریقەتەکەی فەرمی کرد، جێگیری کرد کە ڕابەرایەتی لە ناو بنەماڵەکەدا بگوازرێتەوە، و تۆڕی مریدەکانی لە سەرانسەری ئازەربایجان و ئەناتۆلیا و دەرەوەی ئەو ناوچانەش فراوان کرد. ئەم پتەوکردنە بنەمای ڕێکخستنی دادەڕشت کە نەوەکانی دواتر دەیانگۆڕی بۆ جووڵانەوەیەکی سیاسی و سەربازی.
هاوپەیمانی لەگەڵ تەیمور
ساڵەکانی کۆتایی ژیانی سەدرەدین هاوکات بوون لەگەڵ سەرهەڵدانی تەیمور، یان تەیمور لەنگ، کە سوپاکانی لە کۆتایی سەدەی چواردەهەمدا بە سەرانسەری ئێران و ناوچەکانی دەوروبەریدا بڵاو بوونەوە. تەیمور سەفەویەی وەک هەڕەشە نەدەبینی، بەڵکو بە چاوێکی پەسەندەوە سەیری تەریقەتەکەی دەکرد: وەقفی بۆ مەزاری سەفیەدین لە ئەردەبیل دابین کرد و ڕێگەی بە سەدرەدین دا باج کۆ بکاتەوە.
بەپێی نەریت، تەیمور داواکارییەکی تاکەکەسیی سەدرەدینیشی جێبەجێ کرد؛ ئازادکردنی ئەو دیلانەی لە دیاربەکر گرتبوونی. دیلە ئازادکراوەکان بوون بە شوێنکەوتووی دڵسۆزی تەریقەتەکە، و نەوەکانیان کە بە ژمارەی زۆر بەرەو ناوچەی گیلان کۆچیان دەکرد، دواتر یارمەتیی بنەماڵەی سەفەوییان دا بنەماڵەی فەرمانڕەوایی خۆیان بنیات بنێن.
مەزاری شێخ سەفی
لە 1335دا، ساڵێک دوای مردنی باوکی، سەدرەدین دەستی بە دروستکردنی مەزارە قوبەدارەکەی شێخ سەفیەدین لە ئەردەبیل کرد. مەزارەکە لە نەوەکانی دواتردا فراوان بوو و گۆڕا بۆ کۆمەڵەیەکی گەورەی گۆڕ، مزگەوت و هۆڵی کۆبوونەوە، و هێشتا یەکێکە لە شاهکارەکانی تەلارسازیی ئیسلامیی ئێرانی. ئەمڕۆ کۆمەڵەی خانەقا و مەزاری شێخ سەفیەدین شوێنێکی میراتی جیهانیی یونسکۆیە.
جێنشینی و میرات
کاتێک سەدرەدین تەمەنی بەرەو پیری دەچوو، کوڕەکەی، خواجە عەلی، کە لە 1427دا مرد، بۆ جێنشینی خۆی ئامادە دەکرد و بەردەوامیی میراتیی تەریقەتەکەی مسۆگەر دەکرد. سەدرەدین لە 1391دا مرد و لە تەنیشت باوکی لە ئەردەبیل نێژرا.
زیاتر لە سەدەیەک دواتر، نەوەکەی، شا ئیسماعیلی یەکەم، ئیمپراتۆریەتی سەفەوی (1501–1736) دامەزراند، کە ئیسلامی شیعەی دوازدەئیمامیی کرد بە ئایینی دەوڵەتی ئێران و نەخشەی ئایینیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دووبارە داڕشتەوە. سەدرەدین وەک ئەو ڕابەرە بە یاد دەکرێتەوە کە برایەتیی سۆفییانەی باوکی گۆڕی بۆ دامەزراوەیەکی بەردەوام، کە لە کۆتاییدا ئەو ئیمپراتۆریەتە لێیەوە گەشەی کرد.
پرسیارە باوەکان
ئایا سەدرەدین مووسا کورد بوو؟
بنەچەی ئەتنیکیی بنەماڵەی سەفەوی جێی مشتومڕە. کۆنترین گێڕانەوەی ڕەچەڵەکەکەی، کە لەلایەن ئیبن بەزاز، مریدی خودی سەدرەدینەوە نووسراوە، بنەماڵەکە وەک نەوەی باپیرێکی کورد دەناسێنێت؛ فیروز شا زەڕین‌کولا لە سەنجان. دواتر، وەشانە خاوەن پاڵنەری سیاسییەکان ئەو گێڕانەوەیەیان گۆڕی و بانگەشەی ڕەچەڵەکێکی گەڕاوە بۆ ئیمامە شیعەکانیان لەبری دانا. زۆر مێژوونووس گێڕانەوە کوردییە کۆنترەکە بە باوەڕپێکراوتر دەزانن، هەرچەند ڕەچەڵەکی پەرسی و تورکیش پێشنیار کراوە.
سەدرەدین مووسا زیاتر بە چی ناسراوە؟
ئەو زیاتر بە ڕابەرایەتیکردنی تەریقەتی سۆفییانەی سەفەویە بۆ نزیکەی شەش دەیە دوای مردنی باوکی و بە دروستکردنی مەزاری شێخ سەفیەدین لە ئەردەبیل ناسراوە. لە ژێر ڕابەرایەتیی ئەودا، تەریقەتەکە بوو بە دامەزراوەیەکی میراتیی بەردەوام؛ ئەو بنەمایەی کە دواتر بنەماڵەی سەفەوی لێیەوە سەری هەڵدا.
پەیوەندیی ئەو بە بنەماڵەی سەفەوییەوە چییە؟
سەدرەدین لە باوباپیرەکانی شا ئیسماعیلی یەکەم لە هێڵی ڕاستەوخۆی ڕەچەڵەکدا بوو، کە لە 1501دا ئیمپراتۆریەتی سەفەویی دامەزراند. ئەو تەریقەتەی سەدرەدین پتەوی کرد، تۆڕە ئایینییەکە و دەسەڵاتی بنەماڵەیی دابین کرد کە نەوەکانی ئەو گۆڕییان بۆ بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوا.
سەرچاوەکان
Roger M. Savory, Iran Under the Safavids, Cambridge University Press, 1980.
Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, I.B. Tauris, 2006.
Ibn Bazzaz Ardabili، Safvat al-Safa (نزیکەی 1358) — کۆنترین گێڕانەوەی ماوەی ڕەچەڵەکی بنەماڵەی سەفەوی.
Encyclopædia Iranica، وتارەکانی «Safavid Dynasty» و «Ardabil».