شێخ عەلی خان زەنگەنە وەک کەسایەتییەکی بنەڕەتیی ئێرانی سەفەوی دەناسرێتەوە و بە ڕۆڵە بەرچاوەکەی لە زیندووکردنەوەی ئابوورییەکی لاوازبوودا لە سەردەمی فەرمانڕەوایی شا سلێمانی یەکەمدا لەبیر ماوە. ماوەی وەزیری ئەعزەمبوونی لە 1669 تا 1689 نیشانەی سەردەمێکی چاکسازیی بەرچاو و بەهێزیی کارگێڕی بوو. شێخ عەلی خان، کە زۆرجار بە ئەمیرکەبیر، چاکسازە ناسراوە قاجارییەکە، بەراورد دەکرێت، بەهۆی هەوڵەکانی بۆ گەڕاندنەوەی سەقامگیری و خۆشگوزەرانییەوە نازناوی «ئەمیرکەبیری سەفەوی»ی بەدەست هێنا. ئەم وتارە لە پاشخان، ڕێڕەوی سیاسی و ئەو چاکسازییە ئابوورییانەی ئەو دەکۆڵێتەوە کە میراتە بەردەوامەکەیان داڕشت.

👑 دوایین وەزیرە گەورەکە: شێخ عەلی خان زەنگەنە و خەبات بۆ ڕزگارکردنی ئیمپراتۆریەتی سەفەوی

شێخ عەلی خان زەنگەنە (مردوو لە 1689) پێگەیەکی تایبەت و ڕێزلێگیراوی لە مێژووی ئیمپراتۆریەتی سەفەویدا هەیە. لە ساڵی 1669ەوە تا مردنی وەک وەزیری ئەعزەم (ئیعتیمادوددەولە) خزمەتی کرد و سەرپەرشتیی دوو دەیەی چاکسازیی چڕ و زۆرجار نائومێدانەی کرد، بە ئامانجی ڕزگارکردنی ئیمپراتۆریەتەکە لە پووکانەوەی ئابووری و کارگێڕی کە دوای شکۆی سەردەمی شا عەبباسی یەکەم دەستی پێ کردبوو. ئەو کوردێکی سوننی بوو لە هۆزە بەهێزەکەی زەنگەنەی کرماشان؛ بەرزبوونەوەی بۆ بەرزترین پۆستی کارگێڕی شایەتییەکە بۆ زیرەکیی کردەییانەی سیستەمی سەفەوی؛ سیستەمێک کە وەفاداری و بەهرەی کارگێڕیی لە پێش پێوەرە سەختگیرانە ئایینی و نەتەوەییەکانەوە دادەنا.

ڕێڕەوی کاری ئەو، کە براکەی، شاهرۆخ سوڵتان زەنگەنە، دەستی پێ کردبوو و بنکەیەکی سەقامگیری هۆزیی بۆ مسۆگەر کردبوو، گەیشتە لووتکەی خەباتێکی بەهێز لە دژی هێزەکانی پاشەکشە. میراتی شێخ عەلی خان بە پابەندبوونی نەگۆڕی بە باری ساغی دارایی، دەستپاکیی کارگێڕی و هەوڵێکی ئازایانە، هەرچەند لە کۆتاییدا بێسەرکەوتن، دەناسرێتەوە بۆ سنووردارکردنی مەیلە خۆوێرانکەرەکانی بارەگای پاشایەتی لە ژێر شا سلێمانی یەکەمدا.

⛰️ I. ڕەگ و ڕیشە و جیۆپۆلیتیکی تێکەڵبوونی کورد

پاشخانی شێخ عەلی خان ئەو تێکەڵە پێویستەی مامەڵەکردنی کردەییانەی سنوور و زیرەکیی بارەگای بۆ دابین کرد کە بۆ وەزیرێکی بەهێز زۆر پێویست بوو.

A. هۆزی زەنگەنە: ستوونەکانی سنووری ڕۆژئاوا

هۆزی زەنگەنە، کە لە ناوچە هەستیارەکەی کرماشانی ڕەگ داکوتابوو، وەک پارێزەرانی سنوور ڕۆڵێکی زۆر گرنگی دەگێڕا لە بەرامبەر دەستدرێژیی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا. وەفاداریی ئەوان بۆ پاراستنی لای ڕۆژئاوای ئێران بنەڕەتی بوو؛ پێویستییەک کە لە ناسنامە فەرمییە شیعەکەی دەوڵەتی سەفەوی گرنگتر بوو.

• مامەڵەکردنی کردەییانە لە پێش دۆگما: زەنگەنە هۆزێکی دیاری کوردی سوننی بوون کە چووبوونە ناو پێکهاتەی سەفەوی. ئەمە ستراتیژییەکی سەرەکیی حوکمڕانیی سەفەوی دەنوێنێت: بەکارهێنانی سەرۆکە هۆزییە بەهێز و میراتییەکان، بەبێ لەبەرچاوگرتنی مەزهەبەکەیان، تا ئەو کاتەی خزمەتی سەربازیی وەفادارانەیان دابین دەکرد (قزڵباش) و خاکە سنوورییەکانیان بە کارایی بەڕێوە دەبرد. بەم شێوەیە شێخ عەلی خان تێڕوانینێکی بە میرات وەرگرت کە جەختی لە سەقامگیریی دەوڵەت دەکردەوە، لە بری پاکیی مەزهەبی؛ تایبەتمەندییەکی زۆر گرنگ بۆ سەرۆکی وەزیرانێک کە ئیمپراتۆریەتێکی جۆراوجۆر بەڕێوە دەبرد.

• بنەماڵەیەکی میراتیی خزمەت: ڕەچەڵەکەکەی بە قووڵی لە چینی کارگێڕیی سەفەویدا ڕەگ داکوتابوو. باوکی، عەلی بەگ زەنگەنە، پۆستی بەرزی بارەگای هەبوو و براکەی، شاهرۆخ سوڵتان زەنگەنە، بەردەوامیی زۆر گرنگی سەرکردایەتیی هۆزیی مسۆگەر دەکرد. ئەم یادەوەرییە دامەزراوەییە بنەڕەتی بوو؛ واتای ئەوە بوو کە شێخ عەلی خان کارگێڕیی سەفەویی لە خوارەوە تا سەرەوە دەناسی و توانایەکی تایبەتی پێ دەدا هەم هێزی سەربازیی هۆزی (ئەربابی تیغ) و هەم لێهاتوویی کارگێڕی (ئەربابی قەڵەم) بخاتە کار. بەردەوامبوونی کاریگەری لە ڕێگەی کوڕەکەی، شاقولی خان زەنگەنە (کە ئەویش بوو بە وەزیری ئەعزەم)، پێگەی زەنگەنەی وەک بنەماڵەیەکی میراتیی خزمەت پتەوتر کرد.

B. ڕێڕەوی گەیشتن بە وەزارەت

ڕێڕەوی کاری شێخ عەلی خان لێهاتوویی ئەوی لە سەرانسەری بوارە سەربازی و کارگێڕییەکاندا دەنوێنێت. خزمەتی ئەو وەک تفەنگچی ئاغاسی (فەرماندەی یەکەی تفەنگچییەکان) لە 1668–1669 ئەوی خستە سەرۆکی لقێکی زۆر گرنگی سەربازی. تفەنگچییەکان (سەربازەکانی تفەنگی پلیتەیی) بەشە نوێ و مووچەخۆرەکەی پیادەی سوپای سەفەوی بوون و لە سوارە هۆزییەکەی قزڵباش جیاواز بوون. فەرماندەیی ئەم یەکەیە پێویستی بە کاراییی کارگێڕی، شارەزاییی پێداویستی و گواستنەوە و متمانەی بێدەربڕینی شا هەبوو.

دیاریکردنی وەک وەزیری ئەعزەم لە ساڵی 1669دا، کەمێک دوای تاجپۆشینەوە فەرمییەکەی شا سلێمانی یەکەم هات؛ ڕووداوێک کە مەبەستی سەقامگیرکردنی بارەگا بوو. شێخ عەلی خان ڕاست بەهۆی ئەو سەقامگیرییەی تێیدا دەبینرا، بێلایەنی و توانای سەلمێنراوی بۆ ڕێکخستنی دامەزراوە گەورەکان هەڵبژێردرا.

📉 II. قەیرانی سەفەوی: دەستنیشانکردنی پاشەکشە (ناوەڕاستی سەدەی 17)

دوو دەیەکەی دەسەڵاتی شێخ عەلی خان بە هەوڵدان بۆ پێچەوانەکردنەوەی قەیرانێکی قووڵ، فرەلایەنە و سیستەمی دیار بوو. ئەمە داڕمانێکی لەناکاو نەبوو، بەڵکو پووکانەوەیەکی هێواش و دامەزراوەیی بوو کە ڕەگ و ڕیشەی لە دوو کێشەی پەیوەست بە یەکدا هەبوو: خراپ بەڕێوەبردنی دارایی و بەڕەڵایی پاشایەتی.

A. قەیرانی خاسە و تیوول

هەرە گرنگترین کێشەی ئابووری پاشەکشەی گەنجینەی پاشایەتی (خاسە) بوو.

• گۆڕانی زەوی: لە ژێر شا عەبباسی یەکەمدا، بەشێکی زۆر لە بەرهەمدارترین زەوییەکانی دەوڵەت (مەمالیک) گۆڕدرابوو بۆ زەویی پاشایەتی (خاسە) و داهاتەکەی ڕاستەوخۆ بۆ شا دەچوو. تا ناوەڕاستی سەدەی 17، ئاراستەیەکی پێچەوانە ڕووی دەدا. شاکان، بە تایبەتی سلێمانی یەکەم، زۆرجار بەشێکی فراوانی زەویی خاسەیان وەک تیوول (سپاردنی داهات) دەبەخشی بە کەسانی کاریگەری بارەگا، بەرپرسان و نوخبەی سەربازی، بۆ مسۆگەرکردنی وەفادارییان یان تەنها بۆ ڕازیکردنی داواکارییەکانیان.

• لاناوەندییکردنی داهات: ئەم گواستنەوە گەورەیەی داهات واتای ئەوە بوو کە پارەی کەمتر و کەمتر ڕاستەوخۆ بۆ گەنجینەی پاشایەتی دەچوو و حکومەتی ناوەندی لەو پارەیە بێبەش دەکرد کە بۆ بەخێوکردنی سوپا، ژێرخان و سیاسەتی دەرەکی پێویست بوو.

• گەندەڵی و پشتگوێخستن: تیوولداران زۆرجار لە بری بەڕێوەبردنی درێژخایەنی زەوی، سەرنجیان دەخستە سەر قۆستنەوەی کورتخایەن، کە دەبووە هۆی پاشەکشەی کشتوکاڵ، بە تایبەتی لە ناوچەکانی فارس و عێراقی عەجەم، کە لە مێژوودا بەپیت بوون. بەهۆی گەندەڵیی بێسنوور و فرۆشتنی پۆستە گشتییەکانەوە کێشەکە توندتر دەبوو و بنەمای داهاتی دەوڵەت دادەڕما.

B. قورساییی خەرجی

لە دەرەوەی خراپ بەڕێوەبردنی زەوی، دەوڵەت لە تێچووی بەرز و بەردەوامیپێنەکراودا دەخنکا:

• باری سەربازی: هەرچەند ئیمپراتۆریەتەکە لە ئاشتییەکی ڕێژەییدا بوو، بەخێوکردنی سوپای نوێ (تفەنگچییەکان و یەکەی غولامەکان) پڕتێچوو بوو و بە مووچە بەردەوامەکان و داواکارییەکانی پێداویستی و گواستنەوە گەنجینەکەی بەتاڵ دەکردەوە.

• بەڕەڵایی بارەگا: بارەگای شا سلێمانی یەکەم بە خەرجیی لەڕادەبەدەر و بێجووڵەیی ناسراو بوو. خودی شا زۆرجار سەرقاڵی حەرەم و ژیانی پڕشکۆ بوو و کەمیی ئارەزووی بۆ حوکمڕانی نیشان دەدا. ئەمە تەنها گەنجینەکەی بەتاڵ نەدەکردەوە، بەڵکو بۆشاییەکی سەرکردایەتیی دروست دەکرد کە شێخ عەلی خان ناچار بوو پڕی بکاتەوە.

• 
  

🛠️ III. چاکسازییەکانی شێخ عەلی خان: خەبات بۆ باری ساغی دارایی

وەڵامی شێخ عەلی خان بەرنامەیەکی گشتگیری چاکسازی بوو، کە ناوبانگی وەک پابەندێکی سەختگیری بنەما دارایییەکان و کارگێڕێکی توند و گەندەڵیپێنەکراو پێ بەخشی.

A. باج و کەمکردنەوەی خەرجی (ئازاربەخشترین چاکسازییەکان)

وەزیری ئەعزەم تێگەیشتبوو کە پێویستیی دەستبەجێ سەقامگیرکردنی زەوییەکانی خاسە و گەیاندنی کۆکردنەوەی داهات بە بەرزترین ئاست بوو.

1. وەرگرتنەوەی زەوییەکانی دەوڵەت: جێمشتومڕترین و ئازایانەترین کردەوەی ئەو هەوڵدان بوو بۆ وەرگرتنەوەی تیوولە بەخشراوەکانی زەوی، بە تایبەتی ئەوانەی بە نادروستی یان بە خانەدانە ناشایستەکان بەخشرابوون، و گەڕاندنەوەیان بۆ دۆخی خاسە. ئەم هەنگاوە ڕاستەوخۆ بنەمای ئابووریی باڵە بەهێزەکانی بارەگا و فەرماندە سەربازییەکانی خستە بەردەم ئاڵنگاری و بەرهەڵستیی توندی سیاسیی لێ کەوتەوە.

2. ڕێکخستنەوەی عەقڵانیی سیستەمی باج: هەڵمەتێکی توندی لە دژی گەندەڵی لە کارگێڕیی پارێزگاکاندا دەست پێ کرد. سیستەمی ماڵ (باجی زەوی) و وەجهی ساداتی (باج بۆ کەسایەتییە ئایینییەکان) ڕێک خستەوە و وردبینیی سەختگیرانەتری جێبەجێ کرد و بەرپرسە متمانەپێکراوەکانی زەنگەنەی، کە تۆڕی بنەماڵە و هۆزەکەی بوون، لە پۆستە سەرەکییەکانی سەرانسەری ئیمپراتۆریەتەکە (وەک کرمان، یەزد و بەشێک لە ئازەربایجان) دیاری کرد بۆ سەپاندنی کۆکردنەوەی باج.

3. سەقامگیرکردنی دراو: کاری بۆ ڕێکخستنی سکە لێدان و بەڕێوەبردنی یەدەگی زێڕ و زیوی دەوڵەت دەکرد و هەوڵی سەقامگیرکردنی دراو دەدا لە بەرامبەر گۆڕانی بەهاکانی بازرگانیی نێودەوڵەتیدا.

B. ژێرخان و زیندووکردنەوەی ئابووری (میراتە بەردەوامەکە)

بە ناسینی ئەوەی تەنها خەرجیکەمکردنەوە بەس نییە، وەبەرهێنانی هان دەدا بۆ بەهێزکردنی بنەمای ئابووریی ئیمپراتۆریەتەکە.

1. ئەندازیاریی ئاو: بە سوودوەرگرتن لە نەریتە کۆنە فارسییەکەی بەڕێوەبردنی ئاو، پڕۆژەکانی ئاودێریی خستە پێشەوە، بە تایبەتی لە ناوچە کوردییەکانی زێدی خۆی و لە درێژایی ڕێگا سەرەکییە بازرگانییەکاندا. ئەمە بەرهەمی کشتوکاڵی زیاد کرد و ئەویش لە نۆرەی خۆیدا ئەو بەرهەمەی زەویی زیاد کرد کە باجی لەسەر دەسەپێنرا.

2. ئاسایشی ڕێگاکانی بازرگانی: بە شێوەیەکی زۆر گرنگ، وەبەرهێنانێکی زۆری لە پاراستنی ڕێگا سەرەکییە بازرگانییەکاندا کرد و کاروانسەرا، پرد و قەڵابەندییەکانی دروست کرد و نۆژەن کردەوە بۆ پاراستنی بازرگانان. ئەم زیندووکردنەوەیەی بازرگانی بۆ ڕاکێشانی بازرگانە بیانییەکان (وەک کۆمپانیا هۆڵەندی و ئینگلیزییەکانی هیندستانی ڕۆژهەڵات) بنەڕەتی بوو؛ ئەوان باجی گومرگیی قازانجبەخشیان دەدا کە ڕاستەوخۆ دەچووە ناو گەنجینەی ناوەندی.

C. حوکمڕانیی کارگێڕی و شایستەسالار

شێخ عەلی خان هەوڵی دەدا سیستەمی پاڵپشتبازی و خزمخزمێنە بگۆڕێت بۆ سیستەمێکی بنیاتنراو لەسەر لێهاتوویی، هەرچەند بۆ بەدیهێنانی ئەمە بە شێوەیەکی کردەییانە تۆڕە هۆزییە وەفادارەکەی خۆی بەکار دەهێنا.

• شایستەیی لە پێش ڕەچەڵەک: بە چالاکی بەدوای کارگێڕە لێهاتووەکاندا دەگەڕا و پلەی بەرزتری پێ دەدان، بەبێ لەبەرچاوگرتنی ڕەچەڵەکی بنەماڵەیییان؛ کردەوەیەک کە بۆ کارگێڕییەکی کارا بنەڕەتی بوو.

• سادەکردنەوەی کارگێڕی: کاری بۆ سادەکردنەوەی یاسا ئاڵۆزەکانی باج و ڕێکارە کارگێڕییەکان دەکرد، کاتی و تێچووی پەیوەندیدار بە مامەڵەکانی دەوڵەتی کەم دەکردەوە و بەم شێوەیە دەرفەتەکانی گەندەڵیی بچووکی کەم دەکردەوە.

• 
  

🚧 IV. ململانێی سیاسی: وەزیر لە بەرامبەر بارەگا

چاکسازییەکانی شێخ عەلی خان لە ڕووی ئابوورییەوە زۆر سەرکەوتوو بوون، بەڵام بۆ خۆی بە کەسی کارەساتێکی سیاسی بوون. لە بنەڕەتدا شەڕی لە دژی تەواوی بەرژەوەندییە چەسپاوەکانی نوخبەی سەفەوی دەکرد.

A. ململانێ لەگەڵ حەرەم (حەرەمی پاشایەتی)

فێڵبازترین بەرهەڵستی لە خانەدانە ڕکابەرەکانەوە نەدەهات، بەڵکو لە خەسییەکان و ژنانی حەرەمی پاشایەتییەوە دەهات. لە ژێر شا سلێمانی یەکەمدا، دەسەڵاتی خەسییەکان، کە دەستگەیشتنیان بە شا گۆشەگیرەکە کۆنترۆڵ دەکرد، بە شێوەیەکی زۆر خێرا گەشەی کردبوو.

• دەستێوەردانی دارایی: خەسییەکان زۆرجار داوای بەخشینی تیوولیان دەکرد و پارەی دەوڵەتیان بۆ پڕۆژەکانی خۆیان یان بۆ پێشخستنی کەسانی دڵخوازیان ئاراستە دەکرد.

• دڵاڵیی دەسەڵات: وەک بەربەستێک لە نێوان شا و وەزیرەکانی کاریان دەکرد. هەوڵەکانی شێخ عەلی خان بۆ سەپاندنی خەرجیکەمکردنەوە و ناوەندییکردنی کۆنترۆڵ بە بەردەوامی لەلایەن خەسییەکانەوە لاواز دەکران؛ شا گوێی لێیان دەگرت و ئەوان شارەزای پیلانگێڕیی بارەگا بوون.

B. دوورخستنەوە و دەستلەکارکێشانەوە

فشاری سیاسی لەسەر شێخ عەلی خان زۆر گەورە بوو. دوو جار ناچار کرا دەست لە کار بکێشێتەوە، جارێک لە 1673 و جارێکی تر لە 1684، بەڵام بانگ کرایەوە، چونکە وەزیرەکانی دواتر بە تەواوی شکستیان هێنا و بەبێ دەستە توندەکەی ئەو داراییی دەوڵەت کەوتە ئاژاوە. خەباتە بەردەوامەکەی لە دژی هێزەکانی گەندەڵی و تەمبەڵی بە ئەگەری زۆرەوە بەشداریی لە نەخۆشیی کۆتایی و مردنی لە 1689دا هەبوو. کاتێک مرد، هێشتا لە پۆستەکەیدا بوو؛ خزمەتکارێکی خۆتەرخانکردوو بۆ دەوڵەتێک کە زۆرجار هەوڵەکانی بە نرخ نەدەزانی.

🌟 V. میرات و بنەماڵەی زەنگەنە

گەورەترین میراتی شێخ عەلی خان زەنگەنە دوو لایەنی هەیە: ناوبانگە مێژووییەکەی وەک دەوڵەتپیاو و بەردەوامیی پێگە بەرچاوەکەی بنەماڵەکەی.

A. «ئەمیرکەبیری سەفەوی»

نازناوی «ئەمیرکەبیری سەفەوی» (بە ناوی چاکسازە گەورە قاجارییەکە، میرزا تەقی خان ئەمیرکەبیر، کە ئەویش داکۆکیی لە چاکسازیی دارایی دەکرد و لە بەرهەڵستیی بەرژەوەندییەکانی بارەگادا بە توندوتیژی گیانی لەدەست دا) زۆر شایانی ئەوە.

• سەقامگیرکردنی کاتی: چاکسازییەکانی بە کردەیی داڕمانی ئیمپراتۆریەتی سەفەویی دوا خست بۆ چەند دەیەیەک. مێژوونووسان پێیان وایە، ئەگەر بەڕێوەبردنە ڕێکخراوەکەی نەبووایە، ڕەنگە ئیمپراتۆریەتەکە زۆر زووتر لە ناوخۆدا داڕمابایە. جێنشینەکانی، کە دەسەڵاتی ئەخلاقی و لێهاتوویی سیاسیی ئەویان نەبوو، نەیانتوانی چاکسازییەکانی بەردەوام بکەن و ئیمپراتۆریەتەکەیان بەرەو پاشەکشەی کۆتایی و خێرا برد.

• پاڵپشتی و کولتوور: پاڵپشتییەکانی لە ژێرخان تێدەپەڕین. هاندەرێکی گەرم و گوڕی فێربوون و هونەر بوو؛ ئەمە یارمەتیی چەسپاندنی ناوی زەنگەنەی لە یادەوەریی کولتووریی ئێراندا دا و مسۆگەری کرد کە بنەماڵەکەی وەک خێرخواز لەبیر بمێنێت، نەک تەنها هەلپەرست.

B. بنەماڵەی وەزیرەکانی زەنگەنە

پێگە سیاسییەکەی بنەماڵەکە بە ڕێڕەوی کاری کوڕەکەی، شاقولی خان زەنگەنە (مردوو لە 1716)، پشتڕاست کرایەوە. شاقولی خان لە 1707 تا 1716 لە ژێر شا سوڵتان حوسێندا وەک وەزیری ئەعزەم خزمەتی کرد. ئەمە دەستکەوتێکی بەرچاوە: بنەماڵەیەکی کوردی سوننی دووان لە بەهێزترین سەرۆکە وەزیرەکانی مێژووی دەوڵەتە شیعە سەفەویەکەی دابین کرد، کە نزیکەی 50 ساڵی حوکمڕانیی هەستیاری دەگرتەوە. ئەو بنەمایەی شێخ عەلی خان داینا، واتە متمانە، ناوبانگی شایستەسالاری و هۆزە ڕێکخراوەکە، ئەم بەردەوامییەی ڕەخساند.

زەنگەنە لە کۆتاییدا لەگەڵ سەفەویەکان لە ساڵی 1722دا کەوتن، بەڵام بنکە ناوچەییەکەیان لە کرماشان ڕێگای پێ دان وەک سەرکردەی ناوخۆیی کاریگەر تا ماوەیەکی زۆر لە سەردەمی قاجاردا بەردەوام بن؛ شایەتییەک بۆ هێزی بەردەوامی ئەو نموونە هۆزی و کارگێڕییەی بە باشترین شێوە پەرەیان پێ دابوو.

💡 VI. وانەکانی سەرکردایەتی لە قەیراندا

خەباتە دوودەیەییەکەی شێخ عەلی خان زەنگەنە لە دژی پەرەسەندنی بێنەزمی، وانەی قووڵ دەربارەی سەرکردایەتی لە کاتی پاشەکشەی پێکهاتەییدا پێشکەش دەکات:

• پێویستیی ئازایەتیی دارایی: چاکسازیی ڕاستەقینە زۆرجار پێویستی بە ئاڵنگاریکردنی ئیمتیازە ئابوورییەکانی بەهێزترین نوخبەکان هەیە (تیوولداران). بەبێ ئیرادەی سیاسی بۆ سەپاندنی دەستپاکیی دارایی، هیچ ڕادەیەک سیاسەتی ئابووری سەرناکەوێت.

• دەستپاکی وەک سەرمایەی سیاسی: دەستپاکیی کەسیی شێخ عەلی خان بەنرخترین سامانی سیاسیی ئەو بوو. ڕێگای پێ دەدا داوای خەرجیکەمکردنەوە و لێپرسینەوە لە ئەوانی تر بکات و گەڕاندنەوەی دووبارە و دووبارەی ئەوی بۆ پۆستەکەی مسۆگەر دەکرد، دوای هەوڵە شکستخواردووەکانی وەزیرە کەملێهاتووترەکان.

• سنوورەکانی کارگێڕی: چیرۆکەکەی سنوورە کۆتاییەکانی لێهاتوویی کارگێڕی دەخاتە ڕوو کاتێک ڕووبەڕووی پاشایەکی بەڕەڵا و بێباک دەبێتەوە (شا سلێمانی یەکەم). هیچ وەزیرێک، هەرچەند لێهاتوو بێت، ناتوانێت دەوڵەتێک ڕزگار بکات کە بەرزترین دەسەڵاتەکەی بە چالاکی حوکمڕانیی خۆی لاواز دەکات.

شێخ عەلی خان زەنگەنە هەروا کەسایەتییە بەرزەکەی دەوڵەتداریی سەفەوی لە سەردەمی کۆتاییەکەیدا دەمێنێتەوە؛ شێرێکی کورد کە بە ئازایەتی خەباتی کرد بۆ پتەوکردنی بنەماکانی ئیمپراتۆریەتێک کە خەریکی داڕمان بوو.

سەرچاوەکان:

1. https://en.wikipedia.org/wiki/Shaykh_Ali_Khan_Zanganeh

2. https://www.iranicaonline.org/articles/shaykh-ali-khan/

3. https://www.wikidata.org/wiki/Q7492901