یوسف یاسکا کەسایەتییەکی مەزنە لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا، کە شیعرەکەی سەدان ساڵ دوای سەردەمەکەی هێشتا دەنگ دەداتەوە. یاسکا لە 1592دا لەدایک بوو و وەک یەکێک لە پێشەنگە سەرەتاییەکانی شیعری گۆرانی ستایش دەکرێت؛ نەریتێک کە ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە کولتووری کوردیدا هەیە. دێڕەکانی، کە بە بابەتەکانی خۆشەویستی و سروشت دەوڵەمەندن، پەنجەرەیەک بۆ دیمەنی هەستی و کولتووریی سەردەمەکەی دەکەنەوە. سەرەڕای کەمیی وردەکارییەکانی ژیانی کەسیی ئەو، بەشدارییە شیعرییەکانی نیشانەیەکی بەردەوامیان لەسەر ئەدەبی کوردی بەجێ هێشتووە و ئیلهامیان بە نەوەکانی شاعیران بەخشیوە.
!دیمەنی دەستنووسێکی کۆن بە نووسینی شیعری کوردی لە ئاستی چاوەوە
پێگەی یوسف یاسکا لە نەریتی ئەدەبی کوردیدا
یوسف یاسکا زۆرجار لە تەنیشت مستەفای بێسارانی وەک کەسایەتییەکی بنەڕەتیی شیعری گۆرانی ناو دەبرێت، دوای شاعیری پێشوو مەلە پەریشان. شیعری گۆرانی، کە بە شێوەزارێکی کوردی نووسراوە، بوو بە شێوەیەکی گرنگی ئەدەبی کە نەریتە ناوخۆییەکانی لەگەڵ کاریگەرییە فراوانترە شیعرییەکان تێکەڵ دەکرد. بەرهەمی یاسکا خاڵێکی گۆڕان نیشان دەدات کە تێیدا شێوازی شیعری دەستی کرد بە جەختکردنەوە لە ڕیتم و بابەتە ناوخۆییەکان، بە تایبەتی بە سەرنجدان بە جیهانی سروشت و هەستە مرۆییەکان.
شیعرەکەی بە بەکارهێنانی کێشی دەبڕگەیی دیارە؛ پێکهاتەیەکی ڕیتمی کە هەر دێڕێکی لە دە بڕگە پێک دێت. ئەم کێشە لەگەڵ وەستانێک، یان پشوویەک، لە نێوان دوو نیوەدێڕی هاوسەروا بەکار دەهات؛ شێوازێک کە لە شیعری فۆلکلۆری ناوچەی ئەردەڵاندا باوە. ئەم پێکهاتەیە خەسڵەتێکی مۆسیقایی بە شیعرەکانی دەبەخشی کە لەبیرمانەوە و خوێندنەوەیان بە دەنگ ئاسان دەکرد و یارمەتیی پاراستنی نەریتە زارەکییەکانی کوردی دەدا.
بابەتەکانی خۆشەویستی و سروشت لە شیعری یاسکادا
غەزەلەکانی یاسکا، کە شێوەیەکی شیعرین و بە نەریت بۆ دەربڕینی خۆشەویستی و تامەزرۆیی بەکار دەهێنرێن، زۆرجار لە پەیوەندیی قووڵی نێوان هەستە مرۆییەکان و جیهانی سروشت دەکۆڵنەوە. دێڕەکانی تەنها خۆشەویستی وەک هەستێکی ڕووت وەسف ناکەن، بەڵکو بە وێنەسازیی زیندووی سروشت، وەک گوڵ، وەرز و دیمەنەکان، دەیبەستنەوە. ئەم تێکەڵکردنە تانوپۆیەکی دەوڵەمەند دروست دەکات کە تێیدا خۆشەویستی هەم ئەزموونێکی کەسییە و هەم هێزێکی گشتییە کە لە ژینگەکەدا ڕەنگ دەداتەوە.
بۆ نموونە، لە یەکێک لە شیعرە وەرگێڕدراوەکانیدا، یاسکا بە پاڕانەوە داوای ئازادبوونی یارەکەی دەکات و خوازەکانی زیندان و پەناگە بۆ دەربڕینی ئازاری جودایی و هیوای یەکگەیشتنەوە بەکار دەهێنێت. شیعرەکە پەنا بۆ کەسایەتییە ڕۆحانییەکان و هێما سروشتییەکان، وەک گوڵی کڕۆکەسی پاییز، دەبات تا کاریگەریی هەستی قووڵتر بکاتەوە و لایەنی کەسی بە لایەنی خوداییەوە ببەستێتەوە.
کۆتاییە تراژیدییەکەی یوسف یاسکا
زانیارییەکی کەم دەربارەی ژیانی کەسیی یوسف یاسکا هەیە، بەڵام گێڕانەوە مێژووییەکان ئاماژە بە کۆتاییەکی تراژیدی دەکەن. بەپێی ڤلادیمیر مینۆرسکی، زانایەکی ڕێزلێگیراوی مێژووی کورد، یاسکا بە داخستنی بە زیندوویی و مۆرکردنی لە نێو دیوارەکاندا ئێعدام کرا، دوای ئەوەی ئاغاکەی، خان ئەحمەد خانی ئەردەڵان، گومانی لێ کرد کە پەیوەندییەکی نەگونجاوی لەگەڵ ژنی خان هەیە، کە کچی شا عەبباس بوو. ئەم چارەنووسە خەمناکە لایەنێکی دیکەی دڵتەزێنی بە شیعری یاسکا دەبەخشێت، کە زۆرجار باس لە خۆشەویستی و ئازار دەکات.
ئەو قوتابخانە ئەدەبییەی یوسف یاسکا دایمەزراند
کاریگەریی یاسکا لە شیعرەکەی خۆی فراوانتر بوو. ئەو قوتابخانەیەکی ئەدەبیی دامەزراند کە جەختی لە نەریتە شیعرییە ناوخۆییەکان و بەکارهێنانی کێشی دەبڕگەیی لەگەڵ نیوەدێڕە هاوسەرواکانی کردەوە. ئەم قوتابخانەیە بوو بە بنەمایەک بۆ ئەو شاعیرە کوردانەی دواتر هاتن، لەوانە خانای قوبادی، کە وەک کەسایەتییەکی گەورەی ئەم نەریتە ناسراوە.
جەختکردنەوەی ئەم قوتابخانەیە لە بابەت و شێوە ناوخۆییەکان یارمەتیی پاراستنی ناسنامەی کولتووریی کوردی لە سەردەمێکی گۆڕانی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا دا. هەروەها شاعیرانی هان دا لە ڕوانگەیەکی کوردیی تایبەتەوە لە ئەزموونە کەسی و کۆمەڵییەکان بکۆڵنەوە و میراتی ئەدەبیی ناوچەکە دەوڵەمەند بکەن.
کاریگەریی بەردەوامی شیعری یوسف یاسکا
شیعری یوسف یاسکا هێشتا بەشێکی گرنگی میراتی کولتووریی کوردییە. بەرهەمەکەی بۆ بەها هونەرییەکەی و ڕۆڵەکەی لە پێکهێنانی ناسنامەی ئەدەبیی کوردیدا لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت و ستایش دەکرێت. بابەتەکانی خۆشەویستی و سروشت لە شیعرەکەیدا بە ئیلهامبەخشین بە شاعیر و خوێنەرە هاوچەرخە کوردەکان بەردەوامن، کە ڕەنگدانەوەی ئەزموون و ئاواتەکانی خۆیان لە دێڕەکانیدا دەدۆزنەوە.
بەکارهێنانی شێوە نەریتییەکان لەگەڵ دەربڕینی کەسی پێوەرێکی بۆ بەرزیی کوالێتیی شیعری لە زمانی کوردیدا دانا. بە تێکەڵکردنی توخمە فۆلکلۆرییەکان لەگەڵ تەکنیکە پێشکەوتووە شیعرییەکان، یاسکا مسۆگەری کرد کە شیعرەکەی هەم بە شێوەی نووسراو و هەم لە نەریتی زارەکیدا بمێنێتەوە.
نموونەیەک لە دەنگە شیعرییەکەی یوسف یاسکا
ئەمە بڕگەیەکی وەرگێڕدراوە لە یەکێک لە غەزەلەکانی یاسکا، کە شێواز و بابەتەکانی نیشان دەدات:
ئەی خودای من! با ئازاد بێت!
با یارەکەم بە هێز ئازاد بکرێت
لەم زیندانە،
ڕزگارکردنی ئەو دەسپێرم بە داناییی کۆن.
ئەی خودا، با لەلای ئیمام ڕەزا پەنا بگرێت
با وەڵام بۆ پاڕانەوەکانی هەبێت
با دەستی هێز پارێزەری ئەو بێت!
ئەی پێغەمبەرەکەم، ئەمە چ بێمرۆڤایەتییەکە
کە یارەکەم دەبێت ئەم هەموو ماوەیە لە زینداندا ئازار بچێژێت؟
ئەی خودای من، بە هێزی تۆ ئازاد دەبێت،
ڕەحمەتت گەورەیە!
با کەمتر نەبێت
ئەگەر لە زیندان ئازادی بکەیت!
دەگەڕێتەوە بۆ بەختەوەریی پێشووی خۆی
و لەگەڵ جوانترین کچان دەبێت
کە بە نەخشی گوڵی کڕۆکەسی پاییز دەق کراون.
ئینجا پێکەوە دادەنیشین و پێی دەڵێین
چیرۆکەکانمان دەربارەی هەموو ئەو شتانەی تێپەڕیون!
ئەم شیعرە قووڵایی هەستی و تامەزرۆیی ڕۆحانیی تایبەت بە بەرهەمی یاسکا دەخاتە ڕوو و خەمی کەسی لەگەڵ هیوا و باوەڕ تێکەڵ دەکات.
بۆچی یوسف یاسکا ئەمڕۆ گرنگە
شیعری یوسف یاسکا زیاتر لە تەنها گرنگیی مێژوویی پێشکەش دەکات؛ تێڕوانینێک بۆ ڕۆحی کوردی و توانای زمان بۆ دەربڕینی هەستە ئاڵۆزەکان دابین دەکات. بەرهەمەکەی بیرمان دەخاتەوە کە شیعر دەتوانێت وەک پردێک لە نێوان ڕابردوو و ئێستادا کار بکات و خوێنەران بە ڕەگ و ڕیشە کولتوورییەکانیان و ئەزموونە هاوبەشە مرۆییەکانەوە ببەستێتەوە.
بۆ ئەوانەی حەزیان بە ئەدەبی کوردییە، خوێندنەوەی شیعرەکانی یاسکا پێویستە. نیشان دەدەن نەریتە ناوخۆییەکان چۆن دەتوانن دەربڕینی هونەری شێوە پێ بدەن و شیعر چۆن دەتوانێت بە درێژایی سەدەکان بمێنێتەوە و دەنگی ئەوانە هەڵبگرێت کە لە زۆر لەمەوبەر ژیاون.
میراتی یوسف یاسکا بەڵگەیەکە بۆ هێزی بەردەوامی شیعر لە دەربڕینی خۆشەویستی، سروشت و دۆخی مرۆڤدا. بەشدارییەکانی بناغەی نەریتە ئەدەبییەکانی کوردیان دانا کە هێشتا بە گەشەکردن بەردەوامن. لێکۆڵینەوە لە بەرهەمەکەی خوێنەران بانگهێشت دەکات بەها بە دەوڵەمەندیی کولتووری کوردی و جوانیی هەمیشەیی ئەو دێڕانە بدەن کە لە دڵەوە هاتوون.