ئەبو حەنیفە ئەحمەد کوڕی داوود دینەوەری یەکێکە لە دیارترین کەسایەتییەکانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام. کارەکانی چەندین بواری جۆراوجۆری دەگرتەوە، لەوانە ئەستێرەناسی و ڕووەکناسی و کانزاسازی و جوگرافیا و بیرکاری و مێژوو. لە سەرەتای سەدەی 9ەمدا لە دینەوەر لەدایک بوو؛ شارۆچکەیەک کە لە ڕۆژاوای ئێرانی ئێستادا هەڵکەوتووە. بەشدارییەکانی دینەوەری کاریگەرییەکی بەردەوامیان لەسەر هەردوو نەریتی فکریی ئیسلامی و فارسی جێ هێشتووە. ئەم بابەتە لە ژیانی و بەرهەمە سەرەکییەکانی و ئەو میراتە دەکۆڵێتەوە کە وەک زانایەکی فرەبوار بەجێی هێشتووە.
سەرەتای ژیان و خوێندن
دینەوەری لە دینەوەر لەدایک بوو؛ شارۆچکەیەک کە پردێکی کولتووری و جوگرافی بوو لە نێوان ئێران و ناوچەکانی ئەوبەری چیاکانی زاگڕۆس. ئەم شوێنە ڕێگەی پێ دا بە تێکەڵەیەکی دەوڵەمەند لە نەریتە فارسی و ئیسلامییەکان ئاشنا بێت. هەرچەند ڕێکەوتی وردی لەدایکبوونی نادیارە، زانایان پێیان وایە لە دەیەی یەکەم یان دووەمی سەدەی 9ەمدا بووە.
خوێندنەکەی گشتگیر و سەختگیرانە بوو. لەلای مامۆستا دیارەکانی وەک ئیبن ئەلسکیت و باوکی خۆی خوێندی؛ باوکی ئاشنای کرد بە دوو نەریتی سەرەکیی ڕێزمانی سەردەمی عەباسی: نەریتەکانی بەسرە و کووفە. دینەوەری لە ڕێزمان و فیلۆلۆژیا و ئەندازەناسی و ژمێریاری و ئەستێرەناسیدا شارەزایی بەدەست هێنا. زانیارییە فراوانەکەی و پابەندبوونی بە زانستی نەریتی، ناوبانگی وەک ڕۆشنبیرێکی جێی متمانە و ڕێزدار دەستەبەر کرد.
بەشداری لە زانست و ڕووەکناسیدا
بەناوبانگترین بەرهەمی دینەوەری کتێبی ڕووەکەکانە، واتە کیتاب ئەلنەبات، کە بە بناغەی ڕووەکناسیی عەرەبی دادەنرێت. ئەم کتێبە بە شێوەیەکی سیستەماتیک ڕووەکە جۆراوجۆرەکان و تایبەتمەندی و بەکارهێنانەکانیانی وەسف کردووە. یەکێک بوو لە کۆنترین هەوڵەکان بۆ پۆلێنکردنی زانستییانەی ڕووەکەکان بە زمانی عەرەبی و پشت بە هەردوو سەرچاوەی فارسی و یۆنانی دەبەست.
کارەکەی لە ڕووەکناسیدا لە بوارەکانی تر دابڕاو نەبوو؛ بە حەزەکانی بۆ کشتوکاڵ و کانزاسازییەوە پەیوەست بوو. دینەوەری لە شێوەی گەشەکردنی ڕووەکەکان و کاریگەریی خاک و کەشوهەوا لەسەر کشتوکاڵ و چۆنیەتیی دەرهێنان و بەکارهێنانی کانزاکان کۆڵییەوە. ئەم ڕێبازە فرەبوارە یارمەتیی دانانی بناغەی لێکۆڵینەوە زانستییەکانی دواتری لە جیهانی ئیسلامیدا دا.
نووسینە مێژووییەکان و ناسنامەی فارسی
بەرهەمە مێژووییەکەی دینەوەری، کیتاب ئەلئەخبار ئەلتواڵ، واتە مێژووی گشتی، بە ڕوانینە فارسییەکەی جێی سەرنجە. بە پێچەوانەی زۆر مێژوونووسی سەردەمی خۆی کە گرنگییەکی زۆریان بە گێڕانەوە ئیسلامییەکان دەدا، دینەوەری جەختی لە گرنگیی ئێرانشەهر، خاکی ئێران، وەک ناوچەیەکی ناوەندیی کولتووری و مێژوویی دەکردەوە.
ئەو مێژووی ئێرانی و ئیسلامیی بە یەکەوە تێکەڵ کرد و بەمە بەرهەمەکەی بووە یەکێک لە کۆنترین هەوڵەکان بۆ یەکخستنی ئەم دوو نەریتە. مێژووەکەی بە سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی بابەک خوڕەمدین لە ساڵی 837دا و لەسێدارەدانی فەرماندە ئێرانییەکە خەیدەر کوڕی کاووس ئەلئەفشین کۆتایی هات. هەرچەند بە بەراورد بە مێژوونووسەکانی تر کەمتر گرنگیی بە پێغەمبەری ئیسلام، محەممەد، دەدا، دینەوەری هەر موسڵمانێکی دڵسۆز مایەوە، وەک لە تەفسیرەکانی قورئانیدا دەردەکەوێت.
کاریگەری لەسەر ئەستێرەناسی و بیرکاری
دینەوەری بەشداریی گرنگی لە ئەستێرەناسی و بیرکاریشدا کرد. جووڵەی تەنە ئاسمانییەکانی خوێندەوە و بەشداری لە تێگەیشتن لە ڕۆژژمێر و پێوانەکردنی کاتدا کرد. زانیارییەکانی لە ئەندازەناسی و ژمێریاریدا پشتیوانی لە چاودێری و هەژمارە ئەستێرەناسییەکانی دەکرد.
کارەکانی کاریگەرییان لەسەر زانایانی دواتری جیهانی ئیسلامی دانا؛ ئەوان بۆ پێشخستنی ئەم زانستانە پشت بە دۆزینەوەکانی بەست. توانای دینەوەری لە تێکەڵکردنی چاودێریی ئەزموونی لەگەڵ تیۆریی بیرکاریدا، ڕۆحی لێکۆڵینەوەی سەردەمی زێڕینی ئیسلام دەردەخات.
میرات و کاریگەری
دەستکەوتە فرەبوارەکانی دینەوەری کردی بە کەسایەتییەکی سەرەکی لە مێژووی فکریی جیهانی ئیسلامیدا. تێکەڵکردنی زانینی فارسی و ئیسلامی یارمەتیی پاراستنی ناسنامەی کولتووریی ئێرانی دا و هاوکات بەشداری لە زانستی فراوانتری ئیسلامیدا کرد.
کتێبەکەی، کتێبی ڕووەکەکان، کاریگەری لەسەر ڕووەکناس و پسپۆڕانی کشتوکاڵی دواتر دانا، لە کاتێکدا نووسینە مێژووییەکانی نموونەیەکی بۆ یەکخستنی گێڕانەوە کولتوورییە جۆراوجۆرەکان پێشکەش کرد. ڕێبازە فرەبوارەکەی دینەوەری نموونەیەکە بۆ ئەوەی کە زانین چۆن دەتوانێت سنوورەکان تێبپەڕێنێت و هاوکات چەندین بوار دەوڵەمەند بکات.
ئەمڕۆ، دینەوەری هەم وەک زانا، هەم وەک پردێک لە نێوان کولتوور و بوارەکانی زانستدا یادی دەکرێتەوە. مێژوونووسان و ڕووەکناسان و ئەو زانایانەی حەزیان بە نەریتە فکرییە دەوڵەمەندەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست هەیە، بەردەوام لە بەرهەمەکانی دەکۆڵنەوە.