حافز زەینەدین عەبدولڕەحیمی عێراقی (1325–1404) یەکێک لە پێشەنگترین زانایانی فەرموودە لە جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو. ئەو لە قاهیرە لە بنەماڵەیەکی بە بنەچە کورد لەدایک بوو و پێگەی بەرز بووەوە تا بوو بە سەرەکیترین دەسەڵاتی زانستی لە بواری زانستەکانی فەرموودە لە سەردەمی خۆیدا؛ مامۆستای کەسایەتییە گەورەکانی وەک ئیبن حەجەری عەسقەلانی و نووسەری ئەلفییە، هۆنراوەیەکی هەزار دێڕی لەسەر ڕێبازی زانستی فەرموودە، کە هێشتا ئەمڕۆ لە سەرانسەری جیهانی موسوڵماناندا دەخوێندرێت.
ناوەڕۆک
سەرەتای ژیان و بنەچە کوردییەکەی
سەرەتای ژیان و بنەچە کوردییەکەی
عێراقی لە 5ی ئایاری 1325 (725ی کۆچی) لە قاهیرە، لە باوکێکی کورد و دایکێکی میسری لەدایک بوو. باوکی، حوسێن، لە منداڵیدا لە شارۆچکەی ڕازین (ڕازنان)، لە نزیک هەولێر لە ناوچە کوردییەکەی باکووری عێراق، هاتبوو بۆ میسر و لە قاهیرە نیشتەجێ بووبوو؛ ئەمەش بنەمای نازناوەکانی بنەماڵەکە، کوردی («کورد») و ڕازنانی، بوو. ئەم ڕەچەڵەکە کوردییە عێراقی دەخاتە ڕیزی کەسایەتییە دیارەکانی خاوەن میراتی کوردی، هەرچەند تەواوی ژیانی لە میسردا بەسەر برد.
کاتێک عێراقی تەنها سێ ساڵان بوو، باوکی مرد. ئەو لە ژێر چاودێریی هاوڕێ نزیکەکەی باوکی، شێخ تەقیەدینی قەنەوی، پەروەردە کرا؛ کە سەرپەرشتیی پەروەردە ئایینییە سەرەتاییەکەی دەکرد. لە منداڵیدا تەواوی قورئانی لەبەر کرد، پاشان قیرائەتەکانی قورئان و فیقهی شافعیی خوێند، پێش ئەوەی ڕوو بکاتە ئەو بوارەی کە ڕێڕەوی زانستیی ژیانی دیاری دەکرد: زانستی فەرموودە.
خوێندن و مامۆستاکانی
گەڕانی عێراقی بەدوای زانستدا ئەوی بۆ زۆر دوورتر لە میسر برد. بە ناو شام و حیجازدا گەشت کرد و لەلای ژمارەیەک لە پێشەنگترین زانایانی سەدەی چواردەهەم خوێندی؛ لەوانە جەمالەدینی ئیسنەوی، تەقیەدینی سوبکی و سەلاحەدینی عەلائی. لەلای ئەوانەوە هەم لە گواستنەوەی فەرموودە (ڕیوایەت) و هەم لە شیکردنەوەی ڕەخنەییانەی (دیرایەت)دا شارەزایی بەدەست هێنا؛ ئەو دوو بوارەی کە ناوبانگی لەسەریان بنیات نرا.
لە لووتکەی ڕێڕەوی زانستییدا، بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک گەورەترین زانای فەرموودەی نەوەکەی ناسێنرا. ئەو بە وردیی بیرەوەریی و بەو توندوتۆڵییە زانستییە بەناوبانگ بوو کە لە جیاکردنەوەی فەرموودە ڕەسەنەکان لە فەرموودە لاواز یان ساختەکاندا بەکاری دەهێنا.
ئەلفییە و بەرهەمە سەرەکییەکان
بەناوبانگترین بەرهەمی عێراقی ئەلفییەیە؛ کە ناوی فەرمیی «ئەلتەبسیرە و ئەلتەزکیرە»یە. ئەم هۆنراوە فێرکارییە، کە نزیکەی هەزار دێڕە، پەرتووکە کلاسیکییەکەی ئیبن سەلاح لەسەر زاراوەکانی فەرموودە، «موقەددیمە»، دەگۆڕێت بۆ شێوەیەکی سەروا بەستراوی ئاسان بۆ لەبەرکردن. ئەو بوو بە یەکێک لە کاریگەرترین دەقە فێرکارییەکانی ئەم بوارە و بۆ چەندین سەدە زانایانی دواتر شەرحدانیان بۆ نووسی. خودی عێراقیش شەرحدانێکی بۆ نووسی و لە 1370دا تەواوی کرد.
کارەکەی لەسەر «ئیحیای علوومی دین»ی بەناوبانگی غەزالی بە هەمان ڕادە گرنگ بوو. عێراقی بە درێژایی نزیکەی سێزدە ساڵ بەدوای سەرچاوەی ئەو هەزاران فەرموودەیەدا گەڕا و پلەبەندیی کردن کە لە ئیحیادا گواستراونەتەوە. لە ئەنجامدا بەرهەمە سەرچاوەییەکەی ناسراو بە «ئەلموغنی عەن حەمڵی ئەلئەسفار»ی نووسی؛ کارێک کە هێشتا ئەمڕۆ لە زۆر وەشاندا لەگەڵ ئیحیا چاپ دەکرێت. ئەو چەندین بەرهەمی دیکەشی لەسەر فەرموودە، فیقه و زانستە پەیوەندیدارەکان نووسی.
قوتابییەکان و میرات
کاریگەریی عێراقی، پێش هەموو شتێک، لە ڕێگەی قوتابییەکانییەوە بەردەوام بوو. لەوانە ئیبن حەجەری عەسقەلانی بوو، کە دواتر دەبوو بە بەناوبانگترین زانای فەرموودەی نەوەی دواتر؛ هەروەها کۆکەرەوەی فەرموودە نوورەدینی هەیسەمی و کوڕی خودی عێراقی، وەلیەدینی عێراقی، کە خۆیشی زانایەکی دیار و دادوەر بوو.
عێراقی لە 1404 (806ی کۆچی) لە قاهیرە مرد. ئەو لە ڕێگەی نووسینەکان و قوتابییەکانییەوە بۆ چەندین نەوە ڕێڕەوی خوێندنی فەرموودەی داڕشت: قوتابییانی زانستە ئایینییەکان هێشتا ئەلفییەکەی لەبەر دەکەن، و پلەبەندییەکەی بۆ فەرموودەکانی ئیحیا هەر سەرچاوەیەکی بنەڕەتییە. ناوی وەک یەکێک لە گرنگترین زانایانی بە بنەچە کورد لە مێژووی زانست و فێربوونی ئیسلامیدا بەردەوامە.
پرسیارە باوەکان
ئایا عێراقی کورد بوو؟
بەڵێ، لە ڕووی ڕەچەڵەکی باوکییەوە. باوکی، حوسێن، بە بنەچە کورد بوو و لە منداڵیدا لە شارۆچکەی ڕازین لە نزیک هەولێر لە باکووری عێراقەوە هاتبوو بۆ قاهیرە. خودی عێراقی لە میسر لەدایک بوو و لەوێ ژیا، و نازناوەکانی کوردی و ڕازنانی ئەو پەیوەندییە کوردییە دەپارێزن.
عێراقی زیاتر بە چی ناسراوە؟
ئەو زیاتر وەک زانای پێشەنگی فەرموودە لە سەردەمی خۆیدا ناسراوە و وەک نووسەری ئەلفییە، هۆنراوەیەکی هەزار دێڕی لەسەر زانستی فەرموودە، و ئەلموغنی؛ بەرهەمەکەی لە پلەبەندیکردنی ئەو فەرموودانەی لە «ئیحیای علوومی دین»ی غەزالیدا هاتوون.
بەناوبانگترین قوتابییەکانی کێ بوون؟
بەناوبانگترین قوتابییەکەی ئیبن حەجەری عەسقەلانی بوو، یەکێک لە گەورەترین زانایانی فەرموودە لە مێژووی ئیسلامدا. ئەو هەروەها مامۆستای نوورەدینی هەیسەمی و کوڕەکەی خۆی، وەلیەدینی عێراقی، بوو.
سەرچاوەکان
Encyclopaedia of Islam, 2nd ed., entry “al-ʻIrāqī, Zayn al-Dīn ʻAbd al-Raḥīm.”
ئیبن عیمادی حەنبەلی، Shadharat al-Dhahab fi Akhbar man Dhahab (مێژوونووسینێکی ژیاننامەیی).
زەینەدینی عێراقی، al-Tabsira wa al-Tadhkira (ئەلفییەی عێراقی)؛ بەرهەمێکی سەرچاوەیی ڕەسەن.
زەینەدینی عێراقی، al-Mughni ʻan haml al-asfar؛ پلەبەندییەکەی بۆ فەرموودەکانی «ئیحیای علوومی دین»ی غەزالی.