لە سەردەمە ئاژاوەدارەکەی ئێرانی قاجاردا، کەم کەسایەتی ئاڵۆزییەکانی نوێکردنەوە، دیپلۆماسی و توانای سەربازییان بە ڕوونیی حەسەن عەلی خانی گەڕووسی بەرجەستە کرد. لە 1820 لەدایک بوو و لە 1900 کۆچی دوایی کرد؛ گەڕووسی، کە بە ئەمیر نیزامی گەڕووسی یان سەلارە لەشکر ناسرابوو، دەوڵەتدارێکی کوردی ئێرانی بوو کە ژیانی سەردەمی فەرمانڕەوایی سێ پاشای قاجاری گرتەوە: محەمەد شا، ناسرەدین شا و موزەفەرەدین شا. کارەکانی وەک ئەفسەر، دیپلۆمات، بەڕێوەبەر و نووسەر خەباتەکانی بنەماڵەی قاجاری لەگەڵ ڕاپەڕینە ناوخۆییەکان، دەستدرێژیی بیانی و هەنگاوە دودڵانەکان بەرەو چاکسازی ڕەنگ دەدایەوە.

گەڕووسی بە سوودوەرگرتن لە ڕەگ و ڕیشە کوردییەکانی لە بیجار، گەڕووسی کۆن، لە پاشخانێکی هۆزییەوە هەڵکشا و بوو بە یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی ئێران؛ بە تێکەڵەیەک لە دڵسۆزیی نەریتی و پێشکەوتنخوازیی ئیلهاموەرگرتوو لە ڕۆژئاوا ڕێگای خۆی لەناو ئاڵۆزییەکانی سیاسەتی فارسدا دەدۆزییەوە. ئەم بابەتەی بلۆگە لە گەشتە سەرنجڕاکێشەکەی دەکۆڵێتەوە و میراتی بنەماڵە، خوێندن، کارنامەی سەربازی، هەوڵە دیپلۆماسییەکان، چاکسازییە کارگێڕییەکان، بەشدارییە ئەدەبییەکان، کەسایەتیی تایبەت و میراتە بەردەوامەکەی دەخاتە ڕوو. بە چیرۆکەکەیدا نیگایەک لە ڕۆحی ئێرانی سەدەی 19 دەکەین؛ نەتەوەیەک کە لە نێوان ئیمپراتۆری و ڕۆشنگەریدا گیرابوو.

پاشخانی بنەماڵە و سەرەتای ژیان

حەسەن عەلی خان لە 1236ی کۆچی (1820–1821ی زایینی) لە بیجار، شارۆچکەیەکی ناوچەی گەڕووسی کوردستانی ئێران، لە بنەماڵەیەکی دیاری هۆزی کوردیی کەبوودوەند لەدایک بوو. کەبوودوەندەکان مێژوویەکی ناوداری چەندین سەدە خزمەتکردنی فەرمانڕەوایانی فارسیان هەبوو. باوباپیرانی لە سەردەمی بنەماڵەکانی سەفەوی، ئەفشار، زەند و قاجاردا پۆستی گرنگی کارگێڕی و سەربازییان هەبوو. بۆ نموونە، باپیرەی نەوەی پێنجەمی، لوتف عەلی خان، لە سەردەمی فەرمانڕەوایی شا سولەیمانی سەفەویدا حوکمی قوم و خولجەستانی دەکرد. باپیرەی چوارەمی، حوسێن عەلی سوڵتان، لە ژێر دەسەڵاتی نادر شادا خزمەتی کرد، لە کاتێکدا باپیری، نەجەف قولی خان، حاکمی ئەردەبیل بوو و لە شەڕەکانی ڕووسیا و فارسدا جەنگا. باوکی، محەمەد سادقی خان، حوکمی گەڕووسی دەکرد و لە تەورێز هاوڕێیەکی نزیکی جێنشین عەباس میرزا بوو.

دایکی گەڕووسی کەنیزەکی پێشووی فەتح عەلی شای قاجار بوو کە وەک بەخشینی پاشایانە پێشکەش بە باوکی کرابوو و پەیوەندییەکانی بنەماڵەکە بە دەرباری پاشایەتییەوە دەخستە ڕوو. بنەماڵەکە زەوی‌دارانی گەورەی ڕۆژاوای فارس بوون و بە نەوەیەک دوای نەوەیەک فەرمانڕەوایی، نفووزیان لە کوردستاندا هەبوو. ئەم میراتە هەستی ئەرک و بەرزەفڕیی لە حەسەن عەلیی گەنجدا چاند، بەڵام سەرەتای ژیانی بێ سەختی نەبوو. لە ناوچەیەکدا گەورە بوو کە دڵسۆزییە هۆزییەکان و ململانێ سنوورییەکان تایبەتمەندییان پێ دەبەخشی و شاهیدی هاوسەنگیی ناسکی نێوان خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی و دەسەڵاتی ناوەندیی قاجار بوو.

لە تەمەنی حەوت تا هەژدە ساڵیدا، لە ژێر چاودێریی باوکیدا، حەسەن عەلی خوێندنێکی ورد و سەختی بەدوادا چوو کە لە زۆرێک لە هاوسەردەمەکانی بە ڕەچەڵەکی هۆزی جیای دەکردەوە. لە ئەدەبی فارسی و عەرەبی، داڕشتن، مێژوو، خۆشنووسی و لەوانەیە ئیلاهیاتدا شارەزا بوو. بە کاریگەریی بازنە ئەدەبییەکەی قائم مەقام لە تەورێز، کە باوک و باپیری لەوێ خزمەتیان دەکرد، خوێندنەکەی جەختی لە ڕەوانبێژی و لێهاتوویی کارگێڕی دەکردەوە. ئەم بناغەیەی زانستە مرۆڤایەتییەکان دواتر وەک نووسەر و خۆشنووسێکی لێهاتوو جیای دەکردەوە کە شێوازە نەریتییە فارسییەکانی بە تێڕوانینە کردارییەکان تێکەڵ دەکرد.

کارنامەی سەربازی: لە مەیدانی جەنگەوە بۆ فەرماندەیی

حەسەن عەلی خان لە ڕێگەی سوپا بە ژیانی گشتییەوە پەیوەست بوو؛ ڕێگایەکی سروشتی بۆ کوڕی حاکمێک. لە 1253ی کۆچی (1837–1838ی زایینی)، لە سەردەمی محەمەد شادا، وەک سەرهەنگی تیپی گەڕووس چووە ناو سوپا و بەشداریی هەڵمەتی بەدبەختی هەراتی لە دژی ئەفغانستان کرد. هەرچەند گەمارۆکە بەهۆی دەستێوەردانی بەریتانییەوە شکستی هێنا، یەکەم تاقیکردنەوەی لەناو ئاگری جەنگدا بوو. دواتر لە 1254–1257ی کۆچی (1838–1841ی زایینی) لە تەورێز جێگیر بوو و لە 1257–1259ی کۆچی (1841–1843ی زایینی) ئارامیی بە ناوچەی کرماشان بەخشی و توانای پاراستنی ڕێک و پێکی لە پارێزگا شڵەژاوەکاندا نیشان دا.

لە دەوروبەری 1262ی کۆچی (1846ی زایینی) بە مردنی گومانلێکراوی باوکی بەشێکی تاریک کرایەوە. بە باوککوژی تۆمەتبار کرا، بە گوێرەی تۆمەتەکە بۆ تۆڵەکردنەوەی پەیوەندییەکی سێکسی لەناو خزماندا؛ حەسەن عەلی پەنای بردە زیارەتگەی شا عەبدولعەزیم لە نزیک تاران. ئەم دوورخستنەوەیە تا دانیشتنی ناسرەدین شا لە 1264ی کۆچی (1848ی زایینی) بەردەوام بوو، کاتێک وەزیری گەورە، ئەمیر کەبیر، دووبارە وەک فەرماندەی تیپەکانی گەڕووس و حاکمی میراتی بنەماڵە دامەزراندەوە.

لە سەردەمی ناسرەدین شادا ئەستێرەی سەربازیی گەڕووسی هەڵکشا. ڕۆڵی سەرەکی لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕینە گەورەکاندا بینی: لە ڕاپەڕینی سەلاردا (1263–1267ی کۆچی/1847–1851ی زایینی) یارمەتیی شا‌زادە موراد میرزا حوسامەلسەڵتەنەی دا، لەوانە لە گەمارۆی مەشهەد لە 1265ی کۆچی (1849ی زایینی). پاشان ڕاپەڕینی بابییەکانی لە زەنجان سەرکوت کرد (1266–1267ی کۆچی/1850–1851ی زایینی)، قەڵای عەلی مەردان خانی گرت و پلەکەی بۆ سەرتیپ، بریگادیر، و ئەجودانی گشتی بەرز کرایەوە.

لە 1272ی کۆچی (1855ی زایینی) بەشداریی دووەم هەڵمەتی هەراتی کرد، کە هێزەکانی دوای گەمارۆیەکی درێژ قەڵاکەیان گرت. هەرچەند لە جەنگدا بریندار بوو، ئاڵای فارسی بەسەر هەراتدا هەڵکرد؛ سەرکەوتنێکی هێمایی، هەرچەند فشاری بەریتانی ناچاری پاشەکشەی کرد. دوا فەرماندەیی چاڵاکی سەربازیی پاراستنی قەڵای پاشایەتی لە تاران بوو. ئەم کارنامانە ناوبانگی وەک ئەفسەرێکی دڵسۆز و توانا جێگیر کرد، شارەزا لە سەرکوتکردنی هەڕەشە ناوخۆییەکان لەناو فشارە دەرەکییەکانی ڕووسیا و بەریتانیا.

ئەرکە دیپلۆماسییەکان: پردێک لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا

کارنامەی دیپلۆماسیی گەڕووسی توانای خۆگونجاندن و لێهاتووییە زمانییەکانی، بە تایبەت لە فەڕەنسی کە بە ڕەوانی قسەی پێ دەکرد، دەخستە ڕوو. دوای شەڕی بەریتانیا و فارس (1856–1857ی زایینی) و پەیمانی پاریس، بۆ بەغدا نێردرا تا پەشیمانییەکانی شا بە نوێنەری بەریتانی، چارڵز مەڕەی، ڕابگەیەنێت.

دیارترین ڕۆڵی نوێنەری دیپلۆماسیی نیشتەجێی خاوەن دەسەڵاتی تەواو لە دەربارە ئەورووپییەکان بوو لە 1275–1283ی کۆچی (1858–1867ی زایینی)، کە جێگەی فەڕوخ خان ئەمینەلدەولەی گرتەوە. لە 1276–1278ی کۆچی (1859–1861ی زایینی) بە گەشتکردن بە پایتەختەکانی وەک لەندەن، پاریس، بەرلین و بروکسلدا، پەیامی دۆستایەتیی گەیاند و لەناو یاریی گەورەی نێوان ڕووسیا و بەریتانیا داوای داننان بە یەکپارچەیی خاکی ئێرانی کرد. لە پاریس پەیوەندیی نزیکی لەگەڵ ناپلیۆنی سێیەم پێک هێنا، پێکەوە نانی ئێوارەیان دەخوارد و شەترەنجیان یاری دەکرد، لە هەمان کاتدا هەوڵی هاوپەیمانیی فەڕەنسی و فارس و ئیمتیازەکانی کەنداوی فارسی دەدا. هەرچەند هاوپەیمانییەکە پێک نەهات، کڕینی چەکی لە فەڕەنسا، کەشتیی جەنگی لە بەلجیکا و دامەزراندنی ئەفسەر و تەکنیکیی فەڕەنسی و نەمساوی ئاسان کرد.

ئەرکێکی گرنگ چاودێریکردنی 64 خوێندکاری فارس لە دارەلفونوون بوو کە بۆ خوێندنی پێشکەوتوو نێردرابوونە ئەورووپا. چاودێریی پێشکەوتنیان دەکرد، تەواوکردنی خوێندنیان مسۆگەر دەکرد و داکۆکیی لە داننان پێیان و پاڵپشتییان دوای گەڕانەوە دەکرد. ئەرکی باڵیۆزییەکەی بەهۆی کێشە تەندروستییەکان و ئامانجە دیپلۆماسییە بەدینەهاتووەکانەوە کۆتایی هات، بەڵام بە نوێکارییەکانی ڕۆژئاوا ئاشنای کرد و تێڕوانینە چاکسازیخوازەکانی دواتری داڕشت.

لە 1288ی کۆچی (1871ی زایینی) وەک باڵیۆز لە بابی عالیی عوسمانی لە ئیستانبوڵ دامەزرا و جێگەی میرزا حوسێن خان موشیرەلدەولەی گرتەوە. لە ماوەی چواردە مانگدا گەڕانەوەی عەباس میرزا ملک‌آرا لە دوورخستنەوە لە بەغدا دوای هەژدە ساڵ مسۆگەر کرد؛ سەرکەوتنێکی گرنگی دیپلۆماسی. ئەم ئەرکانە ڕۆڵی گەڕووسییان وەک پردێکی کولتووری خستە ڕوو کە سەرسامی دیموکراسی و کراوەیی ئەورووپی بوو و لە هەمان کاتدا بەرگریی لە بەرژەوەندییەکانی فارس دەکرد.

ڕۆڵ و چاکسازییە کارگێڕییەکان: فەرمانڕەوایی بە تێڕوانینێکی دووربینانە

دوای گەڕانەوە لە ئەورووپا لە 1283ی کۆچی (1867ی زایینی)، گەڕووسی چووە ناو ئەنجومەنی ڕاوێژکاری، بەڵام لە دۆخی نیوەخانەنشینی مایەوە و داهاتی لە گەڕووس وەردەگرت. دوای ئیستانبوڵ پلەکەی بۆ ئەمیر تومەن بەرز کرایەوە و لە 1289–1299ی کۆچی (1872–1882ی زایینی) سەرۆکایەتیی وەزارەتی کارە گشتییەکان (فەوائیدە عامە)ی کرد و هەوڵی ژێرخان و چاکسازیی دا.

ئیمتیازی ڕۆیتەری واژۆ کرد، بەڵام دواتر دژایەتیی کرد (1289ی کۆچی/1872ی زایینی) و لە مەنجیل بە تەلەگراف هەڵوەشاندنەوەکەی ڕاگەیاند بەهۆی پابەندنەبوونەوە؛ هەنگاوێک کە سەروەریی ئێرانی پاراست. لەگەڵ ژەنەڕاڵی ڕووسی، فالکەنهاگن، لەبارەی هێڵی شەمەندەفەری تەورێز و جولفا گفتوگۆی کرد و چاودێریی دروستکردنی ڕێگای گالیسکەی تارانی بۆ مازەندەران بە ڕێگەی لاریجاندا کرد (1289–1291ی کۆچی/1872–1874ی زایینی). هەرچەند دوای لەکارلابردنی موشیرەلدەولە پڕۆژە گەورەترەکان ڕاوەستان، ماوەی دەسەڵاتەکەی جەختی لە خۆشگوزەرانیی گشتی دەکردەوە.

لە دەیەکانی 1880–1890دا نائارامیی سەرکوت کرد: لە 1297ی کۆچی (1879–1880ی زایینی) پەیوەست بوو بە حەمزە میرزا حیشمەتەلدەولە لە دژی جیابوونەوەی کوردیی شێخ عوبەیدوڵڵا و لە 1298ی کۆچی (1880–1881ی زایینی) ڕابەرایەتیی ئۆپەراسیۆنەکانی ساوجبوڵاغ (مەهاباد)ی کرد و ناوچەکانی خستە سەر گەڕووس. لە 1299ی کۆچی (1881–1882ی زایینی) پلەکەی بۆ سەلارە لەشکر و فەرماندەی سوپای ئازەربایجان بەرز کرایەوە، لە 1300ی کۆچی (1882–1883ی زایینی) بوو بە سەرۆکی بەڕێوەبەران (پیشکاری)ی جێنشین موزەفەرەدین میرزا و حاکمی ئازەربایجان و نازناوی ئەمیر نیزامی بەدەست هێنا.

ماوەی دەساڵەی حوکمڕانیی ئازەربایجانی (1299–1309ی کۆچی/1881–1891ی زایینی) بە کارایی تاکڕەوانە دەناسرایەوە: گەڕاندنەوەی ڕێک و پێکی، کۆنترۆڵکردنی باج و پاراستنی پەیوەندی لەگەڵ کەسایەتییە دیارە ناوخۆییەکان. گەشتیاری بەریتانی، لۆرد کەرزن، لە 1889دا وەک باشترین بەڕێوەبەری پارێزگای ئێران ستایشی کرد و ئاماژەی بە کەمکردنەوەی ئاژاوە و «مەیلە ئاشکراکان بۆ ڕووسیا» کرد، هەرچەند لەبەردەم کاریگەریی زانایانی ئایینی لاواز بوو.

لە خۆپیشاندانەکانی ئیمتیازی تۆتون لە 1891–1892دا، گەڕووسی دژایەتیی ئیمتیازەکەی کرد و چەکگرتن لە دژی خۆپیشاندەران ڕەت کردەوە و لە سەفەری 1309ی کۆچی (ئەیلوولی 1891ی زایینی) دەستی لە کار کێشایەوە. دواتر حوکمی کوردستانی کرد (1299ی کۆچی/1891–1892ی زایینی) و پارێزگا ناوەندییەکانی لەوانە هەمەدان (1310ی کۆچی/1892–1893ی زایینی). دوای تیرۆرکردنی ناسرەدین شا لە 1313ی کۆچی (1896ی زایینی)، بۆ ماوەیەکی کورت لە ئازەربایجان ڕاوێژی بە جێنشین دا، بەڵام لەناو ڕکابەرییەکاندا دەستی لە کار کێشایەوە. دوا پۆستی حاکمی کرمان بوو لە 1317ی کۆچی (1899ی زایینی)، کە پێش مردنی لە ڕەمەزانی 1317ی کۆچی (کانوونی دووەمی 1900ی زایینی) ڕێک و پێکیی گەڕاندەوە. لە زیارەتگەی شا نیعمەتوڵڵای وەلی لە ماهان نێژرا.

نووسین و بەشدارییە ئەدەبییەکان

گەڕووسی کەسایەتییەکی درەوشاوەی ئەدەبی بوو، بە خۆشنووسیی شیکەستە و شێوازی نامەنووسیی ئیلهاموەرگرتوو لە قائم مەقام ناسرابوو: سادە، زیرەکانە و بێ دەستکردی. مونشەئاتەکەی 164 نامەی دۆستانە، ئیخوانیات، کۆ دەکاتەوە و دەربڕینە شاعیرانەکان، ئایەتە قورئانییەکان، حەدیسەکان و دەستەواژە عەرەبییەکان بە جوانی تێکەڵ دەکات. دەستنووسەکەی، کە ناوی «مونشەئاتی ئەمیر نیزام»ی لێ نرابوو، بە جوانی و ڕوونییەکەی ستایش دەکرا و لەگەڵ هاوسەردەمەکانی وەک قائم مەقامدا ڕکابەری دەکرد.

بەرهەمە فێرکارییەکەی، پەندنامەی یەحیاویە, بۆ کوڕەکەی یەحیا نووسراوە (کۆچی دوایی 1283ی کۆچی/1866–1867ی زایینی) و ڕێنمایی ئەخلاقی بە ئامۆژگاریی کرداری تێکەڵ دەکات: لە حەسودی و چرووکی دوور بکەونەوە، هاوڕێی زانایان بن، لە جەنگدا گرنگیی پێشینە بە ڕۆحیە ببەخشن و لە سەختییەکاندا ڕوو لە خودا بکەن. نامە تایبەتییەکان بۆ کچەکەی سەلما موفەڕەحەلدەولە و کوڕەکانی حیکمەتی هاوشێوە پێشکەش دەکەن و نەوەکانی پاراستوویانن.

وەک پاڵپشت، شاعیر ئیرەج میرزای ڕێنمایی دەکرد، فارسی فێر دەکرد و بە پاداشت هانی شیعرەکانی دەدا. دیوانی ئیرەج گەڕووسی وەک «کانێکی زێڕ، زانست و میهرەبانی» ستایش دەکات. نووسینەکانی کاریگەرییان لە کەسایەتییەکانی دواتر وەک دەهخودا دانا و زمانی خەڵک و کرداریبوونی ئەخلاقیان لەخۆ دەگرت.

ژیانی تایبەت و کەسایەتی

گەڕووسی کەسێکی فرەلێهاتوو بوو: ستراتیژیستی سەربازی، دیپلۆمات، چاکساز و سەرگەورەی بنەماڵە. توند بەڵام دادپەروەر، بۆ پاراستنی یاسا تاوانی سزا دەدا و سەرسامییەکەی بە ڕەوشت و ڕەفتاری شارستانیانەی ئەورووپی ڕەنگ دەدایەوە. بەهای بە خوێندن دەدا و منداڵ و ژێردەستەکانی فێر دەکرد. لێهاتووییەکەی لە شەترەنجدا وای کرد بانگهێشتی لەلایەن ناپلیۆنی سێیەمەوە بکرێت، کە بە شێوەیەکی دیپلۆماسی تێنەگەیشتنێکی کولتووری لەبارەی دراوەکانی نەورۆز چارەسەر کرد.

هاوسەردەمەکانی دەستپاکییەکەیان ستایش دەکرد: لۆرد کەرزن بە پێشکەوتنخواز و خاوەن کەسایەتییەکی بەهێز ناوی برد؛ دکتۆر فۆڤریە بە زیرەک و دانا؛ دووست عەلی موعەیەرەلمەمالیک بە خاوەن کاریزما و ڕێزلێگیراو، تەنانەت لەلایەن وەزیرە گەورەکانیشەوە. لە تەمەنی هەشتادا بەهێز و کاریگەر بوو و دڵسۆزی و بێفیزیی بەرجەستە دەکرد، بە دوورکەوتنەوە لە بەرزەفڕی بۆ خزمەتکردن.

میرات: پردێک بۆ سەردەمی نوێ

میراتی حەسەن عەلی خانی گەڕووسی وەک هێمای خۆڕاگری و چاکسازیی قاجار بەردەوامە. بە هەڵکشان لە ڕەگ و ڕیشە کوردییەکانەوە بۆ پۆستی بەرز، ئارەزووەکانی ئێرانی بۆ حوکمڕانیی ناوەندگەرایانە لەناو ناڕەزایەتییەکاندا ڕەنگ دەدایەوە. سەرکوتکردنە سەربازییەکانی جێگیرییان دەپاراست، لە کاتێکدا هەوڵە دیپلۆماسییەکان هاوپەیمانییان لە دژی ئیمپریالیزم دەویست. لە ڕووی کارگێڕییەوە داکۆکیی لە ژێرخان دەکرد و دژایەتیی ئیمتیازە چەوسێنەرەکانی دەکرد، کە ڕێگای بۆ نوێکردنەوە خۆش دەکرد.

هەرچەند پێش شۆڕشی دەستووری مرد، ئاشنابوونی بە ڕۆژئاوا و نووسینە ئەخلاقییەکانی کاریگەرییان لە پێشکەوتنخوازان دانا. بە ڕاستگۆیی و توانا ستایش دەکرا و گەڕووسی نوێنەرایەتیی باشترین لایەنی دەوڵەتداریی قاجاری دەکرد، بە تێکەڵکردنی نەریت و نوێکاری. لە سەردەمێکی گۆڕاندا پارێزەرێکی شێلگیری سەروەریی فارس بوو.

بە نیگایەک بۆ ڕابردوو، ژیانی گەڕووسی بەهای خۆگونجاندن، دەستپاکی و تێڕوانین فێر دەکات. کاتێک ئێران ڕێگای خۆی لەناو مێژووی خۆیدا دەدۆزێتەوە، کەسایەتییەکانی وەک ئەو ئەو داوە مرۆییانەمان بیر دەخەنەوە کە ئیمپراتۆرییەکان پێکەوە دەهۆنن.

سەرچاوەکان

  1. حەسەن عەلی خان ئەمیر نیزامی گەڕووسی - Wikipediahttps://en.wikipedia.org/wiki/Hasan-Ali_Khan_Amir_Nezam_Garrusi

  2. حەسەن عەلی خانی گەڕووسی - گۆڤاری ڕۆزانەhttps://www.rozanehmagazine.com/januaryfebruary06/amirnezamfinal

  3. حەسەن عەلی گەڕووسی | ویکیی مێژووی سەربازی - Fandomhttps://military-history.fandom.com/wiki/Hasan_Ali_Garrusi

  4. ئەمیر نیزامی گەڕووسی - ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکاhttps://www.iranicaonline.org/articles/amir-e-nezam-garrusi/

  5. حەسەن عەلی خان ئەمیر نیزامی گەڕووسی - Wikiwandhttps://www.wikiwand.com/en/articles/Hasan_Ali_Khan_Garroosy

  6. حەسەن عەلی خانی گەڕووسی - Wikidatahttps://www.wikidata.org/wiki/Q1588075

  7. پەڕگە: GarrusiPicture.jpg - Wikimedia Commonshttps://commons.wikimedia.org/wiki/File:GarrusiPicture.jpg

  8. ڕۆڵی ئەمیر نیزامی گەڕووسی لە بیری پێشکەوتن و ...https://journal.isihistory.ir/article-1-1509-en.html

  9. بڕگەی 434 - فەرمانێکی گەورەی پاشایەتی و نامەیەکی دیپلۆماسیhttps://www.chiswickauctions.co.uk/auction/lot/lot-434---a-large-royal-farman-and-diplomatic-letter-of-credentials-for-hassan-ali-khan-garrousi/?lot=179858&so=0&st=&sto=0&au=778&ef=&et=&ic=False&sd=1&pp=48&pn=5&g=1

  10. دەربارەی: حەسەن عەلی خانی گەڕووسی - DBpediahttps://dbpedia.org/page/Hasan_Ali_Khan_Garrusi