حوسامەدین عەلیی بەدلیسی نووربەخشی (مردوو لە 1494/95) نووسەر و زانایەکی سۆفیی کورد، یەکێک لە کەسایەتییە پێشەنگەکانی تەریقەتی نووربەخشی لە کوردستان و لۆڕستان، و باوکی مێژوونووسە ناودارە کوردە عوسمانییەکە، ئیدریسی بەدلیسی، بوو. ئەو بە سەرەکی لە ڕێگەی بەرهەمە نووسراوە ماوەکانی و ناوبانگی کوڕەکەیەوە ناسراوە، هەرچەند ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا پشتڕاست دەکاتەوە کە بە شایستەیی خۆی گواستەرەوەیەکی گرنگی نەریتی نووربەخشی بوو.
ناوەڕۆک
پاشخان و ناسنامەی کوردی
نزیکەی هیچ شتێک لە سەرەتای ژیانی حوسامەدین نازانرێت. بابەتەکەی تەحسین یازجی لە ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکادا ئاماژە بەوە دەکات کە هیچ وردەکارییەکی ژیاننامەیی نەماوەتەوە، بەڵام بەرهەمەکانی نیشان دەدەن کە خوێندەوار و شارەزای هەردوو زمانی عەرەبی و پەرسی بوو. ناوی لە بەدلیسەوە وەرگرتووە، شارە مێژووییە کوردەکە لە ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ، کە ناوی کوڕەکەش لێوە وەرگیراوە. وا دەردەکەوێت بە سەرەکی لە ناوچەکانی بەدلیس، تەورێز و ناوچە فراوانترەکەی بەرزاییەکانی کوردستاندا چالاک بووبێت.
تەریقەتی نووربەخشی
نووربەخشییە تەریقەتێکی سۆفی بوو کە وەک لقێکی کوبراویە سەری هەڵدا؛ ئەو نەریتەی عاریفەکە نەجمەدین کوبرا (مردوو لە 1221) دایمەزراندبوو. محەمەدی نووربەخش (مردوو لە 1465) شێوە تایبەتەکەی داڕشت، ناوی خۆی پێ بەخشی و خەسڵەتە جیاوازەکەی دامەزراند. حوسامەدین عەلیی بەدلیسی بوو بە شوێنکەوتەی محەمەدی نووربەخش، و وا دادەنرێت کە بە ئەگەری زۆرەوە لە کۆتاییدا جێنشینی بووە وەک سەرۆکی کرداریی تەریقەتەکە لە ناوچە کوردی و لۆڕییەکاندا.
بەپێی سەرچاوە ئەکادیمییە تورکییەکان، لە ناو تەریقەتەکەدا بەرز کرایەوە بۆ پۆستی خەلیفە (جێگری ڕۆحانی) و ڕۆڵێکی کاریگەری لە بڵاوکردنەوەی نەریتی نووربەخشی بە ناو کوردستان و لۆڕستاندا هەبوو. لە تەورێز تەکیەیەکی دەروێشانی دروست کرد و بەشێکی زۆری ژیانی بۆ ڕێنماییی ڕۆحانی و فێرکردن تەرخان کرد.
بەرهەمەکانی
حوسامەدین عەلیی بەدلیسی پێنج بەرهەمی بەڵگەدار بەجێ هێشت کە لە ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکادا تۆمار کراون. بە زمانی پەرسی: Sharh-e Golshan-e raz (لێکدانەوەیەک بۆ شیعرە عیرفانییەکەی «گوڵستانی نهێنی»)، Atwar-e sabʼa-ye qalb (دەربارەی حەوت مەقامی دڵ)، و Kalemat va Maqalat (وتە و گفتوگۆکان). بە زمانی عەرەبی: Jame al-tanzil wa taʻwil (دەربارەی لێکدانەوەی قورئان) و Sharh-e estelahat al-sufiya (لێکدانەوەیەک بۆ زاراوەکانی سۆفیگەری). ئەم بەرهەمانە بوارە سەرەکییەکانی فێربوونی سۆفییانە لەخۆ دەگرن؛ تەفسیری قورئان، زاراوە عیرفانییەکان و دەروونناسیی ڕۆحانی.
چوارچێوەی مێژوویی
حوسامەدین لە سەدەی کۆتایی و پڕئاژاوەی دەوڵەتی ئاققۆیونلو و سەرهەڵدانی سەفەویەکاندا ژیا و کاری کرد. بۆ تەریقەتی نووربەخشی لە کوردستان، ئەمە سەردەمێک بوو کە مامەڵەکردنی وریایانەی دەویست؛ ئاراستە ڕۆحانییەکەی کە نزیک لە شیعە بوو، لەگەڵ بنکە کوردی و لۆڕییەکەی، دۆخێکی ئاڵۆزی بۆ دروست کردبوو لە کاتێکدا دەسەڵاتی عوسمانیی سوننە و سەفەویی شیعە لە دوو ئاراستەی پێچەوانەوە فراوان دەبوون. لە بەدلیس لە 1494/95دا مرد، لە هەمان ئەو دەیەیەدا کە کوڕەکەی، ئیدریس، ڕێڕەوی کاری خۆی لە دەرباری ئاققۆیونلو دەست پێ کرد.
میرات
بەڵگەدارترین میراتی حوسامەدین عەلیی بەدلیسی کوڕەکەیەتی. ناوی تەواوی ئیدریسی بەدلیسی، «Mevlana Hakimeddin Idris Mevlana Hüsameddin Ali-ül Bitlisi»، ناو و نازناوی باوکی لەخۆ دەگرێت و نیشان دەدات کە ناوبانگی زانستیی حوسامەدین شتێک بوو کە دانپێدانان و ڕێزلێگرتنی شایستە بوو. تەریقەتی نووربەخشی کە حوسامەدین خزمەتی کرد، بۆ چەندین نەوە دوای مردنی لە کوردستاندا بە گرنگی مایەوە، هەرچەند لە سەدەکانی دواتردا بە وردەوردە نەریتی نەقشبەندیی هاوپەیمانی عوسمانییەکان خستیە ژێر سێبەری خۆی.
پرسیارە باوەکان
حوسامەدین عەلیی بەدلیسی کێ بوو؟
ئەو زانا و نووسەرێکی سۆفیی کورد، یەکێک لە کەسایەتییە پێشەنگەکانی تەریقەتی نووربەخشی لە کوردستان و لۆڕستان، و باوکی مێژوونووسە عوسمانییەکە ئیدریسی بەدلیسی بوو. لە بەدلیس لە 1494/95دا مرد.
بەرهەمە سەرەکییەکانی چین؟
پێنج بەرهەم بەڵگەدارن: بە زمانی پەرسی، Sharh-e Golshan-e raz، Atwar-e sabʼa-ye qalb و Kalemat va Maqalat؛ بە زمانی عەرەبی، Jame al-tanzil wa taʻwil و Sharh-e estelahat al-sufiya. هەموویان لە چوارچێوەی نەریتی زانستیی سۆفییانەی تەفسیری قورئان، زاراوە عیرفانییەکان و ئەخلاقی ڕۆحانی دان.
تەریقەتی نووربەخشی چی بوو؟
نووربەخشییە تەریقەتێکی سۆفی بوو کە محەمەدی نووربەخش (مردوو لە 1465) وەک لقێکی کوبراویە دایمەزراند. بە تایبەتی لە کوردستان، لۆڕستان و ئازەربایجان چالاک بوو، و خەسڵەتێکی ڕۆحانیی نزیک لە شیعەی هەبوو کە لە تەریقەتە سۆفییە سوننە باڵادەستەکانی سەردەمەکە جیای دەکردەوە.
سەرچاوەکان
Tahsin Yazici، “Hosam al-Din Ali Bitlisi Nurbakhshi”، Encyclopaedia Iranica، بەرگی XII، ژمارەی 5، ل. 490؛ سەرچاوەی سەرەکیی ئەم بابەتە.
Shahzad Bashir، Messianic Hopes and Mystical Visions: The Nurbakhshiya Between Medieval and Modern Islam، چاپخانەی زانکۆی کارۆلینای باشوور، 2003.
ویکیپیدیا، “Hosam al-Din Ali Bitlisi”، بە ئاماژەدان بە Yazici / Encyclopaedia Iranica.