مستەفای بێسارانی کەسایەتییەکی بەرچاوی ئەدەب و ژیانی ڕۆحانیی کوردە. لە ساڵی 1642 لەدایک بوو و زانیاریی قووڵی ئایینیی لەگەڵ دەربڕینی شیعریدا تێکەڵ کرد و بە شێوەزاری گۆرانی نووسی. بەرهەمەکەی پەیوەندییەکی قووڵ بە خودا و سروشت و هەستەکانی مرۆڤەوە ڕەنگ دەداتەوە، کە وای کردووە کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر کولتووری کورد و بیری سۆفیگەری هەبێت. ئەم بابەتە لە ژیان و فێرکارییەکان و کاریگەریی شیعرەکانی دەکۆڵێتەوە.
📜 پیرەکەی سەروئاباد: مستەفای بێسارانی و سەردەمی زێڕینی ئەدەبی گۆرانی
چیرۆکی مستەفای بێسارانی تەنها ژیاننامەی پیاوێک نییە؛ بەڵکو بەرجەستەکردنی نەریتێکی گەشەکردووی فکری و عیرفانی لە مێژووی کورددایە. لە کۆتایی سەدەی 17 یان سەرەتای سەدەی 18 لەدایک بوو (لەسەر بەروارە وردەکان ناکۆکی هەیە و زۆرجار بە نزیکەی 1670–1700 تا 1760 دیاری دەکرێن). بێسارانی لە ناوچەی ئەردەڵانەوە، کە لانکەی کولتوور و دەسەڵاتی سیاسیی کورد بوو، سەری هەڵدا و بوو بە شاعیرێکی بنەڕەتی و ڕێنمای ڕۆحانی کە کاریگەرییەکەی تا ئەمڕۆش لە ئەدەبی کوردیدا دەنگ دەداتەوە.
بە پێچەوانەی شاعیرانی دەربار کە سەرقاڵی ستایشنامە بوون، بێسارانی ڕێگەی خزمەتکردنی بێفیزی هەڵبژارد و وەک جوتیار و مامۆستایەکی ڕۆحانی لە گوندی زێدی خۆی، بێسەران لە ناوچەی سەروئاباد، ژیا. ئەم پەیوەندییە بە ڕەوتی ژیانی زەوی و ژیانی سادەی کۆمەڵگەی جوتیارانەوە ئەو هێزە تایبەتەی بە شیعرە عیرفانییەکانی بەخشی؛ شیعرێک کە قوڵایی فکریی فیقهی ئیسلامیی لەگەڵ جوانیی ڕوون و خاکیی شێوەزاری گۆرانی تێکەڵ کرد.
⛰️ I. بووتەی جیۆسیاسی و کولتووری: میرنشینی ئەردەڵان
بۆ تێگەیشتن لە مستەفای بێسارانی، سەرەتا دەبێت لە زێدەکەی تێبگەین: ئیمارەت (یان میرنشین)ی ئەردەڵان.
A. دەوڵەتی ناوبەری کوردستان
میرنشینی ئەردەڵان کە سەرەتا ناوەندەکەی لە دەوروبەری شارەزوور بوو و دواتر پایتەختەکەی بۆ سنە (سینە) گواستەوە، یەکێک بوو لە میرنشینە گەورە و نیوەخۆبەڕێوەبەرە کوردییەکان کە لە نێوان سەدەکانی 14 و 19دا گەشەیان کرد. لە ڕووی جوگرافییەوە لە ناوچەی ناوبەری پڕئاژاوەی نێوان ئیمپراتۆریەتی سەفەوی شیعە و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی سوننیدا هەڵکەوتبوو و ئەردەڵانییەکان شارەزای مانەوە لە دۆخی سیاسیدا بوون. بە لێهاتوویی لە نێوان هەردوو ئیمپراتۆریەتدا مامەڵەیان دەکرد و زۆرجار لایەنگرییان دەگۆڕی بۆ پاراستنی خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیان.
ئەم گۆڕاوەییە سیاسییە ئەنجامی کولتووری قووڵی هەبوو:
ناوەندی ڕاکێشانی زانایان: دەرباری ئەردەڵان و ناوەندە ناوچەییەکانی وەک سنە و سلێمانی (کە دواتر بوو بە میرنشینی بابان)، بوون بە ناوەندە گرنگەکانی فێربوونی کوردی. زانا و شاعیر و فەقیهەکان بۆ ئەم ناوەندانە ڕادەکێشران و ژینگەیەکیان پێک هێنا کە تیایدا زانستە ئیسلامییەکان و کولتووری ڕەسەنی کورد بتوانن تێکەڵ بن.
باڵادەستیی ئەدەبیی گۆرانی: لە خاڵێکی گرنگدا، دەرباری ئەردەڵان و ناوچەکانی دەوروبەری زێدی مێژوویی شێوەزاری گۆرانی بوون. گۆرانی، کە ئەندامێکی گرووپی زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژئاوا بوو، بوو بە زمانی هاوبەشی ئەدەبی کلاسیکی کوردی؛ هاوشێوەی ئەو ڕۆڵەی فارسی لە جیهانی فراوانتری ئیسلامیدا دەیگێڕا. بێسارانی لە لووتکەی ئەم نەریتە ئەدەبییە گۆرانییەدا دەینووسی.
B. ژینگەی سۆفیگەری
سەردەمی بێسارانی بە قوڵایی لە سۆفیگەری (عیرفانی ئیسلامی)دا نوقم بوو. ناوچەی ڕۆژئاوای زاگڕۆس پێگەیەکی بەهێزی تەریقەتەکانی نەقشبەندی و قادری بوو. ئەم تەریقەتە سۆفییانە هەم ڕێنماییی ڕۆحانییان پێشکەش دەکرد و هەم تۆڕی بەهێزی کۆمەڵایەتی و سیاسییان هەبوو. وەک هاوسەنگکەرێکی گرنگی پێکهاتە فەرمییەکانی دەوڵەت کاریان دەکرد و شێوەیەکی حوکمڕانییان دەخستە ڕوو کە لەسەر دەسەڵاتی ئەخلاقی دامەزرابوو.
بێسارانی کە لەم کولتوورەدا پەروەردە بووبوو، شیعرەکانی وەک ئامرازێک بۆ بیروباوەڕی سۆفیگەری بەکار هێنا. زۆرجار شیعرەکانی لە خانەی عیرفان (زانینی ڕۆحانی)دا پۆلێن دەکرێن و کاریگەریی قووڵ و بەربڵاوی شاعیرە مەزنە عیرفانییە فارسییەکانی وەک حافز و ڕوومی ڕەنگ دەدەنەوە، کە بە ئەگەری زۆر بە قوڵایی بەرهەمەکانیانی خوێندبووەوە.
🎓 II. گەشەکردنی زانایەک: خوێندن و شارەزایی فکری
ڕێگەی نەریتیی مەلا (زانای ئیسلامی) سەخت بوو و گەشتی بێسارانی بەرزترین ئاستی فکریی ئەو سەردەمە ڕەنگ دەداتەوە.
A. فیقه و ژیانی گەڕیدە
خوێندنی بێسارانی لە بێسەراندا سنووردار نەبوو. هەوڵدانەکەی بۆ شارەزایی لە فیقه (زانستی یاسای ئایینی) و تەفسیر (ڕاڤەکردنی قورئان) پێویستی بە گەشتکردن بۆ ناوەندە گەورەکانی فێربوون هەبوو.
سنە: وەک پایتەختی ئەردەڵان، سنە دەرفەتی گەیشتن بە زانایە سوننییە هەرە بەپێگەکانی ناوچەی کوردیی دەڕەخساند. لێرەدا بێسارانی بە ئەگەری زۆر لە مەزهەبی شافیعیی فیقهدا ڕاهێنرابوو، کە مەزهەبی باڵادەست (قوتابخانەی فکری) لە کوردستان بوو و جەختی لەسەر حوکمدانی بە بەڵگە و یەکگرتوویی ئەخلاقی دەکردەوە.
کرماشان: کە لە ڕۆژئاوای زیاترەوە هەڵکەوتبوو و شارێکی گرنگی بازرگانی بوو، ئاسۆیەکی فراوانتری فکری و کولتووریی دەڕەخساند و لەوانە بوو بێسارانی بناسێنێت بە ڕەوتە جیاوازە فەلسەفی و کەلامییەکان کە لە نێوان خاکە عوسمانی و سەفەوییەکاندا دەجووڵان.
تەواوکردنی ئەم گەشتە زانستییە وای کرد مۆڵەتی ئەنجامدانی ئیجتیهاد (بیرکردنەوەی سەربەخۆ لە یاسای ئیسلامیدا) و دەرکردنی فەتوا (حوکمە ئایینییەکان) وەربگرێت. ئەمە پلەیەکی بچووک نەبوو؛ بێسارانیی خستە بەرزترین ئاستی زانایەتیی ئیسلامی و وەک موجتەهیدێک ناساندی کە توانای دەرهێنانی حوکمی یاساییی نوێی هەبوو. ئەم بنەمایە فکرییە زۆر گرنگە، چونکە کێشی دەسەڵاتی زانستی و قوڵایی فەلسەفی بە شیعرە عیرفانییەکانی دواتری دەبەخشێت.
B. بڕیاری گەڕانەوە: ڕەتکردنەوەی دەربار
هەڵبژاردنە هەرە چارەنووسسازەکەی ژیانی بێسارانی بڕیارەکەی بوو کە زانایەتیی بەرزی خۆی بەکار نەهێنێت بۆ بەدەستهێنانی پۆستێکی پڕداهات یان بەدەسەڵات. موجتەهیدێکی وەک ئەو بە ئاسانی دەیتوانی ببێت بە:
دادوەری دەربار (قازی): لە سنە یان شارێکی گەورەی دیکە خزمەت بکات و دادپەروەری جێبەجێ بکات و مووچەی شاهانە وەربگرێت.
سەرۆکی قوتابخانەی ئایینی (مودەڕیس): بەڕێوەبردنی مەدرەسەیەک و پەروەردەکردنی نەوەی داهاتووی زانایان.
شاعیری دەربار: لە پشتیوانیی خانی ئەردەڵان سوودمەند بێت.
لەبری ئەوە، گەڕایەوە بۆ بێسەران بۆ ئەوەی ژیانێک بەسەر ببات کە زوهد (دنیاتەرکی) و قەناعەت (ڕازیبوون بە هەبوو) تایبەتمەندییەکانی بن. ڕۆژەکانی تەرخان کرد بۆ فەلاحەت (کێڵانی زەوی) و تەربیەت (پەروەردەی ڕۆحانی). ئەم هەڵبژاردنە بە تەواوی لەگەڵ ئایدیالی سۆفییانەی خزمەت و ئەو باوەڕەدا دەگونجێت کە تێگەیشتنی ڕاستەقینەی ڕۆحانی زۆرجار دوور لە گەندەڵییەکانی دەسەڵاتی سیاسی و ئارەزووی دنیایی دەدۆزرێتەوە.
🖋️ III. نەریتی شیعری: شارەزایی لە دیوانی گۆرانیدا
مستەفای بێسارانی تەنها شاعیرێک نییە کە بە گۆرانی دەینووسی؛ بەڵکو یەکێکە لەو کەسایەتییە بنەڕەتییانەی کە فۆرمی گۆرانیی دیوان (کۆمەڵەشیعر)یان وەک فۆرمێکی هونەریی کلاسیکی داڕشت.
A. باڵادەستیی گۆرانی لە کوردیی کلاسیکیدا
ئەو سەردەمەی لە سەدەی 16 تا سەدەی 19 درێژ دەبێتەوە، بە سەردەمی زێڕینی ئەدەبی کوردی دادەنرێت، کە گۆرانی باڵادەستییەکی زۆری تێدا هەبوو. هۆکارە سەرەکییەکانی ناوەندبوونی لە ئەدەبدا ئەمانە بوون:
کۆنی و بەردەوامی: گۆرانی نەریتێکی کۆنی ئەدەبیی هەبوو و زمانی دەقە مێژووییە کوردییە پێشووەکان و بەرهەمە ئایینییەکان بوو، کە فەرهەنگێکی دەوڵەمەند و فۆرمە کێشییە جێگیرەکانی بۆ بێسارانی دابین دەکرد.
گونجاوی لە ڕووی جوانیناسییەوە: ئەم شێوەزارە، بەتایبەتی کاتێک بە ئەلفوبێی فارسی و عەرەبی دەنووسرا، ڕیتم و تایبەتمەندییەکی دەنگیی هەبوو کە بە تەواوی لەگەڵ کێشە بڕییەکانی عەرووز دەگونجا کە لە شیعری فارسی و عەرەبییەوە وەرگیرابوون.
گواستنەوەی گۆرانی بۆ بابان: بێسارانی بەرهەمەکانی لە کاتێکدا نووسی کە شێوەزارێکی ڕکابەر، سۆرانی (کوردیی ناوەندی)، بەتایبەتی لە میرنشینی باباندا، دەستی بە بەرەوپێشچوون کردبوو. ئەو نوێنەرایەتیی دوا و پاڵاوتەترین گەشەکردنی نەریتی گۆرانی دەکات، پێش ئەوەی شاعیرە سۆرانییەکانی وەک نالی و دواتر مەحوی دەست بکەن بە دامەزراندنی پێوەرێکی نوێی ئەدەبی.
B. تێکەڵکردنی بابەتەکان: عیرفان و سروشت و دۆخی مرۆڤ
شیعری بێسارانی شاهکارێکی تێکەڵکردنی بابەتەکانە و سێ هێڵە سەرەکییەکەی ژیانی، واتە زانایەتی و ژیانی ڕۆحانی و ژیانی گوندی، پێکەوە دەچنێت.
1. وەحدەتی ووجوود (یەکێتیی بوون)
شیعرە عیرفانییەکانی بە قوڵایی بە فەلسەفەی ئیبن عەرەبی تێکەڵن، بەتایبەتی چەمکی وەحدەتی ووجوود، کە ڕاستیی بوون بە یەک دادەنێت و هەر شتێکی هەبوو تەنها لایەنێکی جەوهەری خوداییە.
«دڵ تامەزرۆی ڕاستیی گەردوونە، شێوەی یار تەنها وەڵامە. بە وردی بڕوانە، لە هەر گەڵا و بەردێکدا دەبینیت، تەنها شوێنەواری بێسنووری ئافرێنەری هەتاهەتایی.»
هێما نەریتییەکانی سۆفیگەری بەکار دەهێنێت، وەک شەراب (وەجدی ڕۆحانی)، یار (خودا) و مەست (عارفی شەیدا). بەڵام ئەم هێمایانە تەنها لە فەلسەفەی ئەبستراکتدا ڕەگ داکوت ناکەن؛ بەڵکو لە ڕاستیی ڕاستەوخۆ و بەرهەستی شاخەکانی زاگڕۆسیشدا جێگیر دەبن.
2. شوێنی خۆش و دڵگیر و وێنەکێشانی سروشت
ژیانی بێسارانی لەگەڵ زەویدا ڕەسەنایەتییەک بە شیعرە سروشتییەکانی دەبەخشێت کە بە دەگمەن لە شیعری دەرباری شاردا دەدۆزرێتەوە. وێنەکانی ڕاستەوخۆ لە دیمەنی سەروئابادەوە وەرگیراون: ڕەوتی ڕووباری سیروان، سەختیی زستانی زاگڕۆس و گوڵکردنی دارە بادەمەکان.
سروشت تەنها پاشخان نییە؛ بەڵکو فەرهەنگێکی بینراوە بۆ ڕاستیی ڕۆحانی. سووڕی وەرزەکان دەبێتە خوازە بۆ گەشتی ڕۆح، ڕەوتی ڕووبار بۆ ئەو ڕاکێشانەی بەرەو خودا کە ناوەستێت، و تەنیایی شاخ بۆ ئەو دوورکەوتنەوەیەی کە ڕامان پێویستی پێیەتی.
3. خۆشەویستیی مرۆیی و خودایی (مەجاز و حەقیقەت)
وەک هەموو شاعیرە مەزنە سۆفییەکان، بێسارانی بە نەرمونیانی لە نێوان عیشقی مەجازی (خۆشەویستیی خوازەیی یان مرۆیی) و عیشقی حەقیقی (خۆشەویستیی ڕاستەقینە یان خودایی)دا دەجووڵێت. خۆشەویستیی مرۆیی وەک پرد بۆ خودایی دەخرێتە ڕوو. هەستە توندەکانی تامەزرۆیی و دووری و دڵبەستنی مرۆڤ مەحکووم ناکرێن؛ بەڵکو پیرۆز دەکرێن وەک مەیدانی ڕاهێنانی ڕۆح بۆ گەیشتن بە خۆشەویستیی تەواوی خودا. شارەزاییی ئەو لە شیعری غناییدا زۆرجار وا دەکات دیاریکردنی ئەوە مەحاڵ بێت کە ڕوو لە چ «یار»ێک دەکات، کە ئەمە خۆی مەبەستی ڕێگەی سۆفیگەرییە.
💎 IV. کاریگەریی ئەدەبی و کولتووریی بێسارانی
بەرهەمی مستەفای بێسارانی بۆ تێگەیشتن لە ڕێڕەوی دواتری ئەدەبی کوردی پێویستە.
A. پردێک بۆ شیعری نوێی کوردی
کاریگەرییەکەی وەک پردێکی گرنگ لە نێوان نەریتی گۆرانیی تەواو کلاسیکی و دەرباری، و شیعری کەسیتر و دەوڵەمەند لە هەستی نەریتی سۆرانیی سەرهەڵداودا کاری دەکرد.
مەولەوی تاوەگۆزی (مەحوی): بەناوبانگترین میراتگری فکریی بێسارانی مەولەوی تاوەگۆزی (1806–1882)یە، کە کەسایەتییەکی مەزنی دیکەی شیعری عیرفانیی کوردییە. مەولەوی بە ئاشکرا دان بە قەرزداریی خۆی بە بێسارانی دەنا و زۆرێک لە بابەتەکانی وەرگرت و نەریتی ڕامانی قووڵی سۆفییانە لە ناخی خۆیدا بەردەوام کرد. بەرهەمی مەولەوی تێکەڵەیەکی پێشکەوتووی فۆرمی گۆرانی و زمانی سۆرانی نیشان دەدات و بەڵگەی هێزی بەردەوامی شێوازی بێسارانییە.
پاراستنی فۆرمە کێشییەکان: بێسارانی بە گەیاندنی کێشەکانی عەرووز لە گۆرانیدا بە ئاستی تەواوبوون، نموونەیەکی لێهاتوویی شیعریی پێشکەش کرد کە نەوەکانی دواتر، کە بە سۆرانی دەیاننووسی، هەوڵیان دەدا شوێنی بکەون. بەمەش دڵنیایی دا کە پێوەرێکی کلاسیکی لەگەڵ گۆڕانی زماندا بەردەوام بێت.
B. دیوانی کوردی وەک خەزێنەی کولتووری
کۆمەڵەشیعرەکەی بێسارانی، واتە دیوانەکەی، لە کتێبێکی شیعر زیاترە؛ ئەو خەزێنەی ناسنامەی ڕۆحانی و ئەخلاقیی کوردە.
ڕێنماییی ئەخلاقی (نەسیحەت): لە نێو شیعرە عیرفانییەکاندا، شیعری ئامۆژگاری و دانایی (نەسیحەت) بەربڵاون. ئەمانە ڕێنماییی ئەخلاقی دەربارەی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ڕاستگۆیی و ئارامگرتن و کاتیبوونی سامانە دنیاییەکان پێشکەش دەکەن. ئەم لایەنە کردەییە وای کرد بەرهەمەکەی لە نێو خەڵکی ئاساییدا زۆر خۆشەویست بێت، کە هەمان ئەوەندەی بە شاعیریان دەزانی، بە دانایەکیشیان دەزانی.
میراتی شیعری غنایی: زمانی گۆرانی، هەرچەندە ئیتر شێوەزاری باڵادەستی ئەدەبی نییە، بە هێزی شیعرەکانی بێسارانی زیندوو ماوەتەوە. شیعرەکانی هەر بەردەوام لە بۆنە کولتوورییە کوردییەکاندا دەخوێندرێنە گۆرانی و لەبەر دەکرێن و دەخوێندرێنەوە، کە دڵنیایی دەدات دەنگ و پێکهاتەی شێوەزارەکە بپارێزرێن.
🕊️ V. میرات و مەزاری زیندوو
ژیان و بەرهەمی بێسارانی هەر ئیلهام دەبەخشن، لە پلەی یەکەمدا بەهۆی هێزی بەردەوامی هەڵبژاردنە ئەخلاقییەکەیەوە: یەکخستنی زانایەتی و ژیانی ڕۆژانە.
A. پیرە بێفیزەکەی بێسەران
هەڵبژاردنەکەی بۆ مانەوە لە گوندەکەی و کارکردن لە زەوییەکەیدا جەختی لەسەر بنەمایەکی گرنگی ڕۆحانی کردەوە: تەقوا بە ئیمتیازەوە بەستراو نییە. نیشانی دا کە مرۆڤ دەتوانێت شارەزایەکی یاسای ئیسلامی و عارفێکی قووڵ بێت و لە هەمان کاتدا ژیانێکی سادە و بەرهەمدار بژیێت. ئەم هاوسەنگییە چارەسەرێکی بەهێزی بۆ ئەو مشتومڕە کەلامییانە پێشکەش کرد کە لە ناوەندە شارەکاندا زۆرجار دوور لە ژیانی خەڵک و ئاڵۆز بوون.
ڕۆڵەکەی وەک مامۆستای ڕۆحانی (مورشد) لە کۆمەڵگەکەیدا، لەوانەیە ڕاستەوخۆترین و کاریگەرترین بەشداریی ئەو بووبێت. چەمکە ئاڵۆزەکانی سۆفیگەریی دەگۆڕی بۆ وانەیەکی ئاسان بۆ جوتیار و گوندنشینان، تا دڵنیایی بدات ڕێگەی عیرفان بۆ هەمووان کراوە بێت.
B. شوێنێکی بەردەوام بۆ سەردانی پیرۆز
ئەو مەزارە (مەقام)ی مستەفای بێسارانی لە گوندی زێدی خۆی بێسەران، هەر شوێنێکی ڕێزگرتنی زۆر و سەردانی پیرۆزی بێدەنگە. ئەو بەرجەستەبوونێکی ماددیی میراتەکەیە:
هێمای خۆبەڕێوەبردنی کولتووری: مەزارەکە بۆ پاشایەک یان پاڵەوانێکی سەربازی نییە؛ بەڵکو بۆ شاعیر و جوتیار و زانایەکە. ئەمە ئەوە دەردەخات کە کورد ڕابەرایەتیی فکری و ڕۆحانی لە دەسەڵاتی تەواو سیاسی بە پێشتر دادەنێت.
ناوەندی پاراستن: بایەخدان بە مەزاری بێسارانی هانی هەوڵی بەردەوام و ناوخۆیی بۆ پاراستنی بەرهەمەکەی داوە. ئەکادیمیستەکان لە ئێران و عێراق و دیاسپۆرا بەردەوام لە خوێندنەوە و بڵاوکردنەوەی چاپە ڕەخنەییەکان و وەرگێڕانی دیوانەکەی دان، تا دڵنیایی بدەن ئەو نەریتە زانستییەی دامەزراندی، چالاک بمێنێتەوە.
🔑 کۆتایی: دەنگی ڕۆح
مستەفای بێسارانی کەسایەتییەکی مەزنی مێژووی ئەدەبیی کوردە. ئەو پردە فکرییە بوو کە ڕەوتە مێژووییە قووڵەکەی نەریتی ئەدەبیی گۆرانیی بەو شیعرە ڕۆحانییە کەسی و لەدڵەوە هاتووەوە دەبەستەوە کە دواتر تایبەتمەندیی سەردەمی کلاسیکی کورد دەبوو.
ژیانی، واتە گەشتی لە وردبینیی فکریی موجتەهیدێکەوە بۆ سادەیی هەڵبژێردراوی جوتیارێک، نموونەیەکی قووڵی ژیانی یەکگرتوو پێشکەش دەکات. بێسارانی بە هەڵبژاردنی خاکی بێسەران لەبری شکۆی سنە، وای کرد شیعرەکانی بۆ هەمیشە لە ئەزموونە ڕاستەقینەکانی خەڵکەکەیدا ڕەگ داکوت بکەن. دیوانەکەی هەر بەڵگەیەکی گرنگی قوڵایی ڕۆحانی و پێشکەوتوویی هونەریی گەلی کوردە و دڵنیایی دەدات کە دەنگی پیرەکەی سەروئاباد هەر بە درێژایی سەدەکان قسە بکات و هەوڵدانی هەتاهەتایی مرۆڤ بۆ خۆشەویستی و دانایی و یەکبوونی کۆتایی لەگەڵ خودایی دەرببڕێت.
سەرچاوەکان: