شەرەفەدین خانی بەدلیسی لە مێژووی کورددا وەک کەسایەتییەکی مەزن دەردەکەوێت، کە بە تێکەڵە تایبەتەکەی سەرکردایەتی، زانستخوازی و هونەرمەندی ناسراوە. لە ساڵی 1543 لەدایک بوو و هەم ئەمیری بەدلیس بوو و هەم مێژوونووس، نووسەر و شاعیرێک کە شوێنەوارێکی بەردەوامی لەسەر ئەدەبی کوردی و تێگەیشتن لە مێژوو بەجێ هێشت. بەرهەمەکەی، بە تایبەتی شەرەفنامە، هێشتا سەرچاوەیەکی چارەنووسسازە بۆ هەر کەسێک کە ئارەزووی جیهانی کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست هەبێت.
سەرەتای ژیان و پاشخان
شەرەفەدین خان لە 25ی شوباتی 1543 لە گوندی گەرمڕوود لە پارێزگای مەرکەزیی ئێران لەدایک بوو. لەدایکبوونی لە کاتی دوورخستنەوەی باوکی، شەمسەدین، کە بەگێکی کورد بوو، ڕوویدا. بنەماڵەکە سەر بە هاوپەیمانیی هۆزەکانی ڕۆژەکی بوو، کە لانیکەم لە سەدەی 9ەوە جاروبار حوکمی میرنشینی بەدلیسی کردبوو. ئەم ڕەچەڵەکە پەیوەندییەکی بەهێزی شەرەفەدینی بە نەریتەکانی سەرکردایەتیی کوردەوە بەخشی.
بە پێچەوانەی زۆر سەرکردەی هۆز کە نازناوی «خان»یان وەردەگرت، شەرەفەدین نازناوە شاهانەکەی ئەمیر یان میری پێ باشتر بوو، کە واتای «شازادە» دەدات. ئەم هەڵبژاردنە پێگە و ئاواتەکانی لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا دەردەخست. بنەماڵەکەی دواتر کەوتە ژێر پاراستنی بنەماڵەی سەفەوی، کە ڕۆڵێکی گرنگی لە داڕشتنی پەروەردە و جیهانبینیی ئەودا گێڕا.
لە تەمەنی نۆ ساڵیدا، شەرەفەدین چووە دەرباری شاه تەهماسبی یەکەم و بۆ سێ ساڵ وەک خزمەتکاری دەربار کاری کرد. ئەم ئاشنابوونە زووە بە دەرباری سەفەوی پەروەردەیەکی پتەو و دەستڕاگەیشتنی بە ڕەوتە کولتووری و فکرییەکانی ئەو سەردەمە بەخشی. خوێندنەکەی هەم ئەدەب و مێژوو و هەم بیرکاری و ستراتیژی سەربازیی دەگرتەوە، کە لەو بوارانەدا بەرچاو بوو.
شەرەفنامە: بەرهەمێکی وەرچەرخێنەر
بەناوبانگترین بەشداریی شەرەفەدین خان، شەرەفنامەیە کە لە ساڵی 1597 نووسرا. ئەم بەرهەمە یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوەکانی مێژووی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. گێڕانەوەیەکی ورد لەسەر بنەماڵە حوکمڕانە کوردییەکان، پێکهاتە هۆزەکییەکان و ژیانی کۆمەڵایەتیی کورد لە سەدەی 16دا پێشکەش دەکات.
بەرهەمی شەرەفنامە تەنها بە فارسی نووسراوە، کە لەو سەردەمەدا زمانی ئەدەبیی ناوچەکە بوو و یارمەتیی دا بەرهەمەکە لە دەرەوەی ناوچە کوردیزمانەکان بگاتە خوێنەرێکی فراوانتر. شەرەفەدین لە ڕێگەی ئەم بەرهەمەوە وێنەیەکی زیندووی ژیان، سیاسەت و کولتووری کوردی دروست کرد و زانیارییەکی پاراست کە ڕەنگە بەبێ ئەم کارە لەدەست بچووایە.
کتێبەکە مێژووی میرنشینە کوردییە جیاوازەکان، لەوانە بەدلیس، دەگرێتەوە و حوکمڕان، ملمڵانێ و هاوپەیمانییەکانیان وەسف دەکات. هەروەها تێگەیشتنە قووڵەکەی شەرەفەدین لە تاکتیکە سەربازییەکان و حوکمڕانی دەردەخات، کە بە گومانێکی زۆر پەروەردەکەی لە دەرباری سەفەوی کاریگەریی لەسەر داناوە.
بەشدارییەکانی دەرەوەی مێژوو
شەرەفەدین خان تەنها مێژوونووس نەبوو، بەڵکوو شاعیر و هونەرمەندێکی بەهرەمەندیش بوو. توانای ئەدەبیی ئەو کولتووری کوردی دەوڵەمەند کرد و شیعرەکەی زۆرجار بابەتەکانی سەرکردایەتی، شەرەف و ناسنامەی کوردی دەردەخست.
شارەزاییەکانی لە بیرکاری و ستراتیژی سەربازیدا بۆ کەسێکی ئەدەبی بەرچاو بوون. ئەم تێکەڵەیەی توانای فکری و کرداری وای کرد ببێت بە سەرکردەیەکی فرەلایەن کە بتوانێت ڕێگای خۆی لە ئاڵۆزییەکانی سەردەمەکەیدا بدۆزێتەوە.
بەرهەمەکانی لە دوورتر لە ئێران و وڵاتە کوردیزمانەکانیش کاریگەرییان لەسەر ئەدەب و کۆمەڵگەی کوردی دانا. وەرگێڕانەکانی شەرەفنامە لەلایەن زانایانی دیکەوە یارمەتیی بڵاوکردنەوەی مێژوو و کولتووری کوردیان بۆ خوێنەرێکی فراوانتر دا و بەشدارییان لە تێگەیشتنێکی زیاتر لە میراتی کورد لە سەرانسەری جیهاندا کرد.
میرنشینی بەدلیس و سەرکردایەتیی کورد
میرنشینی بەدلیس، کە بنەماڵەی شەرەفەدین حوکمی دەکرد، میرنشینێکی گرنگی کوردی بوو. لە سەدەی 9ەوە ئاستێکی سەربەخۆیی پاراستبوو و لە نێوان ئیمپراتۆرییەتە گەورەترەکانی وەک سەفەوی و عوسمانی ڕێگای خۆی دەدۆزییەوە.
سەرکردایەتیی شەرەفەدین ئاڵنگارییەکانی پاراستنی خۆبەڕێوەبردن لە ناوچەیەکدا دەردەخست کە بە گۆڕانی هاوپەیمانییەکان و خەباتەکانی دەسەڵات دیار بوو. نووسینەکانی تێڕوانینێک پێشکەش دەکەن لەبارەی ئەوەی حوکمڕانە کوردەکان چۆن هاوسەنگییان لە نێوان دیپلۆماسی، شەڕ و حوکمڕانیی ناوخۆییدا دروست دەکرد.
باشترزانینی نازناوی «ئەمیر» لە «خان» هێمای بانگەشەی دەسەڵاتی میری و پەیوەندی بە نەریتێکی شاهانە بوو کە لە پەیوەستبوونی هۆزەکی تێدەپەڕی. ئەم جیاوازییە یارمەتیی ڕەواییبەخشین بە حوکمەکەی و گێڕانەوە مێژووییەکەی دا.
پەروەردە لە دەرباری سەفەوی
پەروەردەی شەرەفەدین لە دەرباری سەفەوی بۆ داڕشتنی گەشەی فکریی ئەو چارەنووسساز بوو. خزمەتکردن لە دەرباری شاه تەهماسبی یەکەم ئاشنای بە بەرزترین ئاستەکانی کولتوور و فێربوونی فارسی کرد.
لە کاتی مانەوەی لە دەرباردا، لە بوارە جیاوازەکاندا زانیاریی بەدەست هێنا، لەوانە ئەدەب، مێژوو، بیرکاری و زانستی سەربازی. ئەم پەروەردە فراوانە توانای پێ بەخشی شەرەفنامە بنووسێت و بە شێوەیەکی کاریگەر حوکمڕانی بکات.
ئەزموونی لە دەرباری سەفەوی هەروەها دیدێکی تایبەتی سەبارەت بە هاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکە پێ بەخشی، کە خستییە ناو نووسینە مێژووییەکانی.
میرات و کاریگەری
شەرەفەدین خانی بەدلیسی لە دەوروبەری 1603–04 کۆچی دوایی کرد. لە ساڵی 1597دا، هەمان ساڵی تەواوکردنی شەرەفنامە، دەسەڵاتی میرنشینی بەدلیسی بۆ کوڕەکەی شەمسەدین گواستبووەوە. باوەڕی وا هەیە کە پێش مردنی، ساڵەکانی کۆتایی ژیانی لە خانەنشینیدا بەسەر بردووە.
میراتی شەرەفەدین خانی بەدلیسی لە ڕێگەی نووسینەکانی و ئەو میراتە کولتوورییەوە بەردەوامە کە یارمەتیی پاراستنی دا. شەرەفنامە هێشتا کۆڵەکەیەکی بنەڕەتییە بۆ مێژوونووسانی لێکۆڵەرەوەی مێژووی کورد و سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.
بەرهەمەکەی بۆ چەندین سەدە ئیلهامی بە زانا و نووسەرە کوردەکان داوە. بە تۆمارکردنی مێژووی کورد بە فارسی، مسۆگەری ئەوەی کرد چیرۆکەکانی کورد بگەنە خوێنەرێکی فراوانتر و لە جیهانە فراوانترە ئیسلامییەکەدا بناسرێنەوە.
ئەمڕۆ، شەرەفەدین هەم وەک حوکمڕان و هەم وەک زانایەک بیر دەکرێتەوە کە کولتوورەکانی بەیەکەوە بەستەوە و لە سەردەمێکی پڕئاژاوەدا ناسنامەی کوردی پاراست.
پوختەی بەشدارییە سەرەکییەکان
بەرهەمی شەرەفنامەی نووسی، مێژووێکی وردی بنەماڵە حوکمڕانەکان و کۆمەڵگەی کورد
وەک ئەمیری بەدلیس کاری کرد و لە دیمەنێکی ئاڵۆزی سیاسیدا خۆبەڕێوەبردنی کوردی پاراست
لە دەرباری سەفەوی پەروەردە کرا و شارەزایی لە ئەدەب، مێژوو، بیرکاری و ستراتیژی سەربازیدا بەدەست هێنا
شیعر و هونەری بەرهەم هێنا کە میراتی کولتووریی کوردی دەوڵەمەند کرد
لە ڕێگەی وەرگێڕانەکانەوە، لە دەرەوەی ناوچە کوردیزمانەکانیش کاریگەریی لەسەر ئەدەبی کوردی و زانستخوازیی مێژوویی دانا
ژیانی شەرەفەدین خانی بەدلیسی هێزی پێکەوەبوونی زانست و سەرکردایەتی نیشان دەدات. دڵسپاردنی بە تۆمارکردنی مێژووی کورد، تێڕوانینی زۆر بەهاداری لەسەر کولتوور و سەردەمێک پێشکەش کردووە کە ڕەنگە بەبێ ئەم کارە پشتگوێ بخرایە.
بۆ ئەوانەی ئارەزووی مێژووی کورد، ئەدەب یان هاوکێشەکانی سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەی 16دا هەیە، چیرۆکی شەرەفەدین نموونەیەکی ڕاکێشەر پێشکەش دەکات لەبارەی ئەوەی تاکێک چۆن دەتوانێت تێگەیشتن لە گەلێکی تەواو داڕێژێت.
سەرچاوەکان
Encyclopaedia Iranica، وتارەکەی لەسەر «Bedlīsī, Sharaf-al-Dīn Khān».
Sharaf al-Din Bidlisi، Sharafnama (1597)، وەرگێڕانی V. Velyaminov-Zernov، St. Petersburg، 1860–62 — سەرچاوەی سەرەکی.
Martin van Bruinessen، Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan، Zed Books، 1992 — چوارچێوەی میرنشینی بەدلیس دەخاتە ڕوو.
Wikipedia، «Sharafkhan Bidlisi»، بە پشتبەستن بە Encyclopaedia of Islam.