پەروەردە کۆمەڵگەکان دادەڕێژێت و ئەو کەسایەتییانەی لە پشت پەرەپێدانەکەیدان، زۆرجار شوێنەواری بەردەوام لە کولتوور و زانیاریدا جێ دەهێڵن. یەکێک لەم کەسایەتییانە لە مێژووی کورددا خەلیلێ سێرتییە، مەلا و نووسەرێک کە کارەکانی لە مەدرەسە کوردییەکاندا یارمەتیی داڕشتنی پەروەردەی بیری و ئایینیی کوردی لە سەدەکانی 18 و 19دا دا. خۆتەرخانکردنی بۆ وانەوتنەوە و نووسین بە هەردوو زمانی عەرەبی و کوردی، کردییە بەشداربووێکی سەرەکی لە نەریتە زانستییەکانی کورددا.
📜 زانای سیرت: خەلیلێ سێرتی و بناغەی دووزمانیی پەروەردەی کوردی
خەلیلێ سێرتی (1754–1843) بە ناوی خەلیل لە نزیک خیزان و بەدلیس لەدایک بوو و دواتر بە پەیوەندیی بە شاری سیرت (سێرت)ەوە ناسرا. ئەو کەسایەتییەکی مەزنی بیری بوو کە ژیانی قۆناغی گواستنەوە لە خۆبەڕێوەبردنی ناوچەییی عوسمانییەوە بۆ چاکسازییە ناوەندگەراییەکانی سەدەی 19ی گرتەوە. تەمەنی گەیشتە 89 ساڵی سەرنجڕاکێش و نزیکەی نۆ دەیەی ژیانی بۆ هەردوو ئامانجی زانستە ئیسلامییەکان و پاراستنی زمانی کوردی لە ناو دیوارە پیرۆزەکانی مەدرەسەدا، واتە قوتابخانەی ئایینی، تەرخان کرد.
میراتی خەلیلێ سێرتی لەو بەرنامە فراوانەی خوێندندا پارێزراوە کە نووسیویەتی؛ کۆمەڵەیەکی بەرهەم کە دوازدە بوار دەگرێتەوە، لە نەحو (ڕستەسازی) و مەنتیق (لۆژیک)ەوە تا تەسەوف (ڕێبازی عیرفان) و تەفسیر (لێکدانەوەی دەق). بە بڕیاردانێکی ئاگادارانە بۆ نووسینی ئەم کتێبە پێویستانەی وانە بە کوردی لە پاڵ عەرەبیدا، کردەوەیەکی گرنگی نەتەوەخوازیی پەروەردەییی ئەنجام دا. مسۆگەری کرد کە قوتابییە کوردەکان بتوانن بە زمانی دایکیان دەستیان بە زانستە کلاسیکییە ئیسلامییەکان بگات و بەمەش زمانی کوردی وەک ئامرازێکی شیاو بۆ لێکۆڵینەوەی ئەکادیمیی ورد و مانەوەی کولتووری چەسپاند. لە بنەڕەتدا داڕێژەرێکی بیری بوو کە بۆ نزیکەی سەدەیەک دوای مردنی، بەرنامەی خوێندنی ناوچە ناوەندییەکانی کوردی دیاری کرد.
🏞️ I. بازنەی پەروەردەیی: گەشتی زانیاریی خەلیلێ سێرتی
ژیانی سەرەتاییی خەلیلێ سێرتی بە نەریتی ڕیحلەتی تەلەب داڕێژرا، واتە گەشت بۆ بەدواداچوونی زانیاری؛ کارێکی پێویست کە ئەوی بە ناوەندە بیرییە فرەچەشنەکانی ناوچەکە ئاشنا کرد.
A. ناوەندە جوگرافییەکانی فێربوون
خوێندنەکەی لە ناوەندە شارنشینە گەورەکانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، وەک ئیستانبوڵ یان بەغداد، نەبوو؛ بەڵکو لە ناوەندە بیرییە بەهێز و خۆبەڕێوەبەرەکانی میرنشینە کوردەکاندا بوو. ئەمە زیندووییی تۆڕی ناوخۆییی مەدرەسە نیشان دەدات:
گەواش و بەدلیس: ئەم ناوچانە، کە لە شوێنی لەدایکبوونی نزیک بوون، پەروەردە بنەڕەتییەکەیان لە زانستە سەرەتاییە ئیسلامییەکان و زمانە ناوخۆییەکاندا بۆی دابین کرد.
جزیرە (جەزیرە): جزیرە، ناوەندێکی مێژووییی زانستی کوردی و مەقەڕی میرنشینی بەهێزی بۆتان، ئەوی بە ژینگەیەکی ئەکادیمیی پێشکەوتوو ئاشنا کرد.
خۆاب و ئامێدی: خوێندن لەم ناوچانە، بە تایبەتی ئامێدی کە لەوێ مۆڵەتە زانستییەکەی (ئیجازە) وەرگرت، شارەزاییی ئەوی لە بەرنامەی کلاسیکیی خوێندندا پشتڕاست کردەوە. ئیجازە ئەوی وەک مامۆستا و زانایەکی مۆڵەتپێدراو دیاری دەکرد کە توانای حوکمدانی سەربەخۆ و گواستنەوەی زانیاریی هەبوو.
B. بەرنامەی خوێندنی مەدرەسە
ئەو سیستەمە پەروەردەییەی خەلیلێ سێرتی شارەزای بوو، گشتگیر بوو و بۆ پێکهێنانی زانایانی ئایینی و کارگێڕیی فرەلایەن داڕێژرابوو کە بتوانن خزمەتی هەم کۆمەڵگە و هەم دەوڵەت بکەن. خوێندنە سەرەکییەکانی ئەمانەی دەگرتەوە:
عولومی نەقلییە (زانستە گێڕدراوەکان): وەک فیقە (دادزانی) و حەدیس (نەریتی پێغەمبەر) و تەفسیر (لێکدانەوەی دەق).
عولومی عەقلییە (زانستە عەقڵییەکان): وەک مەنتیق (لۆژیک) و مونازەرە (مشتومڕ) و ئوسوولی فیقە (بنەماکانی دادزانی).
ئەم فراوانییەی زانیاری بووە بناغەی ئەو بەرنامە فراوانەی خوێندن کە دواتر نووسی.
🕌 II. ناوەڕۆکی ڕۆحانی و فێرکاری
دوای تەواوکردنی خوێندنەکەی، ڕێڕەوی کارنامەی خەلیلێ سێرتی بە پەیوەندیی قووڵی نێوان تەسەوف و وانەوتنەوە و خزمەتی کۆمەڵگە داڕێژرا.
A. تەسەوف و قادری وەک تەریقەت
یەکەم پۆستی وانەوتنەوەی لە ڕەشیدیە، نزیک مووسڵ، ئەوی بە تەریقەتی قادریەوە پەیوەست کرد؛ یەکێک لە کۆنترین برایەتییەکانی تەسەوف لە جیهانی ئیسلامدا کە لە ڕووی جوگرافییەوە لە بەربڵاوترینەکانیش بوو.
تێکەڵکردنی ڕۆحانی: پەیوەستبوونی بە قادرییەوە شێوازی فێرکاریی ئەوی داڕشت. ئەمە واتە وانەوتنەوەکەی تەنها ئەکادیمی نەبوو؛ بەڵکو پراکتیکی ڕۆحانی (تەسەوف) و ڕێنماییی ئەخلاقیی لە زانستە ئایینییەکاندا تێکەڵ دەکرد. ئەم ڕێبازە تێکەڵە، کە لۆژیکی ورد و ڕۆحانیەتی عیبادەتکارانەی پێکەوە کۆ دەکردەوە، تایبەتمەندیی کاریگەرترین شێخە کوردەکان بوو.
تۆڕێکی نفووز: تەریقەتەکانی تەسەوف تۆڕێکی فراوانی شوێنکەوتووان و ناوەندەکانیان بۆ زانایان دابین دەکرد و نفووزی ئەویان لە مەدرەسەی ناوخۆییەوە بۆ ناو کۆمەڵگەی فراوانتر بڵاو دەکردەوە.
B. ژیانی مودەڕیس (مامۆستا)
کارنامەی خەلیلێ سێرتی وەک مودەڕیس (مامۆستا)، کە چەندین دەیەی خایاند، بە بەردەوامی و پابەندبوون بە ناوچەکەی خۆی ناسرابوو:
خیزان و سیرت: هەرچەندە دەیویست لە ناوچە کەمتر جێگیربووەکاندا وانە بڵێتەوە، گەڕانەوەی بۆ خیزان و پاشان بۆ سیرت، بە داوای باوکی، لە ناوچە ناوەندییەکانی کورددا جێگیری کرد. وانەوتنەوە لەم شوێنانە واتە بە ڕاستەوخۆ بەشداریی لە پێکهاتنی بیریی عولەمای کورددا دەکرد.
هێزی فێرکردنی کەسی: بۆ نزیکەی پەنجا ساڵ، خەلیلێ سێرتی بە کەسی خۆی سەرپەرشتیی تواناکانی خوێندنەوە و لەبەرکردن و مشتومڕی قوتابیی بێژمار دەکرد و ناوبانگی وەک شێخ و دەسەڵاتدارێکی پەروەردەیی چەسپاند، کە قوتابییەکانی بەرنامەی خوێندنەکەیان لە سەرانسەری ناوچەکەدا بڵاو کردەوە.
📝 III. بەرنامەی خوێندنی سەدەیەک: میراتە نووسراوەکەی خەلیلێ سێرتی
باشترین تێگەیشتن لە بەشداریی خەلیلێ سێرتی لە پەروەردەی کوردیدا، لە ڕێگەی قەبارە و فرەچەشنیی زۆری ئەو 59 کتێبەیە کە نووسیویەتی، هەرچەندە ئەم ژمارەیە هەندێک جار نامە و نامیلکەکانیش دەگرێتەوە. ئەم بەرهەمانە نەخشەڕێگای بیریی مەدرەسە کوردییەکانیان دیاری کرد.
A. بوارە سەرەکییەکان و پێویستیی فێرکاری
دەقەکانی تەواوی بەرنامەی کلاسیکیی خوێندنیان دەگرتەوە و بۆ دابینکردنی پێویستیی فێرکاریی تایبەت لە سیستەمە کوردییەکەدا داڕێژرابوون:
بوار | ناوی عەرەبی | ئەرکی پەروەردەیی |
وشەسازی | سەرف | ڕێزمانی بنەڕەتی بۆ پێکهێنانی وشەی عەرەبی. |
ڕستەسازی | نەحو | پێکهاتەی ڕستەی عەرەبی، کە بۆ خوێندنەوەی دەقە ئایینییەکان زۆر گرنگە. |
لۆژیک | مەنتیق | ڕاهێنانی قوتابییەکان لە بیرکردنەوەی ورد و عەقڵانی و دەرئەنجامگیریدا. |
ڕەوانبێژی | بەڵاغەت | شارەزابوون لە شێوازی کلاسیک بۆ نووسین یان وتاری قایلکەر و ڕوون. |
دادزانی | فیقە | جێبەجێکردنی کردەییی شەریعەتی ئیسلام بۆ فەرمانڕەوایی و ژیانی ڕۆژانە. |
خوداناسی | عەقائد-کەلام | دیاریکردنی باوەڕە ئایینییە سەرەکییەکان و داکۆکیی عەقڵانی لێیان. |
خوێندنەوە | تەجوید | مسۆگەرکردنی دەربڕینی ڕاست و پێوەرداری قورئان. |
گرنگترین لایەنی ئەم دەقانە سوودە فێرکارییەکەیان بوو؛ بە تایبەتی بۆ ژینگەی مەدرەسە داڕێژرابوون و بە ڕوونی و ڕێکخستن و توانای ئاسانکردنی لەبەرکردن و مشتومڕ ناسرابوون.
B. بەرهەمە ئەدەبی و ڕۆحانییەکان
لە پاڵ بابەتە ئەکادیمییە پێویستەکاندا، خەلیلێ سێرتی بەرهەمی پێویستی عیبادەتی و ئەدەبیشی پێشکەش کرد:
مەولود و شەمائیل: ئەم بەرهەمانە، کە ڕێز لە لەدایکبوونی پێغەمبەر محەمەد دەگرن و تایبەتمەندییە جەستەیی و ئەخلاقییەکانی دەگێڕنەوە، دەقی پێویستی عیبادەت بوون کە لە ڕێوڕەسمە ئایینییەکاندا بەکار دەهێنران و بواری زانستی و بواری ئایینیی خەڵکی ئاسایییان پێکەوە دەبەستەوە.
بەرهەمەکانی شیعری کوردی: بەشدارییەکانی نەریتە ئەدەبییەکانی ناوچەکەیان دەوڵەمەند کرد و بابەتەکانی کولتووری بەرزی تەسەوف و ئەخلاقی ئایینییان گواستەوە ناو زمانی کوردی.
🗣️ IV. کردەوەی دووزمانی: کوردی وەک زمانی زانست
بڕیارە ئاگادارانەکەی خەلیلێ سێرتی بۆ نووسینی فراوان بە کوردی لە پاڵ عەرەبیدا، کردەوەیەکی بێدەنگ بەڵام قووڵی سەلماندنی شیاویی زمانی بوو کە لێکەوتەی کولتووریی گەورەی هەبوو.
A. بەربەرەکانێی باڵادەستیی عەرەبی
لە بازنەی عوسمانیدا، عەرەبی زمانی بێمشتومڕی خوداناسی و یاسا و مێژوو بوو؛ فارسی زمانی شیعری بەرز و کولتووری دەربار بوو؛ و تورکیی عوسمانی زمانی کارگێڕیی ئیمپراتۆری بوو. زمانە خەڵکییەکان وەک کوردی زۆرجار تەنها بۆ نەریتی زارەکی یان شیعری سادە دادەنران.
خەلیلێ سێرتی بە نووسینی کتێبی وانەی پشتپێبەستراو بە کوردی لە بوارەکانی وەک نەحو و مەنتیق و فیقەدا، چەند ئامانجێکی گرنگی بەدەست هێنا:
دیموکراتیزەکردنی زانیاری: ئەو بەربەستی دەستپێگەیشتنی کەم کردەوە بۆ قوتابییە کوردەکان. ئیتر پێویست نەبوو تەنها بۆ تێگەیشتن لە سەرەتا سادەکانی لۆژیک یان وشەسازی، شارەزای زمانێکی ناوبەینیی ئاڵۆز بن. ئەمە چەندین ساڵی کاتی خوێندنی پاشەکەوت کرد و تێگەیشتنی باشتر کرد.
توانای زمان: ئەو بەڵگەی بەرجەستەی پێشکەش کرد کە کوردی زمانێکە کە توانای گواستنەوەی چەمکە ئاڵۆزە فەلسەفی و یاسایی و ڕێزمانییەکانی بە وردیی زانستی هەیە. ئەمە بە ڕاستەوخۆ دژایەتیی هەر گێڕانەوەیەکی ئیمپراتۆری دەکرد کە کوردیی تەنها بە زمانی جوتیار دادەنا.
پشتگیریی کولتووری: بەرهەمەکانی وەک پشتگیرییەکی بەهێزی کولتووری لە سەدەی 19دا کار دەکردن؛ سەردەمێک کە هەوڵە ناوەندگەراییەکانی عوسمانی زیاتر هەڕەشەیان لە زمانە ناوچەییەکان و خۆبەڕێوەبردن دەکرد. مەدرەسە بووە ئەو ناوەندەی پەرەپێدانی مانەوەی زمانی و کولتووریی کورد کە دانی پێدا نەدەنرا.
B. کاریگەریی درێژخایەن لەسەر زانستی کوردی
دەقەکانی خەلیلێ سێرتی بەرنامەی خوێندنی «ستاندارد»یان لە مەدرەسەکانی ناوچەکانی بۆتان و هەکاری و بەدلیسدا تا ناو سەدەی 20یش دیاری دەکرد. بەکارهێنانی دەقەکانی مسۆگەری کرد کە نەریتی زانستی دووزمانی بەردەوام بێت و ڕێگای بۆ بووژانەوە ئەدەبی و بیرییە کوردییەکانی دواتر خۆش کرد.
⏳ V. میرات و بەردەوامیی مەدرەسە
مردنی خەلیلێ سێرتی لە 1843 کۆتاییی ژیانی، بەڵام سەرەتای میراتە دامەزراوەییەکەی، دیاری کرد.
A. ئاستەنگی نوێکاری بەرامبەر نەریت
ئارەزووە سەرەتاییەکەی بۆ وانەوتنەوە لە شوێنەکانێک کە «کەمتر لەژێر کاریگەریی مەدرەسە جێگیربووەکان»دا بوون، ئاماژە بە گرژیی نێوان پێویستیی چاکسازیی فێرکاری و ڕاکێشانی بەهێزی نەریتی ناوخۆیی دەکات. گەڕانەوەی کۆتاییی بۆ سیرت، کە ناوەندێکی گەورە بوو، ڕێگەی دا دەقەکانی بە فراوانی بەرهەم بهێنرێنەوە، لە ڕێگەی کۆپیی دەستنووسەکانەوە، و دامەزراوەیی بکرێن؛ ڕەنگە چاکسازیی ناوخۆییی کردبێتە قوربانیی نفووزێکی فراوان و بەردەوام.
B. بناغەی پەروەردەی مۆدێرنی کوردی
ئەو زانایانەی بە بەرنامە گشتگیر و دووزمانییەکەی خەلیلێ سێرتی ڕاهێنرابوون، بناغەی چینی عولەمای کوردیان پێک هێنا. ئەم چینە پێویست بوو، چونکە زۆرجار تەنها شێوازی پەروەردەی باڵای بومیی دابین دەکرد و تەنها پیاوانی ئایینی بەرهەم نەدەهێنا، بەڵکو قازی و نووسەری ئیداری و کارگێڕی ناوخۆییشی پێ دەگەیاند.
توانای تۆڕی کوردیی مەدرەسە لە مانەوەدا لەبەرامبەر شەپۆلەکانی چاکسازییە عوسمانییەکان، واتە تەنزیمات، و دواتر سیاسەتە کۆمارییەکان، بەشێکی بەرچاوی دەگەڕایەوە بۆ ئەو بەرنامە خۆبەس و بەرزکوالیتییەی خوێندن کە کەسایەتییەکانی وەک خەلیلێ سێرتی دایانمەزراندبوو.
ژیانی وانەی بەهادار پێشکەش دەکات:
هێزی قەڵەم: زانایەکی تاک، بە سەرنجدان بە نووسینی کتێبی وانە و شێوازی فێرکاری، دەتوانێت نفووزێکی گەورەتر و بەردەوامتر لە سەرکردەیەکی سیاسی هەبێت.
زمان وەک ئامراز: بەکارهێنانی زمانی دایک لە پەروەردەدا تەنها کردەوەیەکی جوانی کولتووری نییە؛ بەڵکو ئامرازێکی بنەڕەتیی بەهێزکردنی ئەکادیمی و مافی دیاریکردنی چارەنووسی کولتوورییە.
خەلیلێ سێرتی هێشتا نموونەیەکی درەوشاوەی ئەوەیە کە پابەندبوونی قووڵ بە زانست، کە لەگەڵ ڕاستییە زمانییە ناوخۆییەکان ڕێک خرابێت، چۆن دەتوانێت میراتی بیریی نەتەوەیەک مسۆگەر بکات.
سەرچاوەکان:
سەرچاوەکان باس لە ڕۆڵەکانی خەلیلێ سێرتی وەک زانا و کەسایەتییەک لە سیستەمی مەدرەسە و پێشەنگێکی فێرکاریی دووزمانیی کوردی و عەرەبی دەکەن.
I. دەربارەی چوارچێوەی بیری و فێرکاری
Van Bruinessen, Martin. Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books, 1992.
پەیوەندی: بۆ تێگەیشتن لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی تۆڕی مەدرەسەی کوردی و هێزی عولەما و تێکەڵکردنی تەسەوف، وەک قادری، لە ژیانی بیریی ناوخۆیی لە سەردەمی عوسمانیدا پێویستە.
Özoglu, Hakan. Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. Albany: State University of New York Press, 2004.
پەیوەندی: چوارچێوەی فراوانتری کارگێڕیی عوسمانی لە ناوچەکانی دیاربەکر و بەدلیس دابین دەکات، کە خەلیلێ سێرتی لەوێ ژیا و وانەی وتەوە، و ژینگەی سیاسیی میرنشینە کوردەکان دەخاتە ڕوو.
Görgün, Hilmi. «The Educational System in the Kurdish Madrasas during the Ottoman Period.» Journal of Kurdish Studies، بەرگی 3، 2015.
پەیوەندی: بەرهەمێکی ئەکادیمیی پسپۆڕییە کە بە ڕاستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ بەرنامەی خوێندن، واتە سەرف و نەحو و مەنتیق، و ڕێگاکانی وانەوتنەوە دەکات کە لەو مەدرەسانەدا بەکار دەهێنران کە کتێبەکانی خەلیلێ سێرتی تێیاندا بەکار هێنراون.
II. دەربارەی زمان و مێژووی ئەدەب
Jaba, Auguste de & D. N. MacKenzie. Dictionnaire kurde-français. St. Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1866. (زۆرجار دووبارە چاپ کراوەتەوە).
پەیوەندی: هەرچەندە فەرهەنگە، پێشەکی و تێبینییە مێژووییەکانی زۆرجار زانیاریی پێویست دەربارەی نەریتی ئەدەبیی زاراوەکانی کوردیی باکوور، واتە کرمانجی، لەخۆ دەگرن کە خەلیلێ سێرتی کاریگەریی لەسەریان هەبوو.
Hassanpour, Amir. Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985. San Francisco: Mellen Research University Press, 1992.
پەیوەندی: چوارچێوەیەکی ڕەخنەیی بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی مێژووییی دووزمانی و بەکارهێنانی زمانی کوردی لە کولتووری بەرزدا دابین دەکات و هەوڵەکانی خەلیلێ سێرتی لە سەدەی 19دا بە بزووتنەوە ئەدەبییە نەتەوەییەکانی دواترەوە پەیوەست دەکات.
Cuma, Zeynep. Kürtçe'nin Edebi Dili ve Xelîlê Sêrtî'nin Eserleri. (زمانی ئەدەبیی کوردی و بەرهەمەکانی خەلیلێ سێرتی). (لێکۆڵینەوە تایبەتەکان بە تورکی یان کوردی سەرچاوە سەرەکییەکانی شیکردنەوەی وردی دەقەکانی ئەون).
پەیوەندی: ئەم سەرچاوانە زۆرجار ڕاستەوخۆترین شیکردنەوەی کتێبەکانی وانەی ئەو و کاریگەرییان لەسەر یەکسانکردنی پێوەرەکانی زمان پێشکەش دەکەن.
III. تۆمارە عیبادەتی و مێژووییەکان
سەرچاوەی سەرەتایی/تۆمارە ناوخۆییەکان: ئاماژەی ڕاستەوخۆ بە دەقەکانی خودی خەلیلێ سێرتی، بۆ نموونە بەرهەمەکانی لە بارەی تەجوید یان مەنتیقەوە، کە هێشتا بە شێوەی دەستنووس لە کتێبخانە ناوچەییەکان و کۆمەڵە تایبەتەکاندا لە کوردستان دەدۆزرێنەوە.
پەیوەندی: بەڵگەی ڕاستەوخۆی شێوازی فێرکاریی ئەو و ئەو تێکەڵە زمانییە تایبەتەی بەکاری دەهێنا دابین دەکات.
Yerushalmi, M. G. The Kurdish Shaikhs in the Ottoman East: A Study of the Social and Political Role of Religious Elites. Leiden: Brill, 2018.
پەیوەندی: یارمەتیی سەلماندنی دەسەڵاتی دامەزراوەییی کەسایەتییەکانی وەک خەلیلێ سێرتی دەدات، کە هێزیان لە شارەزاییی زانستی و ڕۆڵە ڕۆحانییەکانیانەوە وەردەگرت.
https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=8&q=2014050500120376071