سەید حوسێنی ئەخڵاتی (مردوو لە 1397) موسوڵمانێکی کورد بوو کە لە ناو کولتووری زانستیی بە زمانی پەرسیدا جێگیر بوو. ئەو شارەزای زانستە نهێنییەکان و زانستی حوروف، پزیشک و کیمیاگەر بوو و لە زیندووبوونەوەی زانستە نهێنییەکان لە جیهانی ئیسلامیدا لە کۆتایی سەدەی چواردەهەمدا بوو بە یەکێک لە کەسایەتییە ناوەندییەکان. لە دەرباری بەرقووق، سوڵتانی مەملووک، لە قاهیرە نیشتەجێ بوو و نەوەیەک لە قوتابییانی پەروەردە کرد کە دواتر ژیانی فکرییان لە سەرانسەری جیهانی مەملووک و سەرەتای جیهانی عوسمانیدا شێوە پێ دا.
ناوەڕۆک
گەیشتن بە قاهیرە و دەرباری بەرقووق
ڕیسالەی سورخاب و بەرهەمەکانی زانستە نهێنییەکان
پاشخان و ناسنامەی کوردی
ئەخڵاتی لە سەرچاوەکاندا وەک موسوڵمانێکی کوردی بەشدار لە کولتووری پەرسی ناسێنراوە؛ واتە زانایەکی کورد کە لە ناو کولتووری زانستیی بە زمانی پەرسیدا جێگیر بوو، کە زمانی هاوبەشی زانایانی ناوچە و سەردەمەکەی بوو. ناوی لە ئەهلات (کە بە ئەخڵاتیش دەنووسرێت) وەرگیراوە؛ شارێک لە ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ، لە کەناری ڕۆژاوایی دەریاچەی وان، کە لە مێژوویەکی درێژدا بەشێک بووە لە جیهانی کولتووریی کورد. هەندێک سەرچاوە تەورێز وەک شوێنێکی دیکەی بنەچەی ئەو ناو دەبەن. وردەکارییەکانی سەرەتای ژیانی تۆمار نەکراون.
گەیشتن بە قاهیرە و دەرباری بەرقووق
ئەخڵاتی کۆچی کرد بۆ قاهیرەی مەملووک، چونکە بووبوو بە یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی جیهانی ئیسلامی بۆ زانستە نهێنییەکان؛ واتە لێکۆڵینەوە لە ڕەمل، زانستی حوروف، کیمیا و بوارە نهێنییە پەیوەندیدارەکان. لەوێ سەرنجی سوڵتان بەرقووقی ڕاکێشا (ماوەی فەرمانڕەوایی 1382–1399)، دامەزرێنەری لقە بورجییەکەی مەملووکەکان، کە ئەوی وەک پزیشک و کیمیاگەری تایبەتی خۆی دانا. ئەم پشتیوانییەی سوڵتان پاراستن و سەرچاوەی پێ بەخشی تا بە کارەکەی بەردەوام بێت و قوتابی ڕابکێشێت.
ڕیسالەی سورخاب و بەرهەمەکانی زانستە نهێنییەکان
بەرهەمە سەرەکییە ماوەکەی ئەخڵاتی «ڕیسالەی سورخاب»ە؛ ڕێبەرێک لە بواری ڕەمل، واتە هونەری فالبینین لە ڕێگەی نەخشە و شێوەکانەوە. بەرهەمەکە کردەوەی ڕەمل بە چوارچێوە فراوانترەکەی زانستی حوروفی ئیسلامییەوە دەبەستێتەوە؛ واتە لێکدانەوەی نهێنیی پیتە عەرەبییەکان، کە بە «عەلم ئەلحوروف» ناسراوە. ئەمە ئەو تێکەڵکردنی نەریتانە ڕەنگ دەداتەوە کە تایبەتمەندیی زیندووبوونەوەی زانستە نهێنییەکانی سەردەمەکەی بوو. ئەو هەروەها پەرتووکێکی گشتگیری لە بواری زانستە نهێنییەکان بۆ خودی سوڵتان بەرقووق نووسی، هەرچەند وا دەردەکەوێت ئەم پەرتووکە بە تەواوی نەماوەتەوە.
ڕێبازەکەی پشت بە زانایانی پێشوو، لەوانە ئیبن عەرەبی و براکانی پاکی (ئیخوان ئەلسەفا)، دەبەست و ئەستێرەناسی، پزیشکی، فالبینین و کردەوەکانی تەلیسمی لە چوارچێوەیەکی یەکگرتوودا کۆ دەکردەوە.
تۆڕی فکری و قوتابییەکان
بەردەوامترین کاریگەریی ئەخڵاتی لە ڕێگەی ئەو قوتابییانەوە بوو کە لە قاهیرە پەروەردەی کردن. لەوانە ئیبن تورک، حەسەنی ئەبەرقووهی، شەرەفەدین عەلیی یەزدی (کە دواتر بوو بە مێژوونووسی هەڵمەتەکانی تەیمور)، شەمسەدینی فەناری (کە بوو بە زانایەکی گرنگی عوسمانی)، و ئەو کەسەی زیاترین لێکەوتەی هەبوو: شێخ بەدرەدینی سیماوی، کە دواتر سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی گەورەی هەزارەگەرایانەی دژی دەوڵەتی عوسمانی کرد، پێش ئەوەی لە 1416دا لە سێدارە بدرێت.
ئەم تۆڕەی قوتابییان، کە لە قاهیرەوە بۆ ئەنادۆڵ و جیهانی سەرەتای عوسمانی درێژ دەبووەوە، ڕوونترین بەڵگەیە بۆ ئەو مەودایەی کاریگەریی فکری کە ئەخڵاتی لە ڕێگەی بنکەکەی لە دەرباری بەرقووقەوە بەدەستی هێنا.
ڕەخنەکانی ئیبن خەلدون
مێژوونووس و بیرمەندە کۆمەڵایەتییە گەورەکە، ئیبن خەلدون (1332–1406)، کە خۆیشی لە سەردەمی فەرمانڕەوایی بەرقووقدا لە قاهیرە بوو، یەکێک بوو لە دیارترین ڕەخنەگرانی زیندووبوونەوەی زانستە نهێنییەکان. «موقەددیمە»ی ئیبن خەلدون شیکردنەوەیەکی ورد و گومانخوازانەی ڕەمل، زانستی حوروف و کیمیا لەخۆ دەگرێت؛ هەمان ئەو بوارانەی ئەخڵاتی تێیاندا شارەزا بوو. هاوسەردەمەکانی ڕەخنەکەیان وەک بەگژداچوونەوەی ئەو بازنەیە لێک دەدایەوە کە ئەخڵاتی نوێنەرایەتیی دەکرد. سەرەڕای ئەم دژایەتییە، پشتیوانیی بەرقووق ئەخڵاتی لە لێکەوتە کردارییەکانی پاراست.
بابەتێکی پێشووی ئەم ماڵپەڕە بە هەڵە وتبووی کە ئیبن قەییمیش ڕەخنەی لە ئەخڵاتی گرتووە. ئەمە مومکین نییە: ئیبن قەییمی جەوزییە لە 1350دا مرد؛ زیاتر لە سی ساڵ پێش دەستپێکی فەرمانڕەوایی بەرقووق. هەرچەند ئیبن قەییم بە فراوانی دژی کردەوەکانی زانستە نهێنییەکان بە گشتی نووسیبوو، نەیدەتوانی ئەخڵاتی بناسێت یان وەڵامی بەرهەمەکانی بداتەوە.
میرات
ئەخڵاتی لە 1397دا مرد؛ هەمان ئەو ساڵەی پشتیوانەکەی، بەرقووق، مرد. میراتی بە سەرەکی لە تۆڕی ئەو زانایانەدایە کە پەروەردەی کردن و لەو تێکەڵکردنە فکرییەدا کە یارمەتیی خوڵقاندنی لە دەرباری بەرقووق دا. لە ڕێگەی قوتابییەکەی، بەدرەدینی سیماوی، بیرۆکەکانی بەشدار بوون لە هەندێک لە پڕڕووداوترین بەشەکانی مێژووی ئایینی و سیاسیی سەرەتای عوسمانی. لە ڕێگەی شەمسەدینی فەناری و شەرەفەدین عەلیی یەزدی، کاریگەرییەکەی گەیشتە زانست و فێربوونی عوسمانی و مێژوونووسیی ئاسیای ناوەندیی تەیموری.
پرسیارە باوەکان
سەید حوسێنی ئەخڵاتی بە چی ناسراوە؟
ئەو وەک موسوڵمانێکی کوردی بەشدار لە کولتووری پەرسی، شارەزای زانستە نهێنییەکان و پزیشک ناسراوە، کە خزمەتی سوڵتان بەرقووقی سوڵتانەتی مەملووک لە قاهیرە کرد و ڕۆڵێکی ناوەندیی لە زیندووبوونەوەی زانستە نهێنییەکاندا لە کۆتایی سەدەی چواردەهەمدا بینی. ئەو نووسەری ڕێبەرەکەی ڕەمل، «ڕیسالەی سورخاب»، و مامۆستای چەند زانایەکە کە دواتر ژیانی فکریی عوسمانییان شێوە پێ دا.
ئایا ئیبن قەییم ڕەخنەی لە ئەخڵاتی گرت؟
نەخێر. ئیبن قەییمی جەوزییە لە 1350دا مرد؛ زیاتر لە سێ دەیە پێش ڕێڕەوی کاری ئەخڵاتی لە دەرباری بەرقووق. ڕەخنەگری بازنەکەی ئەخڵاتی ئیبن خەلدون (1332–1406) بوو، کە هاوسەردەمی بوو و شیکردنەوە گومانخوازانەکەی لەسەر زانستە نهێنییەکان، لەوانە ڕەمل و زانستی حوروف، تا ڕادەیەک وەک وەڵامێک بۆ ئەو زیندووبوونەوەیە نووسی کە ئەخڵاتی نوێنەرایەتیی دەکرد.
ئەخڵاتی کەی مرد؟
سەید حوسێنی ئەخڵاتی لە 1397دا مرد؛ هەمان ئەو ساڵەی پشتیوانەکەی، سوڵتان بەرقووق، مرد.
سەرچاوەکان
Noah Gardiner، “The Occultist Encyclopedism of ʻAbd al-Rahman al-Bistami”، Mamluk Studies Review، بەرگی 20، 2017؛ توێژینەوەیەکی زانستیی سەرەکی لەسەر تۆڕی زانستە نهێنییەکانی مەملووک، کە ئەخڵاتی تێیدا ڕۆڵێکی ناوەندیی هەبوو.
ئیبن خەلدون، al-Muqaddima (نزیکەی 1377)؛ ڕەخنەی هاوسەردەم لە کردەوەکانی ڕەمل، زانستی حوروف و کیمیا لە دەرباری بەرقووق لەخۆ دەگرێت.
Encyclopædia Iranica، بابەتی «Akhlāṭī».
سەید حوسێنی ئەخڵاتی، Risāla-yi Surẖāb؛ بەرهەمێکی سەرچاوەیی ڕەسەن لە بواری ڕەمل.