لە دڵی چیاکانی زاگرۆس، لەو شوێنەی هۆزە کۆنەکان چیرۆکەکانی خۆیان لەگەڵ تانوپۆی خاکەکەدا تێکەڵ دەکردن، ئەحمەد بەگی کۆماسی (1796–1877) وەک دەنگێکی پڕ لە سۆز لە نەریتی ئەدەبیی کوردیدا سەری هەڵدا. ئەم شاعیرە ئەردەڵانییە، کە بە کوردی بە ئەحمەد بەگی کۆماسی ناسراوە، لە شیعرە گۆرانییەکانیدا هەستە ڕووتەکانی لەدەستدان، خۆشەویستی و لاوازیی مرۆڤی دەخستە ڕوو. کۆماسی، وەک شوێنکەوتەیەکی قوتابخانەی شیعریی یوسف یاسکە کە چەند سەدەیەک پێشتر دامەزرابوو، کاریگەرییە کلاسیکییەکانی بە تایبەتمەندییە کەسییەکانی خۆی تێکەڵ دەکرد و بەرهەمێکی دەخوڵقاند کە لە ناو کۆمەڵگە کوردییەکاندا دەنگدانەوەیەکی قووڵی هەبوو.
ناودارترین بەرهەمی، مەرسێیەک بۆ ژنە کۆچکردووەکەی لەیلا، لە سنووری خەمی تاکەکەسی تێپەڕی و بوو بە نیشانەیەکی گرنگی کولتووری؛ نەوە لە دوای نەوە لە سەرانسەری کوردستان دەخوێندرایەوە. لە سەردەمێکدا کە گۆڕانە ئیمپراتۆرییەکانی نێوان عوسمانییەکان و فارسەکان زاڵ بوون، شیعری کۆماسی پەنجەرەیەکی بۆ جیهانی نزیک و تایبەتیی ژیانی هۆزایەتی دەکردەوە، دوور لە شکۆی کۆشکەکان. ئەم وتارە ژیاننامەی ئەو، بارودۆخی مێژوویی ئەردەڵان، شێوازی ئەدەبی، مەرسێ ناودارەکە، قووڵاییی بابەتەکان و میراتە بەردەوامەکەی دەکۆڵێتەوە. لە ڕێگەی وشەکانییەوە دەبینین چۆن پیاوێکی سادەی هۆزێک خەم دەگۆڕێت بۆ هونەرێکی هەمیشەیی و هێزی شیعر لە ساڕێژکردنەوە و پاراستنی ناسنامەدا بیر دەخاتەوە.
بارودۆخی مێژوویی: میرنشینی ئەردەڵان و گەشەی ئەدەبی کوردی
بۆ تێگەیشتن لە ئەحمەد بەگی کۆماسی، سەرەتا دەبێت جیهانی پڕجووڵە، بەڵام ئاڵۆزی کوردستانی سەدەی 19، بە تایبەتی میرنشینی ئەردەڵان، بناسین. ئەردەڵان، کە ناوەندەکەی سنە بوو (پایتەختی ئێستای پارێزگای کوردستانی ئێران)، میرنشینێکی کوردیی نیوە خۆبەڕێوەبەر بوو کە لە سەردەمی سەفەوییەکانەوە بە شێوەیەکی ناوی لە ژێر سەروەریی فارسدا بوو. بنەماڵەی ئەردەڵان حوکمی دەکرد و ژینگەیەکی کولتووریی دەوڵەمەندی پەرە پێ دەدا، بە هاندانی شیعر، مۆسیقا و کارە زانستییەکان بە گۆرانی؛ ئەو زاراوە کوردییەی بۆ مەبەستی ئەدەبی و ئایینی بەکار دەهات. گۆرانی، بە ڕیتمە ئاوازدارەکان و پەیوەندیی بە نەریتە کۆنە ئەڤێستاییەکانەوە، زمانی هاوبەشی ئەدەبی کلاسیکی کوردی بوو و ئەمە لە زاراوە قسەکراوەکانی وەک سۆرانی و کرمانجی جیای دەکردەوە.
سەدەی 19 بۆ ئەردەڵان سەردەمی گواستنەوە بوو. بنەماڵەی فەرمانڕەوای قاجار (1789–1925) بەردەوام دەسەڵاتی ناوەندی بەهێزتر دەکرد و خۆبەڕێوەبردنە ناوخۆییەکانی لاواز دەکرد. ناکۆکیی هۆزەکان، تەنگانە ئابوورییەکانی ژیانی کۆچەریی مەڕداری و کاریگەریی ناوچە عوسمانییەکان ژیانی ڕۆژانەیان داڕشتبوو. بەڵام لە ناو ئەم کێشانەدا شیعر وەک ئامرازێکی دەربڕین گەشەی دەکرد. شاعیرانی وەک مەستوورەی ئەردەڵان (1805–1848)، ئەو نووسەرە ژنە هاوسەردەمەی خەڵکی سنە، قووڵاییی فکریی ناوچەکەیان دەردەخست. کۆماسی، کە لەم ژینگەیەدا لەدایک بوو، لە زنجیرەی مامۆستایانی گۆرانییەوە ئیلهامی وەردەگرت. قوتابخانەی شیعر کە یوسف یاسکە (1592–1636)، پێشەنگێکی سەرەتایی ناسراو بە بابەتەکانی خۆشەویستی و سروشت، دەستی پێ کردبوو، کاریگەریی لەسەر چەندین نەوە دانا. غەزەلەکانی یاسکە، کە لە سۆنێتەکان دەچوون، جەختیان لە قووڵاییی هەست و توخمە عیرفانییەکان دەکردەوە. ئەوان چوارچێوەیەکیان دانا کە کۆماسی بە ڕێبازێکی ئازادانە گونجاندی و پێکهاتە نەریتییەکانی بۆ گێڕانەوە کەسییەکان گۆڕی.
پشتگیریی ئەردەڵان لە ژێر دەسەڵاتی فەرمانڕەوایانی وەک ئەمانوڵڵا خان (سەردەمی حوکمڕانی: 1799–1825) هەوڵە ئەدەبییەکانی هان دەدا، تەنانەت لە ناو ئەندامانی هۆزەکانیشدا. هۆزی کۆماسی، کە لە نزیک سنە دەژیا، بەشێک بوو لەم ژینگەیە؛ ئەوان ئاژەڵداری کۆچەر بوون کە بەهایان بە نەریتە زارەکییەکان دەدا، بەڵام ڕووکردنیان لە شێوە نووسراوەکانیش ڕوو لە زیادبوون بوو. ئەم تێکەڵەیەی ڕەگ و ڕیشەی هۆزایەتی و ئارەزووی ئەدەبی ڕێگای کۆماسیی دیاری کرد و کردی بە پردێک لە نێوان چیرۆکگێڕیی گەلی و شیعری پێگەیشتوودا.
سەرەتای ژیان: ڕەگ و ڕیشەی هۆزایەتی لە نزیک سنە
ئەحمەد بەگی کۆماسی لە 1796 لە هۆزی کۆماسی لەدایک بوو؛ کۆمەڵێکی کورد کە لە گوندەکانی دەوروبەری سنە لە ناوچەی ئەردەڵان نیشتەجێ بوون. نازناوی «بەگ»، یان «بێگ»، کە مانای خانەدانێتی یان سەرکردایەتی دەگەیەنێت، ئەوە دەخاتە بەرچاو کە لە ناو تیرەکەیدا پێگەیەکی هەبوو؛ لەوانەیە سەرۆکێکی ناوخۆیی یان پیرێکی ڕێزلێگیراو بووبێت. ژیان لە کۆتایی سەدەی 18ی کوردستان بە ئاژەڵداری دیار بوو: مەڕداری، چاندنی گەنم لە دۆڵە شاخاوییەکان و ڕێکخستنی هاوپەیمانی لەگەڵ هۆزە دراوسێکان. سروشتی زاگرۆس، بە زستانە توندەکان و بەهارە سەوزەکانی، خەڵکێکی خۆڕاگری پەروەردە دەکرد؛ ئەحمەدی گەنجیش دەبوو لە ناو چیرۆکی پاڵەوانان، عاشقان و عاریفاندا گەورە بووبێت کە لە دەوری ئاگرەکان دەگێڕدرانەوە.
وردەکاریی منداڵیی ئەو کەمە؛ ئەمە بۆ کەسایەتییەکانی دەرەوەی چینی دەستەبژێری ئەو سەردەمە باوە. بەڵام ژینگەی کۆمەڵایەتی و کولتووری هەندێک نیشانەمان پێ دەدات. فێربوون لە گوندەکانی کوردستان زۆرجار بە شێوەی نافەرمی لە لای مەلا یان زانا گەڕۆکەکان بوو و جەختی لە دەقە ئیسلامییەکان، ئەدەبی فارسی و فۆلکلۆری کوردی دەکردەوە. بە ئەگەری زۆر کۆماسی لەو ڕێگایانەوە خوێندنەوە و نووسینی گۆرانیی فێر بووبێت کە بۆ شیعر پێویست بوو. پەیوەندیی ئەو بە قوتابخانەی شیعریی یوسف یاسکەوە ئاشنابوونی بە بەرهەمە کلاسیکییەکان دەگەیەنێت، لەوانەیە لە ڕێگەی دەستنووسەکانەوە کە لە کۆشکەکانی ئەردەڵان یان کۆڕە سۆفییەکاندا دەگەڕان. تەسەوف، کە لە ناو کورددا بە ڕێگەی تەریقەتەکانی وەک نەقشبەندی باو بوو، کاریگەریی لەسەر زۆر شاعیر دانا و شیعری بە تامەزرۆیی ڕۆحی پڕ دەکرد.
لە تەمەنی بیستەکانیدا کۆماسی دەبوو گۆڕانە سیاسییەکانی ئەردەڵانی دیبێت. وەفاداریی میرنشینەکە بۆ قاجارەکان ناردنی سەربازی بۆ شەڕەکانی دژی ڕووسیا (1804–1813، 1826–1828) لەخۆ دەگرت و ئەمە خەڵکی ناوچەکەی ڕووبەڕووی شەڕی فراوانتر دەکردەوە. لەوانەیە فشارە ئابوورییەکانی باج و قاتوقڕی هاوسۆزیی ئەوی بۆ ئازاری مرۆڤ قووڵتر کردبێتەوە؛ بابەتێک کە لە بەرهەمەکانیدا دیارە. هاوسەرگیری و ژیانی خێزانی جێگیرییان پێ دەبەخشی؛ هاوسەرگیریی ئەو لەگەڵ لەیلا، هەرچەندە بەروارەکەی دیار نییە، بوو بە ناوەندی میراتەکەی. لە کۆمەڵگەیەکدا کە ژنان لە کاروباری هۆزەکاندا کاریگەرییەکی نەرم و نادیاریان هەبوو، وێناکردنی لەیلا لە مەرسێکەیدا وەک کەسێکی «نازدار» و «دڵسووتێن» پەیوەندییە خۆشەویستییە نموونەییەکان دەردەخات.
ڕێڕەوی ئەدەبی: شوێنکەوتەی نەریت بە شێوازێکی ئازادانە
چوونە ناو شیعری کۆماسی هاوکات بوو لەگەڵ «سەردەمی زێڕینی» ئەدەبی کوردی (سەدەکانی 16–19)، کاتێک گۆرانی لە ژێر پشتگیریی کەسانی وەک ئەردەڵانییەکاندا گەشەی دەکرد. ئەو، وەک شوێنکەوتەی قوتابخانەی یوسف یاسکە، نەریتێکی بۆ مایەوە کە جەختی لە فۆرمە لیریکییەکانی وەک غەزەل و مەسنەوی دەکردەوە و زۆرجار خۆشەویستی، سروشت و خودایەتیی دەکۆڵییەوە. یاسکە، کە لە 1592 لەدایک بوو، ئەم قوتابخانەیەی بە شیعری پڕ لە خواستن دامەزراند. ئەو لە نموونە فارسییەکانی وەک حافزەوە ئیلهامی وەردەگرت، لە هەمان کاتدا ڕەگی لە شێوازی دەربڕینی کوردیدا دادەکوتان. کۆماسی، هەرچەندە چەند سەدەیەک لە یاسکە دوور بوو، ئەم زنجیرەیەی بەردەوام کرد؛ لەوانەیە لە ڕێگەی ناوبژیوانانی وەک مستەفا بێسارانی (1642–1701) بووبێت.
شێوازەکەی بە ئاشکرا ئازادانە بوو؛ سنوورە توندەکانی ژمارەی بڕگە و نەخشەی قافیەی شل دەکرد تا ڕاستەقینەیی هەست بخاتە پێشەوە. دێڕە دەبڕگەییەکانی گۆرانی بە وەستانی ناوەڕاستیان ڕەوتێکی ڕیتمداریان دەخوڵقاند کە لە زمانی کوردیی قسەکراو دەچوو. کۆماسی، بە پێچەوانەی شاعیرانی کۆشک کە فەرمانڕەوایانیان شکۆدار دەکرد، جەختی لە ئەزموونە کەسییەکان دەکردەوە و لەگەڵ نەریتە گەلییەکاندا هاوتەریب بوو. بەرهەمەکانی، هەرچەندە زۆر نەبوون، لەگەڵ بەرهەمی هاوسەردەمەکانی وەک نالی (نزیکەی 1800–1856)، کە شیعری سۆرانیی نوێ کردەوە، بەشدارییان لە کۆمەڵە بەرهەمە دانپێدانراوەکاندا کرد.
کۆماسی لە سەردەمی جێگیرکردنی دەسەڵاتی قاجارەکاندا دەژیا و لەوانەیە بۆ گوێگرانی ناوخۆ لە ئاهەنگی هاوسەرگیری، ماتەم یان جەژنە ئایینییەکاندا شیعری دانابێت. شیعر ئەرکی کۆمەڵایەتیی هەبوو: مەرسێ دڵنەواییی کۆمەڵگەکانی دەکرد و غەزەل خۆشیی دەبەخشی. باوبوونی بەرهەمەکەی ئەوە دەخاتە بەرچاو کە بە شێوەی زارەکی گوازراوەتەوە؛ دێڕەکان لەبەر دەکران و بە ئاوازە نەریتییەکان دەخوێندران.
بەرهەمە دیارەکان: مەرسێی لەیلا و بەرهەمەکانی دیکە
ناوبانگی کۆماسی بە پلەی یەکەم لەسەر مەرسێکەی بۆ لەیلا وەستاوە؛ شاهکارێکی ماتەم کە دڵی هاوبەشی کوردستانی ڕاکێشا. ئەو شیعرە دوای مردنی لەیلا دانرا (بەروارەکە نەزانراوە) و نموونەیەکی ژانری مەرسێیە کە شیوانی کەسی لەگەڵ بابەتە گشتییەکاندا تێکەڵ دەکات. لە پێکهاتەکەیدا هەر دێڕێک دوو نیوەدێڕی هاوقافیەی هەیە؛ هەر یەکەیان دە بڕگەی هەیە و بە وەستانی ناوەڕاست بۆ دوو گرووپی پێنج بڕگەیی دابەش دەبێت. ئەم شێوازە بۆ ڕیتمی هەست، کێشی چەندایەتی پشتگوێ دەخات.
مەرسێکە بە سەردانی گۆڕی لەیلا دەست پێ دەکات، کە کۆماسی گردۆڵکەی سەر گۆڕەکە چاک دەکاتەوە و خەمەکەی دەڕێژێتە دەرەوە: «گردۆڵکە تازەکەی لەیلا! ئەمڕۆ چوومە نزیک گردۆڵکە تازەکەی لەیلا. لە بن گۆڕی لەیلای نازدار، وەک لافاو فرمێسک لە چاوەکانمەوە دەبارین. چوومە تەنیشت جێگەکەی و بە دڵێکی هەڵچوو بە دەستەکانم بەردی گۆڕەکەیم گرت. وتم: ئەی ئەوەی دڵ دەسووتێنیت، بڕوانە، لە بەردەمت ئەم قەیسە پۆشاکدڕاوە ڕاوەستاوە، کە لەم چۆڵەوانییە خەمناکەدا ماڵەکەت بەرەکەتی پێ بەخشیوە!»
ئەم پارچەیە خەمێکی لەناخەوە دەردەخات و لە ئەفسانەی مەجنوون و لەیلای نەریتی عەرەبی و فارسییەوە ئیلهام وەردەگرێت؛ ئەو چیرۆکەی قەیس، یان مەجنوون، دوای لەدەستدانی لەیلا بە شێتی سەرگەردان دەبێت. کۆماسی خۆی وەک قەیس وێنا دەکات، بە پۆشاکی دڕاو لە ناومێدیدا، و ئاگرێکی دووری دەخاتە ڕوو. بۆ لەیلا لە «تاریکی و سەرمادا» نیگەرانە، «قژ و چاوەکانی» بیر دەهێنێتەوە و خواستنەکانی وەک «سەروی ڕۆیشتوو» (هێمای نازداری) و بابەتە ئیسلامییەکان بۆ دڵنەوایی بەکار دەهێنێت.
هەرچەندە مەرسێکە بەشی سەرەکیی بەرهەمە ناسراوەکانی پێک دەهێنێت، زانایان ئەوە دەخەنە بەرچاو کە شیعری دیکەشی هەبووە؛ لەوانەیە ون بووبن یان بێ دیاریکردنی شاعیرەکەیان مابنەوە. شیکردنەوەی مینۆرسکی لە 1943 لە «گۆران»دا ستایشی ڕەسەنایەتیی مەرسێکە دەکات و ئاماژە بە گونجاوی گۆرانی بۆ دەربڕینی ماتەم دەدات. فۆرمە ئازادانەکەی کۆماسی ڕێگەی بە هەستی ڕووت دەدا و ئەمە لە پێشینە پابەندە توندەکانی جیای دەکردەوە.
بابەتەکانی شیعری کۆماسی: خەم، خۆشەویستی و دەنگدانەوەی ڕۆحی
لە ناوەڕۆکی خۆیدا بەرهەمی کۆماسی هێزی گۆڕانخوڵقێنی خەم دەکۆڵێتەوە و لەدەستدانی کەسی دەگۆڕێت بۆ سووکبوونەوەی هەستی هاوبەش. مەرسێکە ئەمە بەرجەستە دەکات؛ مردن وەک بۆشاییەکی سارد و تاریک وێنا دەکات کە لە بەرامبەر گەرمیی ژیاندا دەوەستێت. بابەتەکانی نیگەرانی بۆ ئازاری کۆچکردوو و دڵنەواییی یادەوەری دووبارە دەبنەوە و بیرۆکە سۆفییەکانی دووری لە مەعشووقی ئیلاهی دەردەخەن.
خۆشەویستی، کە نموونەیی کراوە بەڵام مرۆییە، زاڵە. لەیلا وەک ئاگرێکی «دڵسووتێن» دەنگدانەوەی بابەتە خۆشەویستییەکانی یاسکەیە و شەوقی زەمینی لەگەڵ تامەزرۆیی عیرفانیدا تێکەڵ دەکات. وێنا ئیسلامییەکان ڕۆحییەت بە شیعرەکە دەبەخشن: ڕێوڕەسمەکانی تەنیشت گۆڕ، ئاگری دووری لە خودا یان یار و ڕازیبوون بە چارەنووس.
خواستنە سروشتییەکان زۆرن، لە لافاوی فرمێسکەوە تا چۆڵەوانییە خەمناکەکان، و دیمەنی کوردستان دەردەخەن. ئەم توخمە شیعرییەی پەیوەست بە ژینگە بەرهەمەکەی ئەو بە نەریتی گۆرانییەوە دەبەستێتەوە، کە تێیدا چیاکان هێمای بەرگەگرتنن.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، شیعرەکەی بە نەرمەنی ڕەخنە لە ناپایداری دەگرێت و لە جیهانێکی سەختدا هانی هاوسۆزی دەدات. کۆماسی، بە پێچەوانەی شاعیرە سیاسییەکان، ڕووی لە ناخ دەکرد و لە ناو ناکۆکیی هۆزەکاندا دەرفەتی وردبوونەوە لە خۆی دەخوڵقاند.
تاقیکردنەوە کەسییەکان: لەدەستدان، گۆشەگیری و خۆڕاگری
ژیانی کۆماسی، هەرچەندە بەڵگەکانی کەمن، بە مردنی لەیلا نیشانەیەکی قووڵی لەسەر کەوت؛ تاقیکردنەوەیەکی سەخت کە ئیلهامی شاهکارەکەی پێ بەخشی. لە کۆمەڵگەی هۆزایەتیدا بێوەبوون گۆشەگیریی دەهێنا؛ لەوانەیە ئەو کشابێتەوە و ئازارەکەی کردبێت بە شیعر. نزیکی و تایبەتمەندیی مەرسێکە هاوڕێیەتییەکی قووڵ دەخاتە بەرچاو، کە لە تۆمارە مێژووییەکاندا دەگمەنە.
پیر بوون لە کوردستانی قاجار کێشەی لەگەڵ خۆی دەهێنا: هەڵوەشاندنەوەی ئەردەڵان لە 1867 لە ژێر دەسەڵاتی ناسرەدین شادا ژیانی نەریتیی تێک دا. بە ئەگەری زۆر کۆماسی وەک پیرێکی هۆزەکە مامەڵەی لەگەڵ ئەم گۆڕانانە کردووە و لەوانەیە بۆ دڵنەوایی پەنای بۆ شیعر بردبێت.
ئەو لە 1877 لە تەمەنی 81 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و میراتێکی بەجێ هێشت کە بە شێوەی زارەکی گوازرایەوە.
میرات: دەنگێکی هەمیشەیی لە کولتووری کوردیدا
کاریگەریی ئەحمەد بەگی کۆماسی لە ئەدەبی کوردیدا بەردەوامە و مەرسێکەی بەشێکی جێگیری کۆڕەکانی یادکردنەوەی کۆچکردووانە. لە ڕیزی کەسایەتییە مەزنەکانی وەک ئەحمەدی خانی ناوی هاتووە و لە کاتی هەڵکشانی سۆرانیدا گۆرانیی پاراستووە. زانایانی نوێ، لە ڕێگەی مینۆرسکی و کرایەنبروکەوە، بەرهەمەکەی زیندوو دەکەنەوە و قووڵاییی هەستیی دەردەخەن.
لە کوردستانی ئەمڕۆدا، لە ناو خەباتەکانی ناسنامەدا، کۆماسی هێمای خۆڕاگرییە. شیعرەکەی ئیلهام بە هونەرمەندان دەبەخشێت و بیر دەخاتەوە کە لە خەمەوە هونەری هەمیشەیی دەڕوێت.
لە کۆتاییدا، ژیانی ئەحمەد بەگی کۆماسی، هەرچەندە سادە بوو، ئاوێنەیەکی بۆ ڕۆحی کوردستان پێشکەش کرد. مەرسێکەی، کە دەنگدانەوەی بە درێژایی سەدەکان بەردەوامە، ڕۆڵی شیعر لە هەمیشەیی کردنی ئەزموونی مرۆڤدا دەسەلمێنێت.
سەرچاوەکان
V. Minorsky, “The Gūrān,” Bulletin of the School of Oriental and African Studies, vol. XI, 1943, pp. 75–103 — شیکردنەوەی زانستیی ڕەسەن بۆ مەرسێی کۆماسی بۆ لەیلا (لە لاپەڕەی 101 پارچە وەرگێڕدراوەکە هاتووە).
Encyclopædia Iranica, “Kurdish Written Literature” (P.G. Kreyenbroek) — کۆماسی لە ناو قوتابخانەی گۆرانیی دامەزراو لە لایەن یوسف یاسکەوە جێ دەکاتەوە (کۆچی دوایی: 1636).
Wikipedia, “Ahmad Bag Komasi” — پشت بە مینۆرسکی و وتارەکەی ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا دەبەستێت.
D.N. MacKenzie, “Some Gorāni Lyric Verse,” Bulletin of the School of Oriental and African Studies, vol. 28, 1965, pp. 255–283 — شیکردنەوەی تەکنیکیی فۆرمە شیعرییە گۆرانییەکان کە کۆماسی بەکاری هێناون.